طالبانو په کابل کې د ولسي جرګې د پخوانۍ غړې او د دې ډلې د یوې مشهورې منتقدې فوزیه کوفي کور مصادره کړی او د هغې درې خپلوان یې نیولي دي. سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې طالب وسلوال د مېرمن کوفي په کور کې ځای پر ځای شوي دي.
د ځايي سرچینو په وینا طالبانو په پیل کې یو شمیر مېرمنې چې د فوزیه کوفي په کور کې اوسیدې نیولې او ورته یې وویل چې دوی د فوزیه کوفي سره د ملګرتیا او همکارۍ له امله نیول شوي دي.
د میرمن کوفي خپلوان د تیرو څلورو ورځو راهیسې د طالبانو په زندان کې دي.
فوزیه کوفي په وروستیو کلونو کې په دوامداره توګه د بشري حقونو، سیاسي او ټولنیزو ازادیو او په افغانستان کې د ښځو د وضعیت په اړه پر طالبانو سختي نیوکې کړي دي.
ښايي دا اقدام د طالبانو د منتقدینو د فشار پایله وي، ځکه وړاندې هم طالبانو د محمد محقق په ګډون د نورو سیاسي شخصیتونو کورونه مصادره کړې دي.
کارپوهان په دې باور دي، چې دا کړنې له طالبانو سره د مخالفت د خاموشولو لپاره د یادې ډلې د نوي چلند یوه برخه ده.
دا په داسې حال کې ده، چې په دې وروستیو کې د ځینو سیاسي شخصیتونو او ښځو، کابل ته د فوزیه کوفي د کورنۍ د تګ راتګ له امله نیوکې هم کړې وه.
افغانستان انټرنشنل هڅه وکړه چې په دې اړه د میرمن کوفي دریځ ولري، خو بریالی نه شو.
ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د کونړ او باجوړ د قومي مشرانو ترمنځ د پاکستان له پوځ سره د اوربند پر سر پیل شوو خبرو کومه پایله نه ده ورکړې. سرچینې زیاتوي، چې د طالبانو د کونړ والي او نورو چارواکو قومي مشرانو ته د اوربند د شرایطو په اړه د ناستې لپاره وخت نه دی ورکړی.
قومي مشرانو ویلي، چې دوی له باجوړي مشرانو سره دوه ناستې کړې دي او هغه شرایط چې د پاکستان پوځ د اوربند لپاره وړاندې کړي وو، له طالب چارواکو سره یې شریک کړي دي، خو تر اوسه د طالبانو ولایتي اداره خبرو ته چمتووالی نه ښيي. د دوی په وینا، څو ځلې یې هڅه کړې چې د کونړ له والي او نورو چارواکو سره وګوري، خو د لیدنې وخت نه دی ورته ورکړل شوی.
. څو ورځې وړاندې د کونړ ځینو قومي مشرانو افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې ددغه ولایت د سرکاڼو او مرورې ولسوالیو قومي مشرانو د ډیورنډ کرښې هغې غاړې مشرانو سره د پاکستاني ځواکو لهخوا پر کونړ د بریدونو بندولو په موخه خبرې پیل کړې دي. د دوی په وینا، د طالبانو په اجازه یې د دایمي اوربند د څرنګوالي په تړاو دوې ناستې کړې دي.
د کونړ یو شمیر قومي مشرانو د غويي پر ۶مه وویل، چې له تېرو دوو میاشتو راهیسې د کونړ د سرکاڼو سرحدي ولسوالۍ بېلابېل کلي د پاکستاني پوځیانو له سختو راکیټي بریدونو لاندې دي، چې له امله زیاتره کلي له خلکو خالي شوي دي.
د قومي مشرانو په وینا،د چترال له قومي مشرانو سره د نورستان د برګمټال او کامدېش او د کونړ د ناړۍ ولسوالۍ د قومي مشرانو له ناستې او اوربند رامنځته کېدو وروسته، د سرکاڼو او مرورې ولسوالۍ قومي مشران هم لاس په کار شوي چې د باجوړ د قومي مشرانو په منځګړتوب د چترال او نورستان د قومي مشرانو په څېر یو تړون وشي.
د وري پر ۲۴مه د نورستان د برګمټال او کامدېش ولسوالیو پر لور د غځېدلې لارې د پرانېستلو په تړاو د نورستان او چترال د قومي مشرانو ترمنځ هوکړه وشوه. د هوکړې له مخې، چې یوه کاپي یې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلې، دواړې خواو له ناړۍ نه تر نورستان پورې دایمي اوربند کړی.
