په لومړي ځل یو افغان په اسټرالیا کې د جګړې قربانیانو د یاد ورځې په پوځي پرېډ کې برخه اخلي

د طالبانو د کرنې او مالدارۍ وزارت په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې د پکتیکا ولایت د مټاخان ولسوالۍ په سیمه کې د کرنې ریاست او ځايي امنیه قومندانۍ ګډو ځواکونو د عملیاتو په ترڅ کې ۷۷ کیلوګرامه د غاټولي ګل (لیونۍ بنګه) په نوم طبیعي بوټی کشف او ضبط کړی دی.

په خبرپاڼه کې ویل شوي چې یاد بوټی د ناقانونه راټولولو او قاچاق لپاره چمتو شوی و.

مسوولین ټینګار کوي چې د طبیعي سرچینو د غیرقانوني راټولولو او قاچاق پر وړاندې به جدي قانوني اقدامات دوام ولري او هېچا ته به اجازه ورنه کړل شي چې له طبیعي شتمنیو ناسمه ګټه پورته کړي.

یاد وزارت ندي ویلي چې ددغه بوټو توخم کوم هېواد ته قاچاق کیده او تړاو یې څوک نیول شوي او کنه.

د سپینې ماڼۍ په وینا، دا سفر د هغو هڅو برخه ده چې هدف یې د ایران او امریکا ترمنځ د روانو خبرو اترو تسهیل او د دواړو لورو ترمنځ د نظرونو تبادله ده.

د سپینې ماڼۍ ویاندې کارولین لیویت خبریالانو ته ویلي چې د ټرمپ اداره په وروستیو ورځو کې له ایران سره د خبرو په بهیر کې ځینې پرمختګونه لیدلي دي. هغې زیاته کړې: «سټیو ویټکاف او جارد کوشنر به پاکستان ته ولاړ شي، څو د ایراني استازو نظرونه واوري او هیله لرو چې دا لیدنه مثبتې پایلې ولري او دواړه لوري پرمختګ ته ورسېږي.»

دا په داسې حال کې ده چې د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي د جمعې په ماښام اسلام‌اباد ته رسېدلی او راپورونه وایي چې هغه به له پاکستان وروسته مسکو او مسقط ته هم سفرونه وکړي.

له بلې خوا، د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي ویلي چې تر اوسه په پاکستان کې د امریکایي استازو سره د کومې رسمي ناستې پرېکړه نه ده شوې.

د دوی په وینا، سره له دې چې د افغانستان د ښځو وضعیت ته نړیواله پاملرنه زیاته شوې، خو جنسیتي اپارتاید لا هم په نړیوالو حقونو کې د یوه خپلواک جرم په توګه نه دی پېژندل شوی. د شبکې غړي ټینګار کوي چې دغه حقوقي تشه لامل شوې چې د جنسیت پر بنسټ جوړ تبعیضي سیستمونه پرته له اغېزمن حساب ورکولو خپلو تګلارو ته دوام ورکړي.

په هغه اعلامیه کې چې د دې بنسټ له لوري خپره شوې، ویل شوي چې د دې ډول تبعیض قربانیان د روښانه حقوقي تعریف د نشتوالي له امله عدالت ته له ریښتیني لاسرسي بې برخې پاتې کېږي.

دا شبکه داسې مهال رامنځته شوې چې د ملګرو ملتونو غړي هېوادونه د بشریت پر ضد د جرمونو مخنیوي او مجازاتو د کنوانسیون مسوده ارزوي.

د «نګا» یا «د جنسیتي اپارتاید پر ضد د مبارزې شبکې» مسوولین وايي چې د دې شبکې جوړېدل د افغانستان دننه او په جلاوطنۍ کې د ښځو د حقونو د فعالانو تر منځ د څه باندې دوو کلونو خبرو اترو پایله ده.

په اعلامیه کې راغلي چې دا شبکه لا هم د افغانستان دننه له ښځو او د مدني ټولنې له فعالانو سره دوامداره اړیکه او همکاري لري.

طالبانو د خپل بیا واکمنېدو راهیسې په افغانستان کې د ښځو پر وړاندې پراخ محدودیتونه لګولي دي.

د دې شبکې غړي وايي چې د بشریت پر ضد د جرمونو په کنوانسیون کې د جنسیتي اپارتاید څرګند پېژندل کېدای شي د معافیت د کلتور د پای ته رسولو لپاره یو مهم ګام وي.

