د افغانستان د پخواني جمهوري نظام یوه لوړپوړي پوځي جنرال سمېع سادات ویلي، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان د ترهګرۍ په مرکز او د بشریت لپاره په یوه لوی ګواښ بدل شوی دی. سادات زیاته کړې، چې د طالبانو په واکمنۍ کې د افغانانو بشري کرامت تر پښو لاندې شوی دی.
هغه زیاته کړې چې په هېواد کې ورځ تر بلې لوږه زیاتېږي او خلک له سختو ستونزو سره مخ دي.
دغه پخواني افغان جنرال همدارنګه ټینګار کړی چې طالبانو پر خلکو خورا سخت قوانین وضع کړي دي. د هغه په وینا، دغو قوانینو د هېوادوالو ژوند نور هم ستونزمن کړی دی.
سمیع سادات د خپل پیغام په پای کې خبرداری ورکړی چې د طالبانو اوسنۍ واکمني نه یوازې د افغانستان بلکې د ټولې نړۍ لپاره خطرناکه ده. هغه د طالبانو اداره د ترهګرۍ یوه کارخانه بللې چې انسانیت ته جدي خطر پېښوي.
هممهاله ملګرو ملتونو اندېښڼه څرګنده کړې چې په افغانستان کې د ترهګرو ډلو حضور زیات شوی او همدا راز لوږه په بې سارې توګه زیاته شوې ده. یاد سازمان ویلي چې افغانستان له سخت بشري کړکېچ سره مخ دی او د دغه ناورین د مخنیوي لپاره په کور دننه طالبان هېڅ ډول مدیریت او سرچینې نه لري.
بي بي سي راپور ورکړی، چې په غور کې د لوږې او بېکارۍ له زیاتوالي سره، ګڼې کورنۍ د ماشومانو د پلورلو ناچاره پرېکړې ته اړې شوي. چغچران کې هره ورځ سلګونه کسان د کار موندلو لټه کوي، خو د کاري فرصتونو نشتوالي او ناسم اقتصادي وضعیت د دوی ماشومان د لوږې له ګواښ سره مخ کړي دي.
راپور کې ویل شوي، ملګري ملتونه اټکل کوي چې درې پر څلورمه برخه افغانان خپلې بنسټیزې اړتیاوې نه شي پوره کولای او لږ تر لږه ۴.۷ میلیونه کسان د قحطۍ له پړاو یو ګام لرې دي. په غور کې د کار موندلو چانس ډېر ټیټ دی؛ په دوو ساعتونو کې یوازې درې کسان کار موندلی شي. د بېړنیو مرستو کچه سږکال د ۲۰۲۵ کال پرتله شاوخوا ۷۰ سلنه ټیټه شوې ده، او وچکالي له نیمایي زیات ولایتونه اغېزمن کړي دي.
بي بي سي د څو کورنیو خبرې راخیستې دي؛ يو پلار وویل، نیت لري چې خپلې اووه کلنې غبرګونې لوڼې د پورونو له کبله وپلوري.
د سعید احمد په نوم یو بل کس ویلي چې خپله پنځه کلنه لور «شایقه» یې د ۲۰۰ زره افغانیو په بدل کې خپلوانو ته ورکړه څو د خپل ځیګر او اپنډیکس جراحي عملیات وکړي هغه ویلي، که پیسې یې لرلی، نو هېڅکله به یې دا پرېکړه نه وی کړی.
راپور زیاتوي، د طالبانو د حکومت د ویاند مرستیال حمدالله فطرت بیبیسي ته ویلي چې «بشري مرستې باید سیاسي نه شي» او د اوږدمهاله اقتصادي پروژو یادونه یې کړې؛ خو کورنۍ د ژوندي پاتې کېدو لپاره بېړنۍ مرستې غواړي. یو شمېر کورنۍ وايي د طالبانو له حکومته او مرستندویه بنسټونو هېڅ مرسته نه ده ورته رسیدلې، او د نجونو لپاره د زدهکړو او کار بندیزونو له کبله د «لوڼو ودولو» دودیز ولور هم د کورنیو د ناچارۍ برخه شوې ده.
