د طالبانو تر واک لاندې د ترانسپورټ او هوايي چلند وزارت د هوا پوهنې ادارې د هېواد په ۱۲ ولایتونو کې د سخت باران، تالندې برېښنا، چټکو بادونو، خاورو او ناڅاپي سېلابونو د راوتلو اټکل کړی دی. یاده اداره زیاتوي چې دا وړاندوینه د جمعې ورځې، د غبرګولي ۱۵مې لپاره د اعتبار وړ ده.
د یادې ادارې د خبرتیا له مخې، په بدخشان، تخار، کندوز، پنجشېر، پروان، بغلان، سمنګان، خوست، کونړ، نورستان، لغمان او ننګرهار ولایتونو کې د باران کچه د سیمو له مخې له ۱۰ تر ۲۵ ملي مترو پورې اټکل شوې ده.
په خبرتیا کې راغلي چې د هېواد په مرکزي، ختیزو، شمالي، سوېل ختیزو، سوېلي او لوېدیزو سیمو کې د چټکو بادونو او دوړو د توپانونو احتمال هم شته.
د هوا پوهنې ادارې د معلوماتو له مخې، د بادونو چټکتیا به په بېلابېلو سیمو کې له ۵۰ تر ۸۵ کیلومترو په ساعت کې وي.
یادې ادارې له خلکو غوښتي چې د احتمالي سېلابونو، سختو بادونو او نورو طبیعي پېښو پر وړاندې لازم احتیاطي تدابیر ونیسي.
د بغلان په دوشي ولسوالۍ کې د تازه کرل شویو چنارونو تر سیوري لاندې د کلي مشر غلام علي پویا ویاړي چې د جګړو له کلونو وروسته اوس خلک د ونو ارزښت بیا پېژني. هغه وویل، چې «مرغانو ته قفسونه مه جوړوئ»، ونې وکرئ، هغوی پخپله راځي.
هغه اې ایف پي ته وویل، چې د جګړو او کورنۍ جګړې پر مهال په چارباغ کې د پستې ځنګلونه ټول له منځه لاړل او هېچا د لرګیو د پرې کولو مخه نه شوای نیولی.
د جنوبي کارولینا پوهنتون څېړونکي محمد نصیر شالیزي په وینا، په ۱۹۷۹کې د شوروي له یرغل څخه د طالبانو د لومړنۍ واکمنۍ تر سقوط پورې «شاوخوا ۵۰ سلنه د افغانستان ځنګلي پوښ له منځه تللی».
طالبانو هدف ټاکلی چې له۲۰۲۳څخه تر ۲۰۳۰ پورې ۲۰۰ میلیونه نیالګي کینوي، چې نادولتي موسسې، ملګري ملتونه او خصوصي سکتور هم پکې شامل دي.
د افغانستان په ختیځ کې پاکستان ته د لرګیو قاچاق د ونو د پراخې غوڅونې لامل شوی، په داسې حال کې چې په وچو مرکزي او شمالي سیمو کې چې «د پستې کمربند» بلل کېږي، خلک د سون لپاره لرګي کاروي.
خو د شالیزي په باور، په وروستیو شاوخوا دوو لسیزو کې د ځنګلونو له منځه تلل «د پام وړ» ورو شوي.
د طالبانو تر واک لاندې د ملي احصایې او معلوماتو ادارې د معلوماتو له مخې، له ۲۰۱۱کال راهیسې د هېواد د ځنګلي پوښ کچه ۳۵ سلنه زیاته شوې، خو په ۲۰۲۵ کې یوازې ۲،۵ سلنه افغانستان ځنګل لرونکی و او په ځینو سیمو کې دا پوښ لا هم کمېږي.
کارپوهان وایي ټولنې د ځنګل پوښ د ښه کولو لپاره کار کوي. هم پخواني حکومت (تر ۲۰۲۱ پورې) او هم اوسنۍ ادارې د ونو د کرلو کمپاینونو ملاتړ کړی دی.