پاکستاني پوځیانو د نورستان له قومي مشرانو نه په شفاهي ډول تضمین اخیستی چې په خپلو سیمو کې به ټي ټي پي نه پرېږدي.
د کونړ او باجوړ قومي مشرانو ترمنځ د بېذپایلې ناستو راپورونه وروسته له هغه خپریږي، چې پر کونړ د پاکستاني نظامیانو بریدونه دوام لري.
په وروستیو بریدونو کې چې د کونړ پر مرکز اسعداباد، سرګاڼو او مرورې ولسوالۍ کې ترسره شول شاوخوا ۸ کسان وژل شوي او نږدې ۸۰ کسان ټپیان شوي دي.
د قدرتالله په نوم د زابل یوه اوسېدونکي له افغانستان انټرنشنل سره د اسنادو په شریکولو ویلي، چې د طالبانو د زابل امنیه قومندانۍ یې شخصي مارکېټ نیولی او بېرته یې نه ورسپاري. د طالبانو بېلابېلو ولایتي ادارو د مارکېټ د بېرته سپارلو حکمونه کړي، خو امنیه قومنداني يې احکام نه مني.
قدرتالله نن د جمعې په ورځ، د غويي ۱۱مه ویلي، چې دغه مارکېټ د تېر جمهوري نظام پر مهال د کلات ښار د امنیه قومندانۍ ترڅنګ جوړ شوی و او هغه مهال د امنیتي ګواښونو له امله پرېکړه شوې وه چې حکومت به یې په بیه اخلي، خو د نظام په بدلون سره دغه پرېکړه نیمګړې پاتې شوه.
نوموړی زیاتوي چې د طالبانو په نږدې پنځه کلنه واکمنۍ کې یې ټولو ادارو ته عریضې کړي، خو لا یې هم د ملکیت برخلیک نه دی روښانه شوی.
د سندونو له مخې د روان کال په ۱۴۰۵ د وري په میاشت کې د مارکیټ څښتن قدرت الله یو ځل بیا د طالبانو د زابل ولایت والي ته عریضه کړې ده او هغه ددغه ولایت امنیه قومندان ته لیکلي، چې اوصولي اجرات وکړئ.
نموړي د خپل مارکیټ د بېرته ترلاسه کولو لپاره د زابل د علماوو شورا، د امربالمعروف ونهی المنکار او د شکایتونو اورېدو ریاست او د ځمکو د غصب د مخنوي کمیسیون ته هم عریضې کړي دي او د طالبانو ټولو ادارو مسوولینو د اوصولي اجراتو غوښتنه کړې ده.
په یو بل سند کې د زابل امنیه قومندانۍ تایید کړې چې دغه مارکېټ شخصي دی او د پېرلو لپاره یې باید د کورنیو چارو وزارت ته وړاندیز وشي.
قدرتالله ادعا کوي چې په امنیه قومندانۍ کې ځینې چارواکي پر ده فشار راوړي ترڅو دغه مارکېټ پر یوه مشخص کس په ټیټه بیه وپلوري
نوموړی وايي، چې د طالبانو د زابل امنیه قومندانۍ کې د والي او عالماو د شورا ترڅنګ د امربالمعروف احکام څوک نه مني او دوی د دې ستونزې په حل کې ناغیړي کوي.
قدرت چې پلار یې په تېر جمهوري نظام کې ددغه ولایت د یوې ولسوالۍ د ولسوال په توګه هم دنده کړې وه نیوکه کوي، چې د طالبانو امنیه قومندانۍ کې د پخوانۍ دندې له امله ورسره ناوړه چلند کېږي.
د طالبانو د زابل امنیه قومندانۍ دا مارکیټ د جمهوریت په څېر بند ساتلی دی.
د زابل د مرکز کلات دا اوسېدونکی د طالبانو د کورنیو چارو وزارت څخه غوښتنه کوي، چې د یو پلاوي په ټاکولو سره دي، د نوموړي ملکیت ورته وسپارل شي او یا دې هم طالبان د جمهوریت د پریکړې په اساس د هغه شخصي ملکیت وپیري.
تروسه پورې طالبانو د دغه شکایت په اړه کوم غبرګون نه دی ښودلی.
په اروزګان کې د طالبانو امنیتي چارواکي وايي، چې د مرکز ترینکوټ په ګډون په ټولو ولسوالیو کې یې د جوماتونو د امنیت لپاره ځانګړي تدابیر نیولي وو. طالبانو ویلي، چې نن هېڅ ډول امنیتي پېښه نه ده رامنځته شوې، خو د شته ګواښونو په اړه یې نور جزییات نه دي ورکړي.
