د یادونې وړ ده، چې په تېرو پنځو ورځو کې له ایران څخه په درېیو پړاونو کې پر حبس محکوم شاوخوا ۷۳۵ افغان بندیان افغانستان ته رالېږدول شوي دي، خو په ایران کې لا هم سلګونه افغان بندیان پاتې دي او د بشري حقونو مدافعان له طالبانو غواړي چې په دغه هېواد پر اعدام د محکومو افغانانو د وضعیت له ارزونې وروسته د اعدام حکم پر حبس د بدلېدو او یا هم افغانستان د رالېږدول کېدو په تړاو هڅې وکړي. لا هم روښانه نه ده چې ایران به پر اعدام محکوم افغانان طالبانو ته وسپاري او که نه؟
د خوړو نړیوال پروګرام (ډبلیو ایف پي) خبرداری ورکړی، چې نړیوالو مرسته کوونکو او تمویلونکو هېوادونو له افغانستان سره خپلې مرستې کمې کړې دي او د دې وضعیت تر ټولو دروند اغېز او بار پر افغان مېرمنو او ماشومانو پرېوځي.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت یو پلاوی هېواد ته د واردېدونکو درملو د ارزونې په موخه ازبکستان ته تللی او موخه یې هم باکیفیته درملو ته د هېوادوالو د لاسرسي تأمینول دي. له شاوخوا ۸ میاشتو راهیسې له پاکستان سره د سوداګرۍ له بندېدو وروسته اوس افغانستان تر ډېره پر منځنۍ اسیا تکیه دی.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت د دوشنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۵مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، د دغه پلاوي مشري د یاد وزارت د خوړو او درملو معينيت د درملو او روغتیايي محصولاتو د تنظیم رييس عبدالبصیر قانع کوي او موخه یې هم د ازبکستان د درملو او روغتیايي محصولاتو د تولیدي فابریکو لیدنه، د تولیدي ظرفیتونو ارزونه، د کیفیت کنټرول له معیارونو او سیسټمونو سره بلدتیا او همدارنګه د هغو تولیدي فابریکو د وضعیت ارزول دي، چې د ښه تولید (GMP) نړیوال اصول او معیارونه پلي کوي.
په خبرپاڼه کې راغلي: «د خوړو او درملو معينيت پلاوی به د دې سفر په ترڅ کې د ازبکستان د اړوندو ادارو او تولیدي شرکتونو له مسوولینو سره ليدنې ترسره او تخنیکي همکاریو د پراختیا، د وارداتي معیارونو لوړولو، د مسلکي تجربو د شریکولو او له نړیوالو معیارونو سره سم د درملو برابرولو لپاره د لا زیاتو فرصتونو د رامنځته کولو په اړه نظرونه شريک کړي».
تر دې مخکې د افغانستان ډېری د اړتیا وړ درمل او نور توکي له پاکستان او یا هم د پاکستان له لارې افغانستان ته واردېدل، خو طالبان له شاوخوا اتو میاشتو راهیسې له پاکستان سره د سوداګریزو چارو له بندولو وروسته هڅې کوي، چې د درملو په ګډون د اړتیا وړ نور توکي له منځنۍ اسیا او ایران څخه برابر کړي.
یو شمېر هېوادوال په کور دننه د ځنیو ځانګړو ناروغیو د درملو له نشتوالي او یا هم د کمښت له امله شکایت لري او په وینا یې، د ډېریو نورو درملو بیې هم لوړې شوې دي.
هغه زیاتوي چې حتی لویې شبکو هم بدلون موندلی دی. د بېلګې په توګه، القاعده اوس په دوو برخو وېشل شوې: مرکزي القاعده او د هند نیمه وچې څانګه. همدارنګه د پاکستان ضد جبهه کې څو کوچنۍ ډلې د تحریک طالبان پاکستان (TTP) په جوړښت کې مدغم شوې دي.
تر ټولو لویو سرحدي ګواښونو کې داعش خراسان، القاعده او د القاعدې د هند نیمه وچې څانګه شاملې دي.
داعش خراسان ډله د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته تر سخت فشار لاندې راغلې، خو لا هم فعاله ده. داعش خراسان له پیل راهیسې هم د پخواني حکومت او هم د طالبانو پر ضد جګړه کړې او اوس هم د طالبانو مشروعیت نه مني.
د امنیتي ارزونو له مخې، دغه ډله له ۲۰۰۰ تر ۴۰۰۰ پورې وسله وال لري. د دې ډلې مشري زیاتره افغانان کوي، خو د منځنۍ اسیا هېوادونو لکه تاجکستان او اوزبکستان اتباع هم پکې شامل دي.
جماعت انصارالله (د تاجکستان طالبان)، د ازبکستان اسلامي حرکت، اتحاد جهاد اسلامي، جماعت امام البخاري او کتائب التوحید والجهاد د مهمو ډلو له ډلې دي.
دا ډلې زیاتره په بدخشان، تخار، کندز او بغلان کې فعالیت کوي او د منځنۍ اسیا هېوادونه هدف ګرځوي. دوی کله ناکله د تاجکستان پولې ته نږدې عملیات ترسره کوي، همدارنګه د مخدره موادو قاچاق، وسلو لیږد او د ټولنیزو شبکو له لارې جلب او جذب هم کوي.
طالبانو له واکمنېدو وروسته دا ډلې له پولو لرې سیمو ته انتقال کړې، خو راپورونه وایي چې اوس بېرته سرحدي سیمو ته ستنې شوې دي.
پاکستاني ډلې
تحریک طالبان پاکستان، جماعت الاحرار، حزب الاحرار، سپاه صحابه پاکستان، لشکر جنګوي، لشکر طیبه، جیش محمد او تحریک جهاد پاکستان په افغانستان کې فعالې ډلې دي.
اسلام اباد ادعا کوي چې تر ۶۰۰۰ زیات د تحریک طالبان پاکستان وسله وال په افغانستان کې دي او له دې خاورې د پاکستان دننه بریدونه تنظیموي.
ځینې ډلې د کشمیر او هند پر ضد فعالیت کوي، خو تحریک طالبان پاکستان د پاکستان حکومت اصلي مخالفه ډله ګرځېدلې ده. دا موضوع د طالبانو او پاکستان ترمنځ تر ټولو لویه شخړه رامنځته کړې ده.
طالبان دا تورونه ردوي او پاکستان بیا افغانستان د بې ثباتۍ په هڅو تورنوي.
چین او د ترکستان اسلامي ګوند
د ترکستان اسلامي ګوند چې اویغوري وسله وال پکې شامل دي، په بدخشان او شمال ختیځو سیمو کې فعالیت لري.
چین دا ډله د خپل ملي امنیت لپاره جدي ګواښ بولي او له طالبانو یې غوښتي چې د دې ډلې فعالیتونه بند کړي او غړي یې وسپاري.
خو طالبان تر اوسه دا غوښتنه په بشپړه توګه نه ده منلې.
بلوڅ او ایراني ډلې
په جنوب او جنوب لوېدیځ کې د بلوچ وسله والو ډلې لکه د بلوچ ازادي بخښونکي پوځ او نورې ډلې فعالې دي.
پاکستان هند تورنوي چې د دې ډلو ملاتړ کوي او طالبان هم په دې تورنوي چې د هند په مرسته د هغوی فعالیت ته زمینه برابروي.
همدارنګه د ایران پر ضد جیش العدل هم په نیمروز او کندهار کې فعالیت لري.
د پخوانیو افغان چارواکو په وینا، د دغو ډلو او طالبانو ترمنځ اړیکې یوازې تصادفي نه بلکې سازماني او ستراتیژیکې دي.