په چارباغ کې د اغا خان پرمختیایي شبکې په مرسته نږدې یو کیلومتر مربع ځنګل جوړ شوی چې د چنار، انار او خورما په څېر ونې پکې شاملې دي.
دغه ځمکه د بزګرې بس بېګم احمدي ملکیت ده، چې هیله لري د مېوو پلورلو له لارې عاید ترلاسه کړي، خو دا ځنګل د ۳۵۰ کورنیو ټولنې ته هم پرانېستی دی.
دغه ۴۵ کلنه ښځه وایي، « د دې ونو درلودل راته ښه احساس راکوي؛ زموږ چاپېریال شین دی او موږ تازه هوا تنفس کوو».
هغه له خپل مېړه سره د دې ونو پالنه کوي څو خپل څلور ماشومان پرې وساتي.
د مایکرو ځنګل سازمان د افغانستان د کرنې همغږې کوونکې پاريسا ملکزاده وویل چې مایکرو ځنګلونه ایکوسیستمونه بېرته رغوي، د خاورې سمسورتیا ښه کوي، د اقلیم پر وړاندې مقاومت زیاتوي او د خلکو د معیشت ملاتړ کوي».
دغه سازمان په اوو ولایتونو کې ۵۰۰ مایکرو ځنګلونه کرلي دي.
پویا وویل دا ځنګل چې د سیند تر څنګ پروت دی، د سېلاب پر مهال د خاورې د تخریب مخه نیسي او د خلکو لپاره «یو ماډل» جوړوي.
په افغانستان کې، چې ډېری سیمې لرې پرتې دي او د دولت سرچینې محدودې دي، د ټولنې په کچه د ځنګلونو مدیریت د بیا ځنګلکولو تر ټولو اغیزناکه لاره بلل کېږي.
د طالبانو تر واک لاندې د چاپېریال ساتنې د عمومي ادارې د اقلیم بدلون مشر روحالله امین وویل، چې«تېر کال هدف اته میلیونه و، خو په پای کې ۱۷ میلیونه نیالګي کښېنول شول». د روان کال هدف ۹ میلیونه نیالګي دي.
ستونزې پکې د ځایي او اقلیم سره متناسبو ډولونو ټاکل، د اوبو کمښت، او د څارویو له خوا د نیالګیو خرابېدل دي.
امین ومنله چې ځینې ځنګلونه د «پاملرنې یا اوبو نشتوالي» له امله زیانمن شوي او په یوه ځای کې وچکالۍ ۷۰ سلنه کرل شوي د زړو ونې له منځه وړې دي.
په ځینو ځایونو کې قومي شوراګانې ځنګلونه ساتي او د زیان رسوونکو خلکو لپاره سزاوې ټاکي. په نورو ځایونو کې د ټاکل شویو کلیوالو او بزګرانو له خوا د ځنګل مدیریت ټولنې جوړې شوې دي.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان له ۲۰۱۹ راهیسې د۵ میلیونه ونو په کرلو کې مرسته کړې ده.
د طالبانوادارې په دولتي ځمکو کې د کابل شاوخوا سیمو لکه پغمان کې د ځايي ډولونو له مخې د نیالګیو د روزلو لپاره نرسري جوړې کړې دي.
په چریکار کې، چې سږ کال پکې زرګونه نیالګي د سړکونو، پارکونو او غونډیو پر سر کرل شوي، ښاروالۍ وایي د ونو په اړه د خلکو چلند بدل شوی دی.
یوه اوسېدونکي احمد خالد صابري وویل چې هغه د چاپېریال د ګټې لپاره رضاکارانه برخه اخیستې.
کارپوهان وایي لا هم اړتیا ده چې پاتې زاړه ځنګلونه وساتل شي، نه یوازې په ښارونو کې بلکې په طبیعي ځنګلونو کې هم کرنه وشي.