په چغچران مرکزي روغتون کې د نوې زیږون څانګه په بې سارې توګه ډکه وي. نرسان او ډاکټران وايي ډېری نوي زیږیدلي ماشومان کموزنه دي، د اکسیجن اړتیا لري او درمل په دولتي روغتون کې نه موندل کېږي، نو کورنۍ باید له خصوصي درملتونونو درمل واخلي.
د ماشومانو د مړینې کچه لوړه ښودل شوې؛ نرسان وایي ځینې ورځې درې ماشومان هم مري، او د هدیرې د وړو قبرونو شمېر د غټو په نسبت شاوخوا دوه برابره دی.
په سیمه کې د خوړو او درملو کموالی د ایران په څېر ګاونډیو هېوادونو کې هم راپور شوی، خو اوسنی راپور په افغانستان کې په ځانګړي ډول په غور ولایت کې د لوږې، وچکالۍ، او د مرستو د کموالي مستقیمې اغېزې انځوروي، چې کورنۍ یې د بقا لپاره تر ټولو سخته بیه پرې کوي.
د طالبانو د ریاستالوزرا اداري مرستیال مولوي عبدالسلام حنفي د ابو علي سينا بلخي نړیوال نندارتون په لړ کې له بهر مېشتو افغان متخصصینو غوښتي چې د هېواد د روغتیايي سکټور د پیاوړتیا لپاره له دوی سره همکاري وکړي. هغه په خپله وینا کې د تجربو، مهارتونو او نوښتونو د لېږد غوښتنه هم وکړه.
حنفي زیاته کړه چې د روغتیا سکټور د ظرفیت لوړولو لپاره د متخصصو کادرونو ملاتړ حیاتي دی او ټینګار یې وکړ چې د پوهې عملي تبادله، ګډې څېړنې او مسلکي روزنې د سیسټمونو د اصلاح لپاره اساسي دي. د هغه په وینا، هره همکاري به د خدماتو د کیفیت لوړولو او د خلکو لاسرسي ښه کولو ته لاره هواره کړي.
د نندارتون د پرانیستې پر مهال، د طالبانو د ریاست الوزرا اداري مرستیال د دغې څلور ورځنۍ علمي او مسلکي غونډې موخه د ارتباطاتو پیاوړتیا، د نوې ټکنالوژۍ پېژندنه او د سکټور دننه د همغږۍ زیاتول وبلل. هغه له متخصصینو وغوښتل چې خپلې نظریې او ابتکارات له روغتیايي بنسټونو سره شریک کړي.
نوموړي څرګنده کړه، چې بهر کې مېشت افغان ډاکټران او تخنیکي کارپوهان کولای شي د لنډمهالو مأموریتونو، انلاین روزنو او ګډو پروژو له لارې له هېواد سره کار وکړي. ده زیاته کړه چې د مهارتونو او تجربو منظم لېږد به د روغتیايي سیسټم د تلپاتې پیاوړتیا لامل شي.
روان وخت کې د افغانستان او ګاونډیو هېوادونو تر منځ د کډوالو او سرحدي موضوعاتو ترڅنګ، د ګډو تخنیکي او مسلکي همکاریو بحثونه هم مطرح دي. د ایران او طالبانو اړیکې له عملي همکاریو او بېباورۍ یو ګډ ترکیب لري، او د سرحدي امنیت ترڅنګ د خدمتونو په برخه کې هم د اړیکو پراختیا د همکاریو بحثونه شوي، خو داخلي سلامشورې او کادري ظرفیت د روغتیايي خدمتونو د ښهوالي لپاره کلیدي بلل کېږي.
