د بشري حقونو د حکم خلاف؛ پولنډ ۳ افغان کډوال افغانستان ته ستانه کړي

دغه سازمان په خپل تازه ایکس پیغام کې ویلي، چې د فلسطیني خبریالې امال خلیل د وژل کېدو پېښه باید په بې‌طرفه او باوري ډول وڅېړل شي، څو د عدالت او حساب ورکولو زمینه برابره شي.

دغه بنسټ ټینګار کړی، چې خبریالان چې یوازې د خپلو رسنیزه دنده ترسره کوي، د نړیوال بشري قانون له مخې د ملکي وګړو په توګه خوندي دي او په قصدي ډول هدف ګرځول یې د منلو وړ نه دي.

د بشر حقونو څار بنسټ ویلي: «په قصدي ډول د ملکي وګړو هدف ګرځول د جګړې جرم دی.»

په بیان کې همدارنګه راغلي چې نړیواله ټولنه باید د سیمې په کچه د اسراییلو د تکراري سرغړونو په وړاندې عملي اقدامات وکړي، او یوازې غندنې کافي نه دي.

دغه بنسټ زیاته کړې: «یوازې غندنې، که هر څومره سختې هم وي، د وضعیت د حل لپاره بسنه نه کوي.»

تر اوسه د یادې پېښې په اړه د اړوندو لورو رسمي او تفصیلي غبرګونونه نه دي خپاره شوي، خو د بشري حقونو سازمانونه د خبریالانو پر خوندیتوب او د جګړو پر مهال د نړیوال قانون پر عملي کېدو ټینګار کوي.

د هغه په وينا، دا پېښه د ۱۹۹۴ کال ده. هغه وويل چې د يو پاکستاني پلاوي په چوکاټ کې ترکمنستان ته روان و، خو په کندهار کې د مجاهدينو له خوا، چې مشري يې امير لالي کوله، ونيول شو. دا نيونه د طالبانو د راټوکېدو له پيل سره هم‌مهاله وه.

جاوېد وايي، چې کله طالبانو کندهار ونيو، دی او ملګري يې خوشې شول او د پاکستان قونسلګرۍ ته ولېږدول شول. د هغه په وينا، هلته له پاکستاني سفير او له يوه داسې کس سره مخامخ شول چې وروسته معلومه شوه ملا عمر و. هغه وويل: «هغه وخت موږ نه پوهېدو چې دا سړی ملا عمر دی. هغه جګ قد درلود، يوه سترګه يې زيانمنه وه، سپين کالي يې اغوستي وو او لونګی يې پر سر وه، او ډېر دروند او باوقاره ښکاره کېده».

د دې خبريال په وينا، دوی له دغه کس څخه عکسونه اخيستي وو، خو ساتونکو يې پام شو او په قهر شول او له کمرې يې عکسونه پاک کړل. جاوېد زياته کړه: «هغه وخت موږ نه پوهېدو چې دا انځورونه به څومره ارزښت ولري».

نوموړي همدارنګه د هغه وخت د کندهار د خراب امنيتي حالت يادونه وکړه.

د طالبانو په جوړېدو کې د پاکستان رول

په همدې حال کې، هغه د طالبانو په رامنځته کېدو کې د پاکستان رول ته اشاره وکړه او ويې ويل چې د بې‌نظير بوټو د صدارت پر مهال، اسلام‌اباد په افغانستان کې د يو اسلامي نظام د جوړېدو ملاتړ کاوه او په دې لاره کې يې له طالبانو سره مرسته کړې وه.

جاوېد دا هم وويل چې که ملا عمر ژوندی وای، ښايي د طالبانو او پاکستان اړيکې بل ډول وای، ځکه د هغه په وينا «طالبانو به د هغه خبرو ته غوږ نيولی وای».

ملا عمر د ۱۳۹۲ کال د غويي په درېيمه وفات شوی و، خو د هغه د مړينې خبر تر دوو کلونو پورې پټ ساتل شوی و.

د طالبانو او پاکستان تر منځ کړکېچنې اړيکې

د طالبانو د دويم ځل واکمنۍ په موده کې د طالبانو او پاکستان تر منځ اړيکې له جدي تاوتريخوالي سره مخ شوې دي. دواړه لوريو څو ځله د پولې په اوږدو کې سره نښتي او دې نښتو ته مرګ ژوبله هم اوښتې ده.

