ملګري ملتونه:د روغتیايي پوهاوي او خدماتو پراختیا د افغان مېندو په ژوند ژغورلو کې مرسته کوي

د امریکا د ولسمشر مرستیال جي‌‌ډي وېنس د یکشنبې په ورځ (د غبرګولي ۳۱مه) په سویس کې د څلور اړخیزو خبرو اترو پرمهال خبریالانو ته وویل، «زما په ژوند کې دوه کسان ډېر مهم دي؛ یو هندی او یو پاکستانی دی. هندۍ مې مېرمن ده او پاکستانی فیلډ مارشال عاصم منیر دی».

د امریکا مرستیال ولسمشر: خپله هندۍ مېرمن او پاکستانی عاصم منیر ډېر راته مهم دي | افغانستان انټرنشنل پښتو

له دې سره سم، د افغانستان په تېر جمهوري نظام کې د ملي دفاع وزارت سرپرست شاه محمود میاخېل د یکشنبې په ماخوستن (د غبرګولي ۳۱مه) په خپله اېکس‌پاڼه د یوه ویډیويي پیغام په خپرولو سره ویلي، دامریکا د ولسمشر مرستیال غوښتل د پاکستان پوځ د مشر جنرال عاصم منیر ستاینه وکړي، خو په دې تړاو یې کړې «ټوکه» د شرقي کلتور پر بنسټ «سپکاوی» وو.

د میاخېل په باور: «دا په حقیقت کې دواړو ملکونو لپاره توهین وو، ځکه چې په ډيپلوماسۍ کې څوک د یوه ملک هغه هم د هند په څېر یو لوی ملک له خپلې ښځې سره نه‌مقاسیه کوي په شرقي کلتور کې دا ډېره زیاته بده ده. او بیا د هغې مقایسه د پاکستان د پوځ له مشر سره؛ دا په حقیقت کې پاکستان او هند دواړو ته توهنین وو».

هغه زیاته کړې: «په ډيپلوماسۍ یا روابطو کې د ملکونو تر منځ همېشه په خبرو او تبصرو کې ډېر احتیاط په‌کار دی، ځکه دا په تاریخ کې پاتې کېږي او بیا تل یادېږي».

جي‌ډي وېنس د یکشنبې په ورځ په سویس کې له خبریالانو سره د خبرو پرمهال زیاته کړه، چې په تېرو درېیو میاشتو کې له عاصم منیر سره تر بل هر چا ډېر غږیدلی دی.

د طالبانو په ولکه کې باختر خبري اژانس د راپور له مخې، په دې لیدنه کې دواړو لورو د روغتیايي خدماتو د ارزونې لپاره د ګډ څار د میکانېزم پر پلي کېدو او د هغو موسسو د کاري بهیر پر ښه کولو بحث کړی چې د یونیسف له لوري تمویلېږي.

نور جلال جلالي په هېواد کې د روغتیايي سکتور شته ستونزو ته په اشارې ویلي چې د روغتیايي موسسو په فعالیتونو کې موجودې نیمګړتیاوې او تشې باید ژر تر ژره هوارې شي. هغه له یونیسف څخه وغوښتل چې د روغتیايي خدماتو د پراختیا او د ستونزو د حل په برخه کې خپلې همکارۍ لا زیاتې کړي.

بلخوا، د یونیسف استازي ډاډ ورکړی چې یاد بنسټ به د روغتیايي خدماتو د څار، ارزونې او کیفیت د لوړولو لپاره له اړوندو ادارو سره خپلو همکاریو او همغږیو ته دوام ورکړي.

دا لیدنه په داسې وخت کې ترسره کېږي چې افغانستان لا هم د روغتیايي خدمتونو له ګڼو ننګونو سره مخ دی. د روغتیايي مرکزونو کمښت، د مسلکي کارکوونکو نشتوالی او په لرې پرتو سیمو کې خدماتو ته محدود لاسرسی هغه ستونزې دي چې د هېواد د روغتیايي سکتور پر فعالیتونو اغېز کوي.

کارپوهان باور لري چې د نړیوالو بنسټونو او روغتیايي ادارو ترمنځ همغږي او دوامداره ملاتړ کولی شي د روغتیايي خدماتو د کیفیت په ښه‌والي او د خلکو د روغتیايي اړتیاوو په پوره کولو کې مهم رول ولوبوي.

تر اوسه طالبانو د دغو کسانو د نیولو د لامل او د خوشې کېدو د شرایطو په اړه کوم رسمي وضاحت نه دی ورکړی.

سرچینو ویلي چې د نیول شویو کسانو په ډله کې د کډوالۍ نړیوال سازمان، د روغتیا نړیوال سازمان، د «اډا» روغتیايي موسسې، د رازي پرمختیايي او ټولنیزې موسسې، د افغانستان لپاره د کلیوالي بیارغونې ټولنې او د نړیوال پیوستون دفتر یو شمېر کارکوونکي شامل وو.

دغه بنسټونه د افغانستان او ایران ترمنځ په اسلام‌کلا پوله کې له ایران څخه د بېرته ستنېدونکو کډوالو لپاره خدمات وړاندې کوي.

تر اوسه دغو ادارو په رسمي ډول د خپلو کارکوونکو د نیولو یا خوشې کېدو په اړه څه نه دي ویلي.