د اغا خان بنسټ د اقلیم بدلون مشر اپوروا اوزا وویل: « ښه کار روان دی، خو د نړیوالې تودوخې د اغېزو د کمولو لپاره لا ډېر کار ته اړتیا ده».
په چارباغ کې پویا د ونو مثبت اغېز په بیولوژیکي تنوع کې ویني، ځکه له اوږده وخته ورک مرغان بېرته راګرځي.
هغه وویل، « مرغانو ته قفسونه مه جوړوئ؛ د خپل کور ترڅنګ ونې وکرئ».
د افغانستان د څېړونکو شبکه وایي، چې په هېواد کې د چاپېریال ناورین له وچکالۍ، سېلابونو، د اوبو له کمښت، ککړتیا، خوراکي ناامنۍ او پر ښارونو له زیات فشار سره تړلی دی او اغېزې به یې په راتلونکو کلونو کې د افغانستان د خلکو پر ژوند سیوری وغوړوي.
په هغه راپور کې چې د چهارشنبې په ورځ، د غبرګولي په ۱۳مه، د دغې څېړنیزې ادارې له لوري خپور شوی، راغلي چې د اوبو کمښت اوس یوازې د فراه او نیمروز په څېر د وچو ولایتونو ستونزه نه ده، بلکې د افغانستان ډېر ښارونه هم له دې کړکېچ سره مخ دي.
راپور زیاتوي چې که څه هم تر ۲۰۳۰ کال پورې د کابل د ځمکنیو اوبو د بشپړېدو اټکل نړیوال پام ځان ته اړولی، خو یوازې کابل نه، بلکې د افغانستان نور ښارونه هم د اوبو له جدي بحران سره لاس او ګرېوان دي.
د افغانستان د څېړونکو شبکې په وینا، د هېواد په بېلابېلو ښارونو کې د اوبو نلونه وچېږي، څاګانې لا ژورې کیندل کېږي او دولتي ادارې د اوبو د مخ پر زیاتېدونکې غوښتنې او د خلکو د اړتیاوو د پوره کولو د کمزوري توان له امله تر سخت فشار لاندې دي.
خو په همدې راپور کې ویل شوي چې د کرنیز اقلیم متخصصینو د غنمو لپاره، چې د افغانستان اصلي کرنیز محصول ګڼل کېږي، نسبتاً مثبت راتلونکی اټکل کړی دی. د راپور له مخې، د وچکالۍ پر وړاندې د مقاومو تخمونو پراخ وېش د دې لامل شوی چې د هېواد په کچه د غنمو حاصلات زیات شي.
د افغانستان د څېړونکو شبکې ویلي چې د هېواد خوراکي نظام له مخ پر زیاتېدونکي فشار سره مخ دی. کورني حاصلات نه کافي دي او نه هم په یوشانډول ترلاسه کېږي، او د سوداګرۍ لارې هم په وروستیو کلونو کې څو ځله بدلې شوې دي.
په راپور کې راغلي چې د پسرلي بارانونه د غنمو د ښه حاصل لپاره کافي وو، خو د اقلیمي بحران اوږدمهاله حقیقت او پرلهپسې وچکالۍ لا هم ویجاړوونکې اغېزې لري.
راپور وایي، سره له دې چې افغانستان د نړۍ د ککړونکو ګازونو په تولید کې ډېره کمه ونډه لري، خو بیا هم د اقلیمي بدلونونو له امله له مخ پر زیاتېدونکو اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ دی.
د راپور له مخې، اقلیمي پېښې لکه سېلابونه، وچکالۍ، د ځمکې ښوېدل، واورین ښوېدنې او سختې تودوخې هر کال د افغانستان اقتصاد ته په عادي کلونو کې شاوخوا ۵۵۰ میلیونه ډالره او د سختې وچکالۍ په کلونو کې نږدې درې میلیارده ډالره زیان اړوي.