په اروزګان کې د طالبانو امنیه قومندانۍ نن جمعه، د غويي په ۱۱مه پر خپله اېکسپاڼه لیکلي، چې د ترینکوټ ښار پر مهمو نقطو او هغو جوماتونو باندې چې د جمعې لمونځ پکې ادا کېده، وسلوال سرتېري ګمارل شوي وو. دا لومړی ځل دی چې په دغه ولایت کې د جمعې په ورځ د جوماتونو د امنیت لپاره په دې کچه اقدامات اعلانېږي.
که څه هم طالب چارواکو تر اوسه د کوم ځانګړي ګواښ یادونه نه ده کړې، خو د امنیتي تدابیرو په ترڅ کې یې ډاډ ورکړی چې د خلکو د خوندیتوب لپاره یې ټولې لازمې چارې ترسره کړې دي.
د پاکستان د کارګرو فدراسیون د بلوچستان څانګې سرمنشي پیر محمد کاکړ افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې د زرګونه افغان کارګرو د اېستلو له امله پاکستان ته سخت زیان رسېدلی او افغانستان ته د افغان کارګرو له ستنېدو سره د بلوچستان عاید خورا کم شوی دی.
نوموړي د مئ لومړۍ نېټه د کارګرو نړۍوالې ورځې په مناسبت ویلي:« نړۍ اوس په يوه کلي بدله شوې او موږ په یوه کلي کې ژوند کوو. د کارګرو د ورځې فلسفه دا ده، چې د نړۍ په هر کونج کې پر کارګرو چې کوم ظلم کېږي؛ موږ یې باید پر ضد غږ پورته کړو».
نوموړي زیاته کړې: «موږ په وار، وار ملګرو ملتونو، د پاکستان حکومت او افغان حکومت ته ويلي، يوه داسې تګلاره جوړه کړي چې په پاسپورټ یا د کار ورکولو په اسنادو افغان کارګر پاکستان ته راشي او کار وکړي».
هغه وایي، چې اوس هم ګڼ شمېر بنګالیان د بلوچستان ساحلي سیمو ګډانۍ او ګوادر ته د کار لپاره ځي، کښتۍ جوړوي او کبان نيسي. پیر محمد کاکړ زیاته کړه، چې د افغان کارګرو له اېستلو سره د کان کېندنې، کروندې او ورځنۍ چارې زیاتې اغېزمنې شوې دي.
نن په نړۍ کې د کارګرو نړۍوال ورځ داسې مهال نمانځل کېږي، چې د کوټې په باچا خان څلور لارې له سهار راهیسې ځايي کارګر د کار موندنې لپاره ناست دي؛ د دغو کسانو په کتار کې یو ۵۳کلن غلام سرور هم ناست دی.
غلام سرور افغانستان انټرنشنل پښتو ته ويلي، چې له ۲۵ کالو راهیسې د باچا خان څلور لارې ته د کار موندنې لپاره راځي. نوموړي زیاته کړه، چې مخته به دلته ډېر زیات کارګر راتلل چې ډېری یې افغان کارګر وو او ځايي خلکو به هم افغان کارګر له ځان سره د کار لپاره وړل. د هغه په وینا؛ اوس داسې نهده، دلته ټولټال درې افغان کارګر هم پاتې نهدي.
غلام سرور وويل:« افغان کارګر له ځايي کارګرو څخه په کار کې زیات تکړه وو، موږ په ماشینونو د کوټو چتونه ماتوو او دوی به په مارتورړ ماتول». د نوموړي په وینا؛ ځايي خلک چې کار پیل کړي بیا په نیمه کې یې پرېږدي؛ خو افغانان داسې نهوو، هغو به هر ډول سخت کار سر ته رسولو.
۶۵ کلن میر احمد هم له هغو کارګرو څخه دی، چې له څلوېښتو کلونو راهیسې د باچا خان څلور لارې ته د کار موندنې لپاره ځي. هغه وايي، حکومت ټول کارګر و اېستل چې زیان يې هم ځايي خلکو ته اوښتی دی.
د نوموړي په وینا؛ یوه افغان کارګر به په ۵۰۰ یا زر کلدارو کار کاوه. هغه وایي، یوه افغان کارګر به ۲۵ خښتې په شا وتړلې او څو پوړیزې ودانۍ ته به یې پورته کړې چې بل څوک یې نهشي کولی.
دا په داسې حال کې ده، چې افغانستان ته هم ستانه شوي افغان کډوال د بېکارۍ له پراخې کچې شکایت کوي.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ له طالبانو غوښتي، چې د مطبوعاتو د ازادۍ نړۍوالې ورځې په مناسبت ټول نیول شوي خبریالان سملاسي او بې له شرطه خوشې کړي.
