د طالبانو دولتي شرکت په یوې خبرپاڼه کې ویلي، په تېرکال کې د افغانستان او ازبکستان ترمنځ د سوداګرۍ کچه نږدې دوه مېلیارډ ډالرو ته رسېدلې وه. خبرپاڼه زیاتوي، چې د یادې ادارې مشر احمدجان بلال د ازبکستان د لومړي وزیر له مرستیال سره د همکارۍ پر پراختیا خبرې کړې دي.
د طالبانو دولتي شرکت د دوشنبې په ورځ (د زمري ۵مه) په یوې خبرپاڼه کې د ازبکستان د لومړي وزیر له مرستیال جمشېد خواجه یف په حواله زیاته کړې، چې دغه هېواد له افغان بزګرانو څخه سل ټنه پنبه پېري.
په خبرپاڼه کې راغلي: «ازبکستان د کیمیاوي سرو، اصلاح شویو تخمونو او دارنګه د افغانستان په بنسټیزو او پراختیايي پروژو کې د ازبکستاني پانګهوالو د ګډون په برخه کې به همکاري وکړي».
د ازبکستان د لومړي وزیر مرستیال دا هم ویلي، چې د افغان–ټرانس پروژې د امکان ارزونې مطالعات بشپړ شوي او د ازبکستان یو تخنیکي پلاوی به د افغانستان د تازه مېوو د صادراتو د همغږۍ لپاره په کابل کې پاتې شي.
تېره ورځ د ازبکستان د لومړي وزیر مرستیال په مشرۍ یو پلاوی کابل ته تللی او د بېلابېلو طالب چارواکو سره یې په بېلابیلو برخو کې لیدنې ترسره کړي او د همکارۍ پر پراختیا یې خبرې کړې دي.
د طالبانو د ټولګټو چارو وزیر محمد عیسی ثاني د ازبکستان د لومړي وزیر له مرستیال جمشېد خواجهیف سره په ارګ کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي او ترانزیټي همکاریو او د اوسپنې پټلۍ د بنسټیزو پروژو په اړه خبرې کړې.
د یاد وزارت ویاند اشرف حق شناس لیکلي، چې په دغه لیدنه کې دواړه خواوو د «افغان ټرانس» د اوسپنې پټلۍ پروژې د مطالعاتو د پیل پر نېټې او د دغه پروژې پر چټک پرمختګ ټینګار کړی.
نوموړي زیاته کړې، چې په یاده لیدنه کې د تورغونډۍ بندر د پراختیا پر موضوع هم خبرې شوې او ازبک پلاوي د دغه بندر د پراختیا لپاره د پانګونې چمتووالی څرګند کړی.
حق شناس د هرات–مزارشریف د اوسپنې پټلۍ پروژه، د حیرتان بندر له لارې د سوداګریزو توکو د لېږد زیاتوالی، د ترانزیټي همکاریو پراختیا او سوداګرو ته د لا ډېرو اسانتیاوو برابرول هم د دغه خبرو یوه برخه یاده کړې ده.
نوموړي زیاته کړې، چې په دغه لیدنه کې دواړه خواوو د افغانستان او ازبکستان ترمنځ د اقتصادي، ترانزیټي او دوهاړخیزو همکاریو پر لا پراختیا ټینګار کړی او دا یې د دواړو هېوادونو د ګډو ګټو لپاره مهم بللی.
د تورخم لارې د تړل پاتې کېدو پرضد د لنډي کوتل په سیمه کې د کارګرو، سوداګرو او قومي مشرانو غونډه جوړه شوه. د غونډې ګډونوالو په تورخم لاره د سوداګرۍ د ځنډ، اقتصادي ستونزو او د زرګونه کسانو د روزګار د لهمنځه تلو په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړه.
ګډونوالو وویل، د ۲۰۲۵کال د اکتوبر له ۱۲مې نېټې راهیسې د ورخم لاره د سوداګریزو فعالیتونو پر مخ په بشپړه توګه تړل شوې ده چې له امله یې د دواړه خواوو سوداګرو ته هره ورځ په سلګونه مېلیونه روپۍ زیان اوړي.
دوی وایي، چې د لارې بندښت یوازې لنډي کوتل او خیبر ولسوالي نهده اغېزمنه کړې؛ بلکې د دواړه هېوادونو په بېلابېلو سیمو کې صنعتونه، ټرانسپورټ، سوداګریز مرکزونه او د روزګار اړوند خلک هم له سختو ستونزو سره مخ شوي دي.
