د خیبر پښتونخوا د پېښور د بورډ بازار په ټاون سیمه کې پولیسو د یو لړ عملیاتو پرمهال ۱۱ افغان کډوال نیولي دي. د ځایي پولیسو د معلوماتو له مخې؛ نیول شوي کسان به د قانوني بهیر تر بشپړېدو وروسته د تورخم له لارې افغانستان ته ستانه کړل شي.
پولیس وایي، دغه کسانو د مېشتېدو قانوني اسناد نهلرل؛ نو له همدې امله یې هغوی نیولي دي. د یاد ښار په نورو برخو کې هم د دغه ډول عملیاتو له پیل خبر ورکړل شوی.
د ځایي چارواکو په وینا؛ د روانې میاشتې له لومړۍ نېټې راهیسې تراوسه له ۱۹زره زیاتې افغان کورنۍ بېرته افغانستان ته ستنې شوې دي. ځایي چارواکي وايي، عملیات به د پېښور په مهمو سوداګریزو سیمو لکه نمک منډۍ، قصه خوانۍ بازار، د غلو منډۍ، اشرف روډ، خېبر بازار، یونیورسیټي روډ، د مېوو او سبزیو منډۍ او نورو لویو بازارونو کې ترسره شي.
د پاکستان د کورنیو چارو وزارت لهخوا افغانانو ته ورکړل شوی ضربالاجل نن پای ته ورسېد او ورسره هممهاله په دغه هېواد کې د مېشتو افغان کډوالو پرضد عملیات پیل شول. د پاکستان حکومت ټولو امنیتي ادارو ته سپارښتنه کړې، هر افغان وګړی چې د اوسېدو قانوني اسناد نهلري؛ باید سملاسي ونیول شي.
د خیبر پښتونخوا سوداګرو او موټر چلوونکو له تېرو لسو میاشتو راهیسې د تورخم لارې تړل پاتې کېدو له امله یو وار بیا اعتراض کړی. دوی خبرداری ورکړی، که سوداګریزې لارې ژر تر ژره خلاصې نهشي؛ نو دوی به تر اسلاماباد پورې لاریونونه وکړي او د پېښور–تورخم لویه لاره به وتړي.
د خیبر پښتونخوا د سوداګرو ټولنې مشر مجیب شینواري افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، له تېرو لسو میاشتو راهیسې د تورخم له لارې د سوداګرۍ په ټپه درېدو له امله سوداګر له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ شوي دي.
د هغه په وینا، له دې لارې به هره ورځ د صادراتو ارزښت شاوخوا ۲.۵ مېلیون ډالره او د وارداتو ارزښت نږدې ۵۴۰ مېلیون ډالرو ته رسېده؛ خو اوس د لارې تړل پاتې کېدو له امله دغه سوداګریزه راکړه ورکړه په بشپړه توګه په ټپه درېدلې ده.
نوموړي د پاکستان له فدرالي او ایالتي حکومتونو غوښتي، چې د سوداګرو پرمخ دې لارې ژرترژره پرانیزي. هغه ټینګار وکړ، که دغه ستونزه ژر هواره نهشي؛ نو د دوی اعتراضونه به تر اسلاماباد پورې وغځېږي او د پېښور–تورخم لویه لاره به هم وتړي.
شینواري دا هم وویل، چې د پنجاب سوداګرو ته د سوداګریزو زیانونو د جبران لپاره مرستې ورکړل شوې؛ خو د خیبر پښتونخوا د سوداګرو د تاوان جبران لپاره تراوسه هېڅ اقدام نهدی شوی.
دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې د پاکستان او افغانستان د ګډې سوداګرۍ خونې مسوولینو افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي و، چې د لارو د اوږدمهاله تړل پاتې کېدو له امله دواړو هېوادونو ته درانه اقتصادي زیانونه اوښتي دي. د دوی په وینا؛ پاکستان ته نږدې ۹۸۰ مېلیونه او افغانستان ته شاوخوا ۴۹۵ مېلیونه امریکايي ډالر زیان رسېدلی دی.