دا پېښه داسې مهال شوې چې په وروستیو میاشتو کې د طالبانو له خوا د ږیرې اړوند مقررات سخت شوي دي. تر دې وړاندې هم په یو شمېر ولایتونو کې د لنډې ږیرې یا د طالبانو د ټاکلو معیارونو د نه مراعاتولو له امله د خلکو، محصلینو او کارکوونکو د نیولو راپورونه خپاره شوي وو.

همداراز د روانې میاشتې په ۲۹مه په کندهار کې هم راپور ورکړل شوی و چې د طالبانو د امربالمعروف محتسبانو یو شمېر محصلین د ږیرې د لنډولو یا خریلو له امله له ټولګیو ایستلي او له ازموینو یې محروم کړي دي.

عباسي دغه څرګندونې د اروپايي ټولنې له خوا بروکسل ته د طالبانو د یوه پلاوي د بلنې په غبرګون کې کړې دي.

هغې ویلي، دا حالت د افغان ښځو لپاره «په مخ یو څپېړه» ده، ځکه هغه ښځې چې له خپلو حقونو بې برخې شوې دي، ګوري چې د هغوی د محدودولو عاملین په نړیوالو ناستو کې ګډون کوي.

عباسي زیاته کړې چې د طالبانو د واکمنۍ پر مهال پر ښځو او نجونو د زده‌کړو، کار، ټولنیز حضور او تګ راتګ په برخو کې پراخ محدودیتونه لګېدلي دي.

د ښځو د حقونو دغه مدافعې ټینګار کړی چې نړیواله ټولنه باید د افغان ښځو وضعیت له پامه ونه غورځوي او له طالبانو سره د هر ډول تعامل پر مهال د بشري حقونو موضوع په پام کې ونیسي.

نیویارک ټایمز ورځپاڼې د افغانستان له ۱۲ متشبثو ښځو سره د مرکو پر بنسټ د یکشنبې په ورځ (د غبرګولي ۳۱مه) د یوه راپور په خپرولو سره ویلي، افغان ښځې او نجونې د زده‌کړو او کار له دوامه تر محرومېدو وروسته زرګونه ښځې چې ډېری یې د کورنۍ سرپرستې وې، خپلې عایداتي سرچینې له لاسه ورکړې او بالاخره ځينو یې سوداګریزو چارو ته مخه کړې، خو دغه چاره هم له بې‌شمېره ستونزو او ننګونو سره مخ ده.

په دې راپور کې راغلي، هغو نجونو او ښځو چې د لوړو زده‌کړو او د وکیلانو، انجینرانو او یا هم د پوهنتون د استادانو خوبونه لیدل، اوس د غالیو اوبدلو، د سینګارتوکو پلورلو او یا همه نورو حرفوي زده‌کړو ته مخه کړې، ځکه چې طالبان هغوی ته په دولتي او غیر دولتي بنسټونو او د شخصي کاروبار په توګه په سینګارتونونو کې د کار اجازه نه‌ورکوي.

د راپور پربنسټ، هغه ښځې چې کار کوي، له مخ په زیاتیدونکو خنډونو سره مخ دي. شاوخوا دوه اونۍ مخکې په هرات کې یو شمېر ښځې د حجاب د څرنګوالي په تړاو له ځورول کېدو سربېره نیول شوي او په تړاو یې اعتراضونو هم په کلکه ځپل شوي دي.

پر افغانستان د طالبانو له واکمنۍ د نږدې پنځو کلونو په تېرېدو سره افغان ښځو ته سوداګري او متشبثیت یوه او وروستۍ لاره پاتې ده، څو پرې له اقتصادي اړخه د خپلو کورنیو ملاتړ وکړي. په دې راپور کې په هرات کې د سوداګرو ښځو یوې استازې بهناز سلجوقي ویلي: «په افغانستان کې د ښځو لپاره یوازنۍ پاتې شوې هيله سوداګري ده».

په بېلابېلو ولایتونو کې یو شمېر ښځينه متشبثې د سرپرستانو د نه‌لرلو له امله نه‌شي کولی په یوازې سر پلازمېنې کابل یا نورو ولایتونو ته د خپلو تولیداتو د رسولو او پلور لپاره لاړې شي.

د طالبانو د کار او ټولنیزو چارو وزارت ویاند سمېع‌الله ابراهیمي ویلي، د دوی د «اصولو» له مراعاتولو وروسته ښځو ته په سوداګریزو چارو کې اجازه ورکوي.

د افغانستان د سوداګرۍ او صنایعو خونې په وینا، دمګړۍ څه باندې ۱۰ زره افغان ښځې د سوداګرۍ جوازونه لري، خو. د نړیوال بانک د اټکل له‌مخې، شاوخوا ۱۲۰ زره نورې ښځې بې له جوازه کار کوي، چې له همدې امله کوچنۍ سوداګرۍ د افغان ښځو لپاره تر ټولو لوی کارموندونکی سکټور دی.

د یادونې وړ ده، چې د افغان ښځو لویه برخه بیا له کوره بهر بیخي کار نه‌کوي؛ د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرامد معلوماتو له مخې، تر ۲۰۲۴ کال پورې تر ۷ سلنې کمې افغان ښځې پر کارونو بوختې وې.