د پاکستان له خوا د جلال اباد- تورخم د ۷۳ کیلومتره سړک نیمګړې پروژه طالبانو پیل کړه

اوچا په خپل راپور کې ویلي چې میلیونونه افغانان لا هم د خوړو له کمښت، اقتصادي ستونزو، اقلیمي افتونو، بې‌ځایه کېدو او د خوندیتوب له ګواښونو سره مخ دي، خو د دغو اړتیاوو د پوره کولو لپاره شته بودجه په بې‌ساري ډول کمه ده.

د راپور له مخې، د مې میاشتې تر پایه د افغانستان د بشري مرستو پلان یوازې ۱۶ سلنه تمویل شوی او لا هم ۱،۴۴ میلیارد ډالره بودجوي تشه موجوده ده. اوچا وایي چې دا اندازه د تېر کال د همدې مودې په پرتله ۱۱۰ میلیون ډالره کمه مرسته ده، حال دا چې بشري اړتیاوې لا هم په لوړه کچه پاتې دي.

سره له دې، بشري بنسټونو د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ او مارچ ترمنځ شاوخوا ۴،۷ میلیون کسانو ته لږ تر لږه یوه اندازه مرسته رسولې ده. له دې ډلې څه باندې ۴۳۵ زره کسانو په یو وخت کې له درې یا زیاتو برخو څخه مرستې ترلاسه کړې دي.

راپور ښيي چې د خوراکي توکو مرستې د ټولو مرستو نږدې دوه پر درېیمه برخه جوړوي او یوازې د روان کال په لومړۍ ربع کې نږدې درې میلیون کسان ترې برخمن شوي دي. همدارنګه، مرستندویه ادارو په ۳۳ ولایتونو کې ۲،۳ میلیون کسانو ته د نغدو پیسو او کوپنونو په بڼه ۲۰،۳ میلیون ډالر وېشلي دي.

اوچا خبرداری ورکوي چې د بودجې کمښت لا دمخه پر عملیاتو اغېز کړی او یو شمېر ادارې اړې شوي چې خپل پروګرامونه محدود کړي. د راپور په وینا، که اضافي بودجه برابره نه شي، ګڼ شمېر اړمن کسان به له پلان شویو مرستو بې‌برخې پاتې شي.

راپور په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو وضعیت د اندېښنې وړ بللی او ویلي یې دي چې د زده کړو، کار او ټولنیز ژوند پر وړاندې محدودیتونو د هغوی زیان‌ کچه لا زیاته کړې او د بشري مرستو اړتیا یې پراخه کړې ده.

ختیځ افغانستان؛ د جګړې، سېلابونو او بې‌ځایه کېدو تر فشار لاندې

اوچا د ننګرهار او کونړ ولایتونو وضعیت ته په اشارې ویلي چې د افغانستان ختیځې سیمې د څو پرله‌پسې بحرانونو له اغېزو کړېږي. د ادارې د افغانستان د دفتر مشرې اېمي مارټین د مې میاشتې په ترڅ کې دغو ولایتونو ته سفر کړی او هلته یې له زیانمنو کورنیو، سیمه‌ییزو چارواکو او مرستندویه بنسټونو سره لیدنې کړې دي.

د راپور له مخې، په کونړ کې د تېر کال زلزلې، د د ډيورنډ کرښې دواړو غاړو ته نښتو او وروستیو تاوتریخوالو خلکو ته درانه زیانونه اړولي دي. کورونه، ښوونځي، روغتیايي مرکزونه او سړکونه زیانمن شوي او یو شمېر ملکي وګړي وژل شوي یا بې‌ځایه شوي دي.

اېمي مارټین د جګړې ځپلو سیمو د لیدنې پر مهال ویلي: «خلک په ویره کې ژوند کوي.» هغې زیاته کړې چې ښځو په ځانګړې توګه د ناامنۍ او رواني فشارونو تر سیوري لاندې د خپلو کورنیو د ساتنې ستونزې ورسره شریکې کړې دي.

نوموړې د اوربند غوښتنه کړې او پر ټولو ښکېلو لورو یې غږ کړی چې نړیوال بشردوستانه قوانین رعایت کړي او ملکي وګړي او مرستندویه کارکوونکي په نښه نه کړي.

په ننګرهار کې بیا وروستیو سېلابونو ګڼې کورنۍ بې‌ځایه کړې دي. د راپور له مخې، خلکو خپل کورونه، د اوبو سرچینې او د عاید وسیلې له لاسه ورکړي او ډېری یې اوس په لنډمهالو سرپناه‌وو یا کرنیزو ځمکو کې ژوند کوي.

اوچا وایي چې د ختیځ افغانستان مرستندویه بنسټونه له سخت مالي فشار سره مخ دي. د جلال‌اباد په یوه همغږۍ غونډه کې ادارو خبرداری ورکړی چې د بودجې کمښت د خوراکي مرستو، د راستنېدونکو د ملاتړ او نورو حیاتي پروګرامونو د محدودېدو لامل شوی دی.