د یادې خونې د مسوولینو په خبره؛ د اقتصادي او سوداګریزو زیانونو ترڅنګ د خلکو ورځنی ژوند هم سخت اغېزمن شوی دی. ځایي سوداګر وایي، د لارو تړل کېدو دوه اړخیزه سوداګري، واردات، صادرات، ټرانزیټي راکړه ورکړه او د زرګونه کسانو د کار او روزګار سرچینې له جدي ستونزو سره مخ کړې دي.
«له پولیو پاک افغانستان» بنسټ ویلي، د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۰مه) به د کونړ ولایت په ټولو ولسوالیو او د نورستان ولایت په یوشمېر ولسوالیو کې د ګوزڼ ضد واکسینو کمپاین پیل شي.
د یاد بنسټ په وینا؛ ماشومانو ته به د ګوزڼ واکسین د څاڅکو او زرقي دواړو لارو تطبیق شي، څو د هغوی د بدن معافیتي سیستم پیاوړی او د پولیو ویروس د خپرېدو مخه ونیول شي.
تر دې وړاندې د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) هم ویلي و، چې د پولیو ناروغي درملنه نهلري؛ خو د واکسین له لارې یې مخنیوی شونی دی. یونېسف ټینګار کړی، چې هر ماشوم باید د یادې ناروغۍ پر وړاندې واکسین او خوندي شي.
افغانستان او پاکستان لاهم د نړۍ هغه دوه هېوادونه دي، چې پولیو پهکې په بشپړ ډول لهمنځه نهده تللې. روغتیايي ادارې د دغه ناروغۍ د محوې لپاره د واکسین پرلهپسې کمپاینونه اړین او اغېزمن بولي.
د افغانستان انټرنشنل پښتو لهخوا د راټولو شویو شمېرو له مخې؛ تېره یوه اوونۍ د چنګاښ له ۱۲مې تر ۱۸مې نېټې له ایران او پاکستان نه ۲زره او ۹۹۸ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۱۵زره او ۹۵۵ کسان کېږي، افغانستان ته ستانه شوي.
دغه شمېرې چې د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون له ورځنیو راپورونو راخیستل شوې ښیي، چې یاد کډوال د ننګرهار د تورخم، د کندهار د سپین بولدک، د هرات د اسلامکلا، د هلمند د بهرامچې او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ستانه شوي دي.
راپور زیاتوي، له یادې ډلې ۲۶۱۸ کورنۍ د تورخم له لارې، ۳۰۱کورنۍ د سپین بولدک له لارې، ۶۵ د اسلام کلا له لارې او ۱۴کورنې د بهرامچې له لارې افغانستان ته ستنې شوې دي. د یاد کمېسیون د معلوماتو پربنسټ؛ راستنو شویو کورنیو سره د اړتیا وړ مرسته هم شوې ده.
دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان حکومت لهخوا افغان کډوالو ته وکړل شوی ضربالاجل نن پای ته ورسېده او له دې سره په بېلابېلو ښارونو کې د افغان کډوالو د نیولو عملیات پیل شول.
په پاکستان کې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ ویاند قیصر اپریدي ویلي، چې له ۲۰۲۳کال راهیسې تراوسه تر ۲.۵ مېلیونه ډېر افغانان له پاکستان نه افغانستان ته ستانه شوي دي.
بلخوا د بشري حقونو سازمانونو په وار، وار خبرداری ورکړی، چې د افغان کډوالو پرضد ناڅاپي او پراخ عملیات په ځانګړي ډول پر ښځو او ماشومانو سختې رواني، ټولنیزې او اقتصادي اغېزې پرېږدي.
د ۲۰۲۱کال په اګست میاشت کې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته زرګونه افغان کورنۍ پاکستان ته کډه شوې؛ خو اوس د دغه کورنیو ډېری غړي د دویم ځل لپاره د بېځایه کېدو له ګواښ سره مخ دي.