د جلال اباد ښار اوسېدونکي وایي، پاکستان څخه د راستنېدونکو کډوالو د پراخو څپو له امله د کورونو کرايې لوړې شوي او ارزانه استوګنځایونه په سختۍ موندل کېږي. دوی وایي، طالبانو تر اوسه د بازار مهارولو او د کرايو د کنټرول عملي لاره نهده موندلې او د کور موندل خلکو ته ستونزمن شوي دي.
که څه هم طالبانو په جلال اباد ښار کې د کورنو د کرایو کنټرول لپاره د څار یو کمېټه ټاکلې، خو له دې سره سره لا هم مالکان خپل کورونه په لوړو کرایو ورکوي.
تازه د طالبانو د عدليې ریاست تر مشرۍ لاندې ګډې کمېټې د جلالاباد ښار په دویمه او څلورمه ناحیو کې د معروف، ولي دوران او اریانا په نوم د پلازو د کرايو وضعیت څېړلی دی. د کمېټې په وینا، له مسؤلینو سره د کرايو ټاکل شوی کټګوريز جدول شریک شوی او د کرايو د تنظیم، استوګنيزو او اداري واحدونو د جلاوالي، وړيا اسانتياوو او د معاملاتو دفترونو له لارې د کورونو د کرايې ورکولو په تړاو لازمې سپارښتنې شوې دي.
ننګرهار کې د طالبانو رسنیز دفتر په خبرپاڼه کې راغلي، د دغو پلازو مسؤلینو د سپارښتنو د عملي کولو ډاډ ورکړی او ویلي یې دي چې د کورونو او اپارتمانونو د کرايو په تړاو به له شریک شوي جدول سره سم اقدامات ترسره کوي.
د ګډې کمېټې په باور، د دې سپارښتنو پلي کېدل کولای شي د کرایو د بېکچې لوړېدو مخه ونیسي او د معاملاتي دفترونو رول معیاري کړي.
طالب چارواکي وایي چې یادې څارنې به دوامداره وي او د ښار استوګنيزې ودانۍ به تر څار لاندې ساتل کېږي. خو هغه کورنۍ چې د کډوالو له زیاتېدونکي فشار سره مخ دي، وايي په عملي کچه لا هم په بازار کې د کرايي بیې نه دي راټیټې شوې او د کورونو کموالی د قیمتونو د لوړېدو اصلي لامل بلل کېږي.
له بلې خوا، د ملګرو ملتونو او مرستندویه بنسټونو د وروستیو معلوماتو له مخې، له ۲۰۲۳ کال راهیسې میلیونونه افغانان هېواد ته بېرته ستانه شوي چې ډېری یې ختیځو ولایتونو ته، په ځانګړي ډول ننګرهار کې مېشت شوي دي. د بېرته ستنېدونکو کورنیو زیاتوالی په ښاري سیمو کې د استوګنځای تقاضا لوړه کړې او په کرایوي بازار کې یې فشار زیات کړی دی.
د روغتیا نړیوال سازمان په افغانستان کې د لوی اختر په رانږدې کېدو سره د کانګو تبې د مخنیوي لپاره د څارویو د حلالې په اړه نوې روغتیایي لارښوونې خپرې کړي. دغه سازمان له خلکو غوښتي چې د ناروغیو د خپرېدو د مخنیوي لپاره دې د څارویو د قرباني کولو پر مهال احتیاطي تدابیر په پام کې ونیسي.
د روغتیا نړیوال سازمان پر اېکس پاڼه په یوه پیغام کې ویلي چې خلک باید له حلالولو مخکې څاروي د کنو د شتون له پلوه په دقت سره وګوري. همدارنګه دغه سازمان ټینګار کړی چې د څارویو د حلالولو لپاره باید مناسب او داسې ځایونه وکارول شي چې هلته ګڼه ګوڼه نه وي او د قربانۍ پر مهال دې خلک له محافظتي وسایلو څخه کار واخلي.