دې بنسټ له ملګرو ملتونو، دولتونو، د بشري حقونو له بنسټونو او مدني ټولنو غوښتي چې له سمبولیکو غندنو څخه هاخوا عملي ګامونه پورته کړي.

د روغتیا نړیوال سازمان د ملاریا د نړیوالې ورځې په اړه په خپور کړي راپور کې ویلي، که څه هم په تېرو دوو لسیزو کې د ملاریا پر وړاندې د مبارزې په برخه کې پرمختګ شوی او د ۲۰۰۰ کال راهیسې شاوخوا ۲،۳ میلیارده پېښې او ۱۴ میلیونه مړینې مخنیوی شوې دي، خو تازه شمېرې ښيي چې پرمختګ ټکنی شوی او حتی د مړینو کچه یو څه لوړه شوې ده.

د راپور له مخې، په ۲۰۲۴ کال کې ۳۷ هېوادونو له زرو کمې پېښې ثبت کړې او ۴۷ هېوادونه له ملاریا پاک اعلان شوي، خو لا هم دا ناروغي په ګڼو هېوادونو کې جدي ګواښ ګڼل کېږي.

د سازمان عمومي مشر ډاکټر تدروس ادهانوم غبریسوس، د ملاریا نړیوالې ورځې په مناسبت ویلي: «اوس موږ د ملاریا د پای ته رسولو لپاره بې‌ساری فرصت لرو، خو باید همدا اوس اقدام وکړو او دا فرصت له لاسه ورنه کړو.»

هغه زیاته کړې چې نوي واکسینونه، درملنې، پرمختللې جالۍ او نوې ټکنالوژۍ، لکه د ماشو جنیټیک بدلون د دې امکان رامنځته کړی چې «په خپل ژوند کې د ملاریا ختمېدل یو واقعي هدف وګرځي.»

راپور خبرداری ورکوي چې د درملو پر وړاندې مقاومت، د حشره‌وژونکو کمزوری اغېز، د تشخیص ستونزې، او د اقلیم بدلون، جګړې او بشري بحرانونه د دې ناروغۍ د بیا پراخېدو لامل کېږي. همدارنګه، د تمویل لوی کسر هم د مبارزې هڅې له خطر سره مخ کړې دي.

په افغانستان کې هم د ملاریا وضعیت د اندېښنې وړ دی. د شته معلوماتو له مخې، هر کال له ۲۰۰ زرو زیاتې پېښې ثبتېږي او د هېواد شاوخوا ۷۰ سلنه خلک د خطر په سیمو کې ژوند کوي، په ځانګړي ډول ختیځ ولایتونه تر ټولو ډېر اغېزمن دي.

د روغتیا نړیوال سازمان ټینګار کوي چې: «د نننیو وسایلو او امکاناتو سره، هېڅوک باید د ملاریا له امله ژوند له لاسه ورنه کړي.»

دا څرګندونې د «ملاریا د له منځه وړلو لپاره خپرې شوي او اوس یې کولی شو، اوس یې باید وکړو» تر شعار لاندې د نړیوال کمپاین د پیل په ترڅ کې شوې دي، چې موخه یې د دې ناروغۍ پر وړاندې د مبارزې لپاره د نړیوالو هڅو پیاوړتیا ده.

ډاکټر تاج‌الدین اویوال د ایکس په یوه خپور شوې یادښت کې ویلي، چې په همدې موده کې ۱۶.۶ میلیونه ماشومانو ته د شري ناروغۍ پر ضد واکسین ورکړل شوی او همدارنګه ۱.۶ میلیونه ماشومانو د پنټا-۳ درېیم دوز ترلاسه کړی دی.

هغه ټینګار کړی: «واکسینونه ژوند ژغوري او دا ډول پایلې زموږ د شریکانو د ژمنتیا څرګندونه کوي.»

د یونیسف استازي د خپلو همکارو بنسټونو له ملاتړ څخه مننه کړې او دا لاسته راوړنې یې د ماشومانو د روغتیا په برخه کې مهم پرمختګ بللی دی.

دا څرګندونې د واکسین د نړیوالې اونۍ په مناسبت شوي، چې هر کال د نړۍ په کچه د واکسین د ارزښت او د ناروغیو د مخنیوي په برخه کې د هغې د اغېز د عامه پوهاوي لپاره نمانځل کېږي.