دغه کورنۍ په لومړي سر کې د پنجاب په بېلابېلو ښارونو کې مېشتې شوې؛ خو د پولیسو د عملیاتو او نیونو له وېرې وروسته پېښور ته کډه شوې دي. خو اوس په پېښور کې هم د ورته عملیاتو له امله له ناڅرګند وضعیت سره مخامخ دي.
د پاکستان حکومت لهخوا د افغان کډوالو پرضد په ټول هېواد کې عملیات روان دي. د دغه عملیاتو په ترڅ کې د راولپنډۍ، اوکاړې، ساهیوال، بهاولپور او د پنجاب له نورو ښارونو څخه سلګونه افغانان نیول شوي او د خیبر پښتونخوا له لارې افغانستان ته ستانه کړل شوي دي.
د همدې وېرې له امله ګڼو کورنیو پنجاب پرېښود او پېښور ته په دې هیله تللې، چې هلته به لږترلږه په لنډمهالي ډول خوندي ځای ومومي؛ خو اوس په پېښور کې هم د نیونو او پلټنو لړۍ چټکه شوې ده.
له بهاولپور نه پېښور ته د یوې ستنې شوې کورنۍ مشر نورالله وایي، چې په ۲۰۲۱کال کې له کابل نه پاکستان ته وتښتېدل او په لومړي سر کې په بهاولپور کې مېشت شول. د هغه په وینا؛ کله چې په بهاولپور کې د کورونو د مالکانو او افغان کرایهدارانو پرضد عملیات پیل شول، اړ شو چې په یوه شپه کې خپل کور پرېږدي.
نورالله وایي، خلکو ورته ویلي و چې په پېښور کې وضعیت نسبتا ښه دی او د نیول کېدو ګواښ کم دی؛ خو د څو اوونیو په تېرېدو سره دلته هم پولیسو د دوی په سیمه کې د لټون او د اسنادو د ارزونې عملیات پیل کړي. هغه زیاتوي، چې اوس نه پوهېږي کوم ځای ته ولاړ شي ځکه د پاکستان په هېڅ برخه کې ځان خوندي نه احساسوي.
ساهیوال نه پېښور ته راغلې یوې افغان مېرمنې فریدې (مستعار نوم) وویل، مېړه یې په پنجاب کې د عملیاتو پرمهال نیول شوی او له همدې امله یې کورنۍ اړه شوه چې ژر تر ژره پېښور ته کډه شي.
د دوی ماشومان تراوسه دوه ځلې له زدهکړو بېبرخې شوي او اوس په پېښور کې هم د ښوونځي د شاملېدو برخلیک یې ناروښانه دی؛ ځکه د روانو عملیاتو له امله د رسمي ثبت او راجسټر کېدو څخه ډډه کوي.
هغې وویل، د پاکستان له حکومته یې یوازینۍ غوښتنه دا ده چې لږترلږه د ماشومانو د زدهکړو او د کورنیو د یو ځای پاتې کېدو لپاره یوه باعزته حللاره ومومي.
په پاکستان کې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ ویاند قیصر اپریدی وایي، چې له ۲۰۲۳کال راهیسې تراوسه تر ۲.۵ مېلیونه ډېر افغانان له پاکستان نه افغانستان ته ستانه شوي دي.
د بشري حقونو سازمانونو په وار، وار خبرداری ورکړی، چې د افغان کډوالو پرضد ناڅاپي او پراخ عملیات په ځانګړي ډول پر ښځو او ماشومانو سختې رواني، ټولنیزې او اقتصادي اغېزې پرېږدي.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي نوې ځانګړې استازې په توګه د بنګلهدېشۍ ډیپلوماتې رباب فاطمې ټاکنه د افغانستان د ډیپلوماتانو له تود هرکلي سره مخ شوې. په جنیوا کې د افغانستان استازي نصیراحمد اندېشه د رباب فاطمې ټاکنه یو مثبت ګام او «طالبانو ته یو جدي او څرګند پیغام» بللی.