په دې لارښوونو کې زیاته شوې چې خلک باید غوښې ته له لاس وروړلو مخکې پرېږدي چې د څاروي وینه په بشپړه توګه ووځي. د روغتیا نړیوال سازمان همدارنګه ویلي چې د حلالولو ټول سطوح او وسایل باید په بشپړه توګه پاک شي او د غوښې پاتې شوني دې په تړلو کڅوړو یا ځانګړو کثافت دانیو کې واچول شي.
دغه سازمان د خپلو سپارښتنو په دوام کې له خلکو غوښتي چې د حلالولو د پروسې له بشپړېدو وروسته خپل ځان، جامې او کارول شوي وسایل په سمه توګه ومینځي. د روغتیا نړیوال سازمان خبرداری ورکړی چې خلک باید تل خپل بدن او څاروي د کنو د شتون له پلوه وګوري، ترڅو د کانګو تبې له ګواښ څخه خوندي پاتې شي.
د کانګو تبه یوه شدیده ویروسي ناروغي ده چې تر ډېره له څارویو څخه انسانانو ته د کنې د چیچلو او یا د اخته څاروي د وینې او غوښې سره د مستقیم تماس له لارې لېږدول کېږي. دغه ناروغي د لومړي ځل لپاره په ۱۹۴۴ کال کې په کریمیا او وروسته په کانګو کې وپېژندل شوه. په افغانستان کې هر کال د لوی اختر په ورځو کې د څارویو د حلالولو او له غوښې سره د خلکو د زیات تماس له امله د دې ناروغۍ د خپرېدو ګواښ لوړېږي.
د بدخشان ولایت د کانونو نوي طالب رییس عبدالمتین رحیمزي، د کانونو د خپلسري استخراج په اړه ویلي، چې له دې وروسته به هېچا ته د ناقانونه کانکیندنې اجازه ور نه کړل شي.
هغه د سېشنبې په ورځ د بدخشان د شکي ولسوالۍ په یوه جومات کې د سیمې اوسېدونکو ته په خبرو کې وویل، هغه کسان چې په ناقانونه استخراج، د کانونو په غصب یا د دولتي شتمنیو په ناوړه استفادې کې لاس لري، له جدي قانوني پایلو او سختو سزاوو سره به مخامخ شي.
نوموړي دا هم منلې چې په بېلابېلو ولسوالیو کې یو شمېر وسلهوالو او غیرمسوولو کسانو د کانونو پر چارو نفوذ کړی او ځینې کانونه یې تر خپل کنټرول لاندې راوستي دي. د هغه په وینا، دا وضعیت نور د زغم وړ نه دی.
نوموړی داڅرګندونې داسې مهال کوي چې په وروستیو میاشتو کې په بدخشان کې د کانونو د استخراج پر سر د سیمهییزو خلکو او طالبانو ترمنځ اختلافات او ترینګلتیاوې زیاتې شوې دي.
له دغو لانجو وروسته د بدخشان د کانونو پخوانی طالب رییس له دندې ګوښه او عبدالمتین رحیمزی د نوي رییس په توګه وټاکل شو. سیمهییزې سرچینې وایي، د دغه بدلون تر شا د کانونو د مدیریت او کنټرول پر سر اختلافات هم موجود وو.
راپورونه ښيي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په بدخشان کې د کانونو استخراج په بېساري ډول پراخ شوی او زرګونه کسان په کانکیندنه بوخت دي. د سرچینو په وینا، د دغو فعالیتونو یوه برخه د زورواکو او د طالبانو اړوندو کسانو تر نفوذ لاندې ترسره کېږي.
په همدې حال کې، د کانونو د کنټرول او استخراج پر سر د طالبانو د بېلابېلو ډلو ترمنځ د اختلاف او شخړو راپورونه هم وخت ناوخت خپرېږي.