اېمي مارټین ټینګار کړی چې د افغانستان د بشري مرستو پلان لا هم په جدي ډول کم تمویل شوی او د ژوند ژغورونکو مرستو دوام د اضافي او دوامدارې بودجې له برابرېدو سره تړلی دی.

هغې ویلي، د اړتیاوو کچه د مرستو د رسولو تر وړتیا ډېره په چټکۍ لوړېږي او که تاوتریخوالی کم نه شي او مرستې زیاتې نه شي، د ختیځ افغانستان د خلکو دایمي رغونه به له جدي خنډونو سره مخ پاتې شي.

اوچا په خپل راپور کې خبرداری ورکړی چې میلیونونه افغانان د یوه بل ناڅرګند کال له خطر سره مخ دي او د اړتیاوو او شته مرستو ترمنځ واټن ورځ تر بلې پراخېږي.

د هند د بهرنیو چارو وزارت ویاند رندهیر جیسوال، په خپله ایکس‌پاڼه کې ویلي چې هېواد یې کابل ته پنځه ټنه اړین درمل سپارلي دي.

نوموړي ویلي چې دغه مرسته د افغانستان له خلکو سره د هند د بشري همکاریو د دوام برخه ده او د افغانانو د هوساینې او روغتیا په برخه کې د نوي ډیلي ژمنتیا څرګندوي.

د هند حکومت په وروستیو کلونو کې افغانستان ته د بشري مرستو د رسولو په لړ کې د خوراکي توکو، درملو او نورو اړینو توکو مرستې کړې دي، او وايي چې د افغانانو ملاتړ ته به دوام ورکړي.

د ایران په سوېل ختیځ کې موقعیت لرونکی چابهار بندر د سیمې له مهمو ستراتیژیکو او سوداګریزو مرکزونو څخه شمېرل کېږي، چې هند ته د دې امکان ورکوي څو افغانستان او منځنۍ اسیا ته د پاکستان له لارې پرته لاسرسی ومومي.

خو د افغانستان او پاکستان ترمنځ د وروستیو کلونو سیاسي او امنیتي ترینګلتیاوو د دې ترانزیتي لارې پر ثبات ژور اغېز کړی دی. د راپورونو له مخې، له ۲۰۲۱ کال وروسته د دواړو لورو اړیکې په پرله‌پسې ډول خرابې شوې دي او دا وضعیت څو ځله د تاوتریخوالي او امنیتي پېښو د زیاتېدو لامل شوی دی.

که څه هم د ۲۰۲۵ کال په وروستیو کې د چین په منځګړیتوب د اړیکو د عادي کولو هڅې شوې وې، خو دغه هڅې څو میاشتې وروسته ناکامې شوې.

په ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ په میاشت کې وضعیت تر ټولو جدي پړاو ته ورسېد، کله چې افغان لوري پاکستان د ښوونځیو او روغتونونو پر هوايي بریدونو تورن کړ. د راپورونو له مخې، په دغو پېښو کې نږدې ۲۰۰ کسان وژل شوي، چې ښځې او ماشومان هم پکې شامل وو. دغه پېښې تر کابل او کندهار پورې هم وغځېدې.

نړیوالې ارزونې ښيي چې د افغانستان او پاکستان سرحدي سیمې د ترهګریزو فعالیتونو په مهمو مرکزونو بدلې شوې دي، چې له امله یې دواړه هېوادونه د امنیتي ننګونو سره مخ دي.

په اقتصادي برخه کې، راپورونه ښيي چې د دواړو هېوادونو ترمنځ دوه اړخیزه سوداګري له شاوخوا ۲،۵ میلیاردو ډالرو څخه ۲ میلیاردو ډالرو ته راټیټه شوې ده. د ۲۰۲۶ کال په پیل کې افغانستان ته د پاکستان صادرات ۵۶ سلنه کم شوي، او نږدې ۱۵ زره کانټینرونه د بندښت له امله له ستونزو سره مخ شوي دي.

دغه وضعیت افغانستان اړ کړی چې د خپلو سوداګریزو لارو د تنوع هڅې زیاتې کړي او د چابهار بندر کارونه پراخ کړي. دا بندر اوس د پاکستان پر ځای د یوه مهم بدیل ترانزیتي مسیر په توګه مطرح کېږي.

هند، چې له افغانستان سره اوږدې اقتصادي او پراختیایي اړیکې لري، د نړیوالو بحثونو پر مهال د افغانستان د سوداګرۍ پر محدودیتونو نیوکه کړې او د افغان سوداګرو لپاره یې د ویزو او ترانزیتي اسانتیاوو د پراخولو هڅې کړې دي.

نوي ډیلي په افغانستان کې د روغتیا، پارلمان ودانۍ، ښوونې او برېښنا په ګډون په بېلابېلو برخو کې پانګونه کړې او په دې وروستیو کې یې خپل سفارت هم بېرته فعال کړی دی.