دغه راپور د هوا ککړتیا ته هم اشاره کوي او لیکي چې د کابل ژمي له خفه کوونکي لوګي سره مل وي، ځکه خلک د خپلو کورونو د تودولو لپاره سکاره، لرګي او آن پلاستیک سوځوي او له زړو موټرو څخه کار اخلي.
خو راپور زیاتوي چې په افغانستان کې تر ټولو خرابه هوا په کابل کې نه، بلکې د هېواد په سوېل لوېدیځو او شمالي سیمو کې لیدل کېږي.
په راپور کې دا هم راغلي چې ککړتیا یوازې د هوا ستونزه نه ده. په ښارونو کې د فاضله اوبو پرانیستي کانالونه په کوڅو کې بد بوی خپروي، غیرمعیاري سپټیک څاګانې د ځمکې لاندې اوبه ککړوي او کثافات پر وخت نه راټولېږي.
راپور همدارنګه د غږیزې ککړتیا ستونزې ته اشاره کوي او وایي چې د ورځې له خوا د پلورونکو د لوډسپیکرونو لوړ غږونه او د شپې له خوا د کوڅهډبو سپیو غپا د خلکو پر ورځني ژوند منفي اغېز کوي.
د طالبانو تر ادارې لاندې د ترانسپورټ او هوايي چلند وزارت د هوا پوهنې ادارې ویلي، چې د پنجشنبې په ورځ د هېواد په ۱۶ ولایتونو کې د ورښتونو، تالندې او برېښنا او د ناڅاپي سېلابونو د راوتلو احتمال شته.
د یاد ادارې د خبرپاڼې له مخې، په بدخشان، تخار، کندوز، پنجشېر، بغلان، سمنګان، بامیان، سرپل، خوست، پکتیا، لوګر، کونړ، نورستان، لغمان، کاپیسا او ننګرهار ولایتونو کې د نسبتاً سختو ورښتونو او سېلابونو اټکل شوی دی.
دوی زیاته کړې چې د یادو ولایتونو په بېلابېلو سیمو کې د ورښت کچه له ۱۰ تر ۳۰ مليمترو پورې اټکل شوې ده.
د هوا پېژندنې ریاست همداراز په مرکزي، شمالي، ختیځو، سوېلي او لوېدیځو ولایتونو کې د تېزو بادونو، دوړو او خاورو د راولاړېدو خبرداری ورکړی دی.
د خبرپاڼې له مخې، د بادونو چټکتیا به په ځینو سیمو کې په ساعت کې له ۵۰ تر ۹۰ کیلومترو پورې ورسېږي.
چارواکو له اوسېدونکو غوښتي چې د احتمالي سېلابونو، تېزو بادونو او نورو طبیعي پېښو پر مهال لازم احتیاطي تدابیر ونیسي او د اړوندو ادارو سپارښتنې په پام کې ونیسي.
د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت اعلان کړی، چې د هېواد په شمال کې د سختو بارانونو او سېلابونو راوتلو له امله د بغلان، سمنګان او تخار ولایتونو یو شمېر تړل شوې لویې او مواصلاتي لارې د ترافیکو پرمخ بېرته پرانیستل شوي دي.
دغه لارې د سېلابونو د راوتلو او د سړکونو د ویجاړېدو له امله په موقتي ډول تړل شوې وې، چې د مساپرو لپاره یې ګڼې ستونزې جوړې کړې وې.
د دغه وزارت د معلوماتو له مخې، په پرانیستل شویو لارو کې د بغلان ولایت اړوند د دوشي – پلخمري او بغلان – کندز مسیرونه د چهارشنبې تپې په سیمه کې، د بنو – دهصلاح لاره، د سمنګان ولایت د ایبک – مزارشریف لاره او د تخار ولایت د کلفګان ولسوالۍ په څو سیمو کې د تخار – بدخشان لاره شاملې دي.