د غونډې کوربه اسرار شینواري افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې تورخم د سیمې د اقتصاد د ملا تیر دی چې زرګونه کورنۍ یې د سوداګرۍ، مزدورۍ او ترانسپورټ له لارې خپل ژوند پر مخ وړي. د هغه په وینا؛ د لارې تر تړل کېدو وروسته سوداګر، ټرانسپورټران او ورځني مزدوران له سخت اقتصادي ناورین سره مخ دي.
اسرار شینواري وویل، چې په تورخم کې ډېرو کارګرو هره ورځ له ۵۰۰ تر ۱۰۰۰ روپیو پورې عاید ترلاسه کاوه؛ خو اوس د کار د نشتوالي له امله د خپلو کورنیو د لګښتونو برابرولو توان نهلري. د دغه وضعیت له امله په سیمه کې بېوزلي زیاته شوې او ګڼې کورنۍ د ژوند د لومړنیو اړتیاوو په پوره کولو کې له ستونزو سره مخ دي.
نوموړي د پاکستان حکومت پر تګلارې نیوکه وکړه او ویې ویل، که د لارې تړل کېدل د امنیت د ښه والي لپاره وو؛ نو باید تراوسه وضعیت ښه شوی وای خو اوسني حالات د دې برعکس دي.
هغه وویل، چې د لارې له تړل کېدو سره، سره امنیتي پېښې نهدي کمې شوې؛ خو عامو خلکو ته اقتصادي زیانونه ورځ تر بلې زیاتېږي. هغه وایي، پاکستان او افغانستان تاریخي، کلتوري او قومي اړیکې لري او د ډیورنډ کرښې دواړه خواوو ته ولسونه له پېړیو راهیسې له یو بل سره تړلي دي.
د تورخم د ګمرک د تصفیې کارکوونکو مشر مجیب شینواري افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې د تېرو لسو میاشتو په ترڅ کې پاکستان ته د وارداتو او صادراتو په برخه کې تر ۳۰۰ اربه روپیو زیات زیان اوښتی دی. د هغه په وینا؛ د تورخم بندښت نه یوازې پاکستاني سوداګر زیانمن کړي؛ بلکې افغان سوداګر یې هم له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ دي.
مجیب شینواري د پاکستان له حکومته وغوښتل، چې ژر تر ژره سوداګریز فعالیتونه بېرته پیل کړي؛ ځکه د لارې بندښت د ستونزو د حل دایمي لاره نهده. هغه ټینګار وکړ، چې سوداګري باید له سیاسي او امنیتي مسایلو جلا شي او د عامو خلکو د روزګار ساتنه باید لومړیتوب وي.
د تورخم د کارګرو ډلې مشر حضرت اسلام افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې د لارې تړل پاتې کېدو تر ټولو ډېر زیان بېوزله طبقې ته رسولی دی. د هغه په وینا؛ زرګونه کارګر د کار پیدا کولو لپاره نورو سیمو ته تللي؛ خو هلته هم د روزګار فرصتونه محدود دي.
حضرت اسلام وویل، چې دی خپله د کار لپاره د پنجاب بېلابېلو سیمو ته تللی و؛ خو هلته هم خلکو ورته ویلي چې د تورخم د بندېدو له امله کاري فرصتونه کم شوي دي. نوموړي زیاته کړه، د اقتصادي ستونزو له امله ځینې کورنۍ اړې شوې چې خپل ماشومان له ښوونځیو وباسي.
نوموړي خبرداری ورکړ، د بېروزګارۍ له امله ځینې ځوانان پر ناقانونه لارو بهرنیو هېوادونو ته د تګ هڅه کوي چې له امله یې ګڼو کسانو خپل ژوند هم له لاسه ورکړی دی. هغه د پاکستان له حکومته وغوښتل، چې ژر تر ژره د سوداګرۍ لپاره لارې پرانیزي؛ څو د کارګرو او بېوزله کورنیو روزګار بېرته ورغول شي.
د لنډي کوتل پخواني چارواکي شاه خالد شینواري افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې د تورخم بندښت د سیمې هره طبقه اغېزمنه کړې ده. سوداګري، مزدوري، ټرانسپورټ، کوچني کاروبارونه او صنعتونه له یو بل سره تړلي دي او د یوه سکتور زیان د ټول اقتصادي نظام اغېزمنېدو لامل کېږي.