په سیمه‌ییزه کچه، پاکستان د منځنۍ اسیا بازارونو ته د لاسرسي لپاره پر افغانستان تکیه لري، خو روانه ترینګلتیا د دې ترانزیتي لارې راتلونکی له خطر سره مخ کړی دی. په مقابل کې افغانستان هم د هند او نورو بدیلو اقتصادي شریکانو پر لور خپل تعامل زیات کړی دی.

شنونکي وایي، که څه هم چابهار بندر د افغانستان لپاره مهم بدیل دی، خو روانه سیاسي او امنیتي بې‌ثباتي د دې لارې د بشپړ او موثر استعمال پر وړاندې جدي خنډونه جوړوي. هغوی ټینګار کوي چې د اوږدمهاله ثبات لپاره سیاسي حل او سیمه‌ییزې همکارۍ اړینې دي، څو د سیمې د اقتصادي ودې لپاره د چابهار په څېر مهمې لارې اغېزمنې پاتې شي.

یو این هبیتات افغانستان په خپل وروستي پیغام کې ویلي چې د ملګرو ملتونو د بیړنیو بشري مرستو صندوق (یو این ایس ټي اېف اې) په ملاتړ هڅې روانې دي، څو په کونړ او بغلان ولایتونو کې ۸۰۰ استوګنیز کورونه ترمیم او ښه شي.

اداره زیاتوي چې د راستنېدونکو کورنیو لپاره مناسب سرپناه بېړنۍ اړتیا ده او باید ځنډ ونه لري.

په پیغام کې ویل شوي: «هر څوک د دې حق لري چې یو خوندي کور ولري چې ورته د خپل کور نوم ورکړي.»

یو این هبیتات ټینګار کړی چې د دغو پروژو هدف د راستنېدونکو کورنیو لپاره د ژوند شرایط ښه کول او هغوی ته د خوندي استوګنې برابرول دي، څو له نوو ستونزو سره مخ نه شي.

طالب وزیر خالد حنفي له علماو، طالبانو، د پوهنتون، ښوونځي او مدرسو له ښوونکو او هېوادوالو غوښتنه کړې، چې د «اسلامي‌ نظام» د تطبیق لپاره سره یو موټي شي. نوموړي ټینګار کړی، چې دوښمن ته په خپلو منځونو کې د نفاق جوړولو وخت ور نه کړي.

هغه زیاته کړې: «دوښمن ته داموقع مه ورکوئ، چې زموږ او ستاسو او هېوادوالو په منځ کې د قوم، سمت او نورو نومونو درز پيدا کړي».

حنفي ویلي، چې واک، چوکۍ او قدرت له هیچا سره تلپاتي نه وي. هغه وویل: «د نورمحمد ترکي نه تر نجیب او بیا تر اشرف غني پوري منسب د هیچا سره وفا ونه کړ».

د نوموړي په خبره، چې تېر حکومتونه د روسیې، امریکا او نړۍ د ملاتړ ترڅنګ بیا هم په افغانستان کې ناکام او ماتې خوړلې. «که نړیوال یادوو خلقیانو او پرچمیانو سره روسیه او کمونیسټان ولاړو و او که د شل کلن دور یاد کوو ټوله نړۍ ورسره ولاړه وه ډېمکراټیانو او جمهورتیانو سره، دغه شل کلن د جمهوریت په نوم باندی زموږ او ستاسو پر هېوادوالو تپل شوي فاسد نظام وو د هغوی سره ملاتړ د نړۍ وو ولي ستا په لاس هغه نابود شو، ځکه چې د هغوی سره د اسلام نظریه او مفکوره نه وه».

خالد حنفي د طالبانو یو له هغو واکمنو چارواکو ګڼل کیږي، چې په دوامداره توګه د «اسلامي نظام، شرعي حاکمیت او ایډیالوژیکو ارزښتونو» په اړه څرګندونې کوي.

حنفي په خپلو وروستیو خبرو کې د افغانستان د تېرو نظامونو، په ځانګړي ډول د ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۲۱ کال پورې د جمهوري نظام، په اړه نیوکې کړې دي. نوموړی استدلال کوي چې د جمهوري نظام د سقوط اساسي لامل د اسلامي نظریې او مفکورې نشتوالی و، نه د پوځي یا مالي امکاناتو کمښت.

طالبان له ۲۰۲۱ کال راهیسې ټینګار کوي چې د دوی بریا د پوځي ځواک تر څنګ د «اسلامي عقیدې او مفکورې» پایله وه.

د طالبانو په رسمي روایت کې ویل کېږي چې د امریکا او ناټو تر ملاتړ لاندې جمهوري نظام د فساد، داخلي اختلافاتو او د اسلامي ارزښتونو د نه پلي کېدو له امله سقوط وکړ.