ښاغلي بېنېټ ټینګار وکړ، چې د رسنیو کارکوونکي باید وکولای شي د بیان ازادۍ حق وکاروي او د غچ اخیستنې، ځورونې یا نیونې له وېرې پرته خپل کار ته دوام ورکړي. ریچارد بېنېټ ویلي، چې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته په ټول افغانستان کې د مطبوعاتو ازادي «په اندېښمنوونکي ډول کمه شوې» او خپلواکه خبریالي «سخته محدوده» شوې ده.
د هغه په وینا؛ طالبانو د محدودیتونو په لګولو سره داسې فضا رامنځته کړې، چې د خبریالانو او معلوماتي سرچینو ترمنځ یې «پراخه ځانسانسورۍ» ته لاره هواره کړې ده. نوموړي زیاته کړه، هغه افغانان چې له رسنیو سره خبرې کوي د ګواښونو، څار او ان له نیولو سره مخ شوي، چې د معلوماتو ازاد بهیر نور هم کمزوری کوي.
د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ټینګار کړی، چې ان عادي راپور ورکول هم خطرناک کېدای شي؛ په ځانګړي ډول که دغه راپورونه انتقادي یا حساس موضوعات لکه د ښځو او نجونو حقونه تر پوښښ لاندې ونیسي.
هغه وویل، چې ګواښ او وېره عامه شوې او له «بهرنیو رسنیو سره د همکارۍ» تورونه د طالبانو ځانګړې غوسه راپاروي. د افغانستان د خبریالانو مرکز په وینا؛ په ۲۰۲۵کال کې لږترلږه د ۳۴ خبریالانو د نیولو پېښې ثبت شوې دي.
ریچارد بېنېټ د ښځینه خبریالانو وضعیت لا ډېر ستونزمن وباله. د هغه په خبره، هغوی نه یوازې په کاري چاپېریال کې له تبعیض سره مخ دي؛ بلکې د تګراتګ پر ازادۍ محدودیتونو او د جبري حجاب مراعتولو شرط سره هم مخامخ دي.
هغه دغه بهیرونه د «مدني فضا د تنګېدو» او په افغانستان کې د بیان ازادۍ د لا زیاتې ځپنې برخه وګڼله او زیاته یې کړه، چې د بشري حقونو مدافعین، مدني فعالان او هر هغه څوک چې د طالبانو له پالیسیو سره مخالفت کوي له زیاتېدونکو ګواښونو سره مخ دي.
د هغه په وینا؛ کتابونه او نورې خپرونې سانسور کېږي، د معلوماتو بېلابېلو سرچینو ته لاسرسی محدود شوی او ان خبریالان د خواله رسنیو د پوسټونو له امله مجازات کېږي.
هغه خبرداری ورکړی، چې د طالبانو «تش په نوم جزايي مقررات» د عامه او مذهبي شخصیتونو پر وړاندې نیوکه د مبهمو او اېډیالوژیکو اصطلاحاتو له لارې جرم ګرځوي، چې دا کار د عامه بحث فضا نوره هم سړه کوي، ځانسانسوري زیاتوي او نه یوازې خبریالان؛ بلکې فعالان، پوهان او د نظر مخالفین هم وېروي.
ریچارد بېنېټ د هغو افغان خبریالانو د «مقاومت» ستاینه وکړه، چې د هېواد دننه یا په جلاوطنۍ کې کار کوي؛ خو د نړۍوالو مالي او تخنیکي ملاتړ کمېدو په اړه یې اندېښنه څرګنده کړه. هغه وویل، په داسې وخت کې چې خپلواکه خبریالي تر بل هر وخت ډېره اړینه ده؛ دغه کمښتونه د رسنیو توان سخت محدودوي، چې خوندي کار وکړي، معلوماتو ته لاسرسی ومومي او د بشري حقونو د سرغړونو په اړه میداني راپورونو ته دوام ورکړي.
هغه له نړۍوالې ټولنې وغوښتل، چې د مطبوعاتو د نړۍوالې ورځې په مناسبت له افغان خبریالانو سره یووالی وښيي، د خپلواکو رسنیو مالي او تخنیکي ملاتړ پراخ کړي، د افغانستان دننه او له هېواده بهر د مطبوعاتو د ازادۍ لپاره غږ پورته کړي او له ګواښ سره د مخ کسانو لپاره د ملاتړ مېکانیزمونه برابر کړي.
د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ټینګار وکړ: «ازادې او خپلواکې رسنۍ نه یوازې د بشري حقونو بنسټ دی؛ بلکې د افغانستان راتلونکې لپاره یو نه انکارېدونکې اړتیا هم ده».