دغه لارې د یادو ولایتونو د ټولګټو ریاستونو د تخنیکي ټیمونو او وسایطو په واسطه له خټو او سېلابي پاتې شونو پاکې شوې او د شپې ناوخته بېرته پرانیستل شوې دي.
بلخوا، د طالبانو د ټولګټو وزارت ویلي چې د بغلان ولایت د نهرین – برکه لاره لا هم د ترافیکو پرمخ تړلې ده. د دغه وزارت په خبرپاڼه کې راغلي چې د دغې لارې د بېرته خلاصولو او پاکولو چارې به د پنجشنبې په ورځ په رسمي ډول پیل شي ترڅو د سیمې د اوسېدونکو ستونزې حل شي.
همدارنګه د طالبانو د ټولګټو وزارت له ټولو خلکو او موټر چلوونکو غوښتي چې پر یادو لارو د تګ راتګ پر مهال ترافیکي قوانین په جدي توګه مراعت کړي او د پېښو د مخنیوي لپاره په بشپړ احتیاط سره سفر وکړي.
سږ کال په افغانستان کې سختو او ویجاړونکو سېلابونو خلکو ته درانه مالي او ځاني زیانونه هم اړولي دي.
د کابل ښار د بېلابېلو سیمو اوسېدونکي وایي، چې له تېرو ۴ کلونو راهیسې د څښاک اوبو له سخت کمښت سره مخ دي او ډېر مهال د اوبو راوړلو لپاره اوږده مزلونه کوي؛ خو طالبان بیا وایي، کابل ته د شاتوت بند او پنجشېر سیند څخه د اوبو رسولو پلان لري، چې یو څه وخت ته اړتیا لري.
د کابل ښار بېلابېلې برخې په ځانګړې توګه د کابل لوېدیځ د ۱۳مې ناحیې اړوند په دشت برچي سیمه کې خلک د څښاک اوبو له سخت کمښت سره مخ دي او له طالبانو د یادې ستونزې د حل غوښتنه کوي.
د سیمې یو اوسېدونکی سیداحمد ضيا وایي: «اوبه نهشته، په ټوله سیمه کې د اوبو یوه سرچینه هم نهشته او ۴ کاله کېږي، چې په پرلهپسې ډول له دغه ستونزې سره مخ یو او له اړوندو ادارو غواړو چې دغه ستونزه راته حل کړي».
د سیمې یو بل اوسېدونکی بیا زیاتوي، چې ماشومان یې د اوبو راوړلو لپاره اوږده مزلونه کوي او زیات انتظار باسي. هغه له طالبانو غوښتنه کړې: «زموږ په سیمه کې د اوبو کمښت د ستونزې حل لپاره دې د اوبو نلونه، شبکې او یا هم ژورې څاګانې جوړې شي».
د طالبانو د ښاري اوبو رسولو او فاضلاتو دولتي شرکت ویاند رحمتالله صارم وايي، د یادې ستونزې د حل لپاره اوږدمهاله پلان لري. نوموړی زیاتوي، د شاتوت اوبو بند او د پنجشېر له سیند نه کابل ته د اوبو رسولو پلان لري چې وخت ته اړتیا لري.
یادې ادارې ویلي، چې په تېرو ۴ کلونو کې د هېواد په ۱۹ ولایتونو د څښاک اوبو تر سلو ډېرې پروژې بشپړې شوې دي. کابل چې د افغانستان تر ټولو لوی ښار او سیاسي مرکز دی، له کلونو راهیسې د څښاک اوبو له مخ پر زیاتېدونکي ناورین سره مخ دی.
د نفوسو چټک زیاتوالی، وچکالي، اقلیمي بدلون او د ځمکې لاندې اوبو بېځایه اېستل د دې لامل شوي چې د ښار په ګڼو سیمو کې د اوبو کچه ښکته شي او زرګونه کورنۍ د څښاک پاکو اوبو ته له محدود لاسرسي سره مخ شي.