هغه ویلي، له څو میاشتو راهیسې د نوي استازي د ټاکلو په اړه سلامشورې روانې وې او نږدې اجماع رامنځته شوې وه چې دغه دنده باید «یوې ښځې، مسلمانې او د سیمې د هېوادونو یوې استازې» ته وسپارل شي.
نوموړي دغه ټاکنه «طالبانو ته یو جدي او څرګند پیغام» وباله؛ هغه ډله چې واک ته له رسېدو وروسته یې د افغانستان پر ښځو او نجونو پراخ محدودیتونه لګولي او د هغوی ګڼ بنسټیز حقونه او ازادۍ یې محدودې کړې دي.
خو اندېشه د دغه بدلون له امله د یوناما د فعالیتونو د ښه کېدو په اړه هیلهمن نهدی. د دغه پوښتنې په ځواب کې چې ایا نوې مشري به وکولای شي یوناما له «اوسني ناوړه او کړکېچن وضعیت» څخه وباسي، وویل: «له بده مرغه نه».
د ملګرو ملتونو یوه چارواکي افغانستان انټرنېشنل ته تایید کړې، چې د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش امنیت شورا ته په یوه لیک کې د بنګلهدېش لوړپوړې ډیپلوماته رباب فاطمه د افغانستان لپاره د خپلې نوې ځانګړې استازې او په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) د مشرې په توګه وړاندیز کړې ده.
امنیت شورا تراوسه د دغه وړاندیز په اړه رسمي پرېکړه نهده کړې؛ خو تمه کېږي چې د شورا غړي به په راتلونکو ۲۴ ساعتونو کې خپل وروستی نظر اعلان کړي. که دغه وړاندیز تایید شي، رباب فاطمه به د یوناما د پخوانۍ مشرې روزا اوتونبایوا ځای ناستې شي او د افغانستان په خورا حساسو سیاسي او بشري پړاوونو کې به د یوناما مشري پر غاړه واخلي.
دا په داسې حال کې ده، چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا په دې وروستیو کې د خپلو ټولو ۱۵ غړو په موافقې سره د یوناما ماموریت د یو کال لپاره وغځاوه.
رباب فاطمه څوک ده؟
رباب فاطمه د بنګلهدېش له مخکښو او تجربهلرونکو ډیپلوماتانو ده، چې په ملګرو ملتونو کې اوږده کاري تجربه لري. هغې مخکې د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) د اجراییه بورډ مشرې، د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې د اجراییه بورډ مشرې او د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام د اجراییه بورډ مرستیالې په توګه دنده ترسره کړې ده. نوموړې د پراختیا، بشري حقونو او څو اړخیزو همکاریو په برخو کې یوه پېژندل شوې څېره ګڼل کېږي.
د افغانستان په سختو شرایطو کې ماموریت
یوناما په ۲۰۰۲کال کې د طالبانو د لومړي حکومت تر پرځېدو وروسته د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۱۴۰۱ شمېرې پرېکړهلیک پربنسټ جوړ شو؛ څو په افغانستان کې د سولې له بهیر، بیارغونې، د دولتي بنسټونو د پیاوړتیا او له بشري حقونو ملاتړ وکړي.
که د امنیت شورا د رباب فاطمې ټاکنه تایید کړي، نوموړې به په داسې وخت کې د دغه ماموریت مشري پر غاړه واخلي چې افغانستان له بشري ناورین، سیاسي کړکېچ، نړۍوالې انزوا او د ښځو پر حقونو له پراخو محدودیتونو سره مخ دی.
له همدې امله د هغې بریا یا ناکامي به نه یوازې د هغې پر ډیپلوماتیکو وړتیاوو؛ بلکې د امنیت شورا د ملاتړ کچې او له ملګرو ملتونو سره د طالبانو د تعامل پر څرنګوالي هم تړلې وي.