پاکستان طالبان تورنوي چې د «تحريک طالبان پاکستان» ملاتړ کوي او په دې هېواد کې ناامني رامنځته کوي.

د طالبانو له بيا واک ته رسېدو سره، د پاکستان امنيتي وضعيت هم بدل شوی دی. دا بدلون د ډېرو شنونکو لپاره د اټکل خلاف و، ځکه مخکې داسې انګېرل کېده چې اسلام‌اباد به د طالبانو سره د خپلو نږدې اړيکو او د دې ډلې په جوړېدو کې د خپل رول له امله په افغانستان کې «ستراتيژيک ژوروالی» ترلاسه کړی وي.

خو اوس، د ځينو شنونکو په اند، طالبان پخپله د پاکستان لپاره يو ستراتيژيک سرخوږی ګرځېدلي دي.

د نیویارک ټایمز د راپور له مخې، سلګونه هغه افغان کډوال چې د امریکايي ځواکونو سره یې د جګړې پر مهال همکاري کړې وه او له کلونو راهیسې د قطر په کمپ «اس سیلیه» کې بند پاتې دي، وایي چې د ناڅرګند راتلونکي له امله له سخت فشار سره مخ دي.

د راپور په وینا، دا افغانان چې پکې د امریکايي پوځ پخواني ژباړونکي، د ځانګړو ځواکونو غړي او د امریکایي سرتېرو خپلوان شامل دي، اوس له دوو سختو انتخابونو سره مخ دي: یا د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته ستنېدل او یا د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت ته لېږدول کېدل، چې ځینو یې حتا نوم هم نه دی اورېدلی.

یو کمپ مېشت افغان اراش وایي: «اوس موږ د بد او تر بدتر انتخابونو ترمنځ بند پاتې یو.»

د کمپ ځینو اوسېدونکو ویلي چې د کمپ چارواکو هغوی ته د بېرته ستنېدو لپاره د وړیا ټکټونو او مالي مرستو وړاندیز هم کړی دی. خو د کمپ چارواکو ویلي چې تر اوسه هېڅ وروستۍ پرېکړه نه ده شوې.

په یوه پیغام کې چې د کمپ چارواکو د واټس‌اپ ډلې له لارې لېږلی، ویل شوي: «تر اوسه هېڅ دریم هېواد د بیا مېشتېدو لپاره په رسمي ډول نه دی تایید شوی. د امریکا حکومت د رضاکارانه بیا مېشتېدو د فرصتونو د موندلو لپاره خبرې روانې ساتلي دي.»

په همدې حال کې، د طالبانو د حکومت ویاند ذبیح‌الله مجاهد ویلي چې افغان حکومت د دغو کسانو بېرته ستنېدو ته هرکلی وایي. هغه ویلي: «اوس دوی پوه شوي چې امریکایان هغو کسانو ته څومره اهمیت ورکوي چې له هغوی سره یې کار کړی و.»

نوموړي د بشري حقونو د سرغړونو د ادعاوو په اړه له څرګندونې ډډه کړې، چې پکې د پخوانیو افغان چارواکو او د امریکايي ځواکونو د همکارانو د وژنو، بندي کولو او شکنجې راپورونه شامل دي.

د راپور له مخې، د ټرمپ ادارې له وړاندې هڅې کړې چې د افغان کډوالو د امریکا ته د داخلېدو مخه ونیسي، او د بیا مېشتېدو پروګرامونه یې هم ځنډولي دي. یوازې په وروستیو میاشتو کې سلګونه کسان بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

د کمپ یو شمېر اوسېدونکي وایي، که د کانګو انتخاب یوازینۍ لاره وي، نو ځینې به بېرته افغانستان ته ستنېدل هم ومني، خو ځینې نور بیا وایي چې هېڅ یو انتخاب د منلو وړ نه دی.

۱۵کلنه زهره چې په کمپ کې ده، ویلي: «افغانستان زما وطن دی، زه یې درناوی کوم، خو زه د بېرته ستنېدو لپاره چمتو نه یم.»

د بشري مرستو بنسټونه او ځینې امریکایي سیاستوال وایي چې دا ډول پلانونه د افغان کډوالو لپاره «اجباري انتخابونه» دي او د خوندي راتلونکي تضمین نه لري.

دغه ناسته تېره ورځ د بشري او ښځو د حقونو د فعالانو په ګډون، د افغانستان د اوسني وضعیت د ارزونې لپاره جوړه شوې وه، چې پکې په ځانګړې توګه د بشري حقونو او د ښځو او نجونو سره د چلند موضوعات وڅېړل شول.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بینېټ په دې ناسته کې وویل، چې د ۲۰۲۱کال د اګست له میاشتې راهیسې په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت په څرګند ډول خراب شوی دی.

د هغه په وینا، د بشري حقونو سرغړونې نه یوازې افغانان له خپلو اساسي حقونو محروموي، بلکې پر نړیوالې سولې او امنیت هم منفي اغېز کوي.

بینېټ د افغان ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو د پراخو محدودیتونو یادونه وکړه او ویې ویل، چې د دې ډلې قوانین او فرمانونه دغه ځپنې ته رسمیت ورکوي او بنسټیزه کوي. نوموړي زیاته کړه چې طالبانو د قانون پلي کوونکو بنسټونو بشپړه ولکه ترلاسه کړې او هغه قوانین او ادارې یې له منځه وړي چې د ښځو ملاتړ یې کاوه، په ځانګړي ډول د جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي په برخه کې.

هغه همداراز وویل چې دا مهال په افغانستان کې هېڅ ښځینه قاضي یا څارنواله نشته او هېڅ ښځینه وکیله په رسمي ډول ثبت شوې نه ده. د بشري حقونو خپلواک کمېسیون هم منحل شوی دی.

بینېټ ټینګار وکړ چې د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د «امر بالمعروف» قانون د دې ډلې ډېر سیاستونه سره یو ځای کړي دي. د هغه په وینا، د طالبانو د محکمو جزايي اصولو د دې ډلې ایډیولوژي نوره هم ټینګه کړې او د بشري حقونو په اړه جدي اندېښنې راپورته کوي، ځکه چې دا اصول د عادلانه محاکمې تضمینونه نه لري او د خپل‌سري تفسیر لپاره پراخه زمینه برابروي.

نوموړي وویل، د ښځو او نجونو د حقونو پر وړاندې پراخې، منظمې او سختې سرغړونې د بشریت پر وړاندې د جرمونو بېلګې ګڼل کېدای شي او دا وضعیت کېدای شي د جنسیتي توپیر په توګه تعبیر شي.

هغه دا هم زیاته کړه، چې د مدني فضا محدودېدل، پر رسنیو او د بیان پر ازادۍ سخت بندیزونه، خپل‌سري نیونې، شکنجه، هدفي وژنې، جبري ورکېدل او د لږکیو او زیان‌منونکو ډلو ځپل لا هم دوام لري.

ملګرو ملتونو د پنجشنبې په ورځ، د غويي په درېيمه پر اېکس خواله رسنۍ کې لیکلي، چې هغه ښځې او نجونې چې افغانستان ته ستنېږي، له محدودو خدمتونو، زده‌کړو او د کار او ژوند له فرصتونو سره مخ دي. د ملګرو ملتونو په وينا، ډېری دا ښځې او نجونې بې له هېڅ شتمنۍ بېرته هېواد ته راګرځي.

تر دې مخکې هم ملګرو ملتونو راپور ورکړی و چې هغه ښځې او نجونې چې افغانستان ته شړل کېږي، د بې‌وزلۍ، ناوړه ګټې اخيستنې او جبري ودونو له ګواښ سره مخ دي.

تېر زېږدیز کال له ايران او پاکستان څخه سلګونه زره کډوال افغانستان ته بېرته راستانه شوي دي. د ملګرو ملتونو د مرستندويه ماموريت (يوناما) د تېر لمريز کال د کب مياشتې د راپور له مخې، نږدې درېيمه برخه بېرته ستنېدونکو کې ښځې او نجونې دي.

هغه ښځې چې افغانستان ته راګرځي، د بې‌وزلۍ او د بشري مرستو د نشتوالي ترڅنګ، له خپلو نورو حقونو لکه زده‌کړې، کار او د ازاد تګ راتګ له حقه هم بې‌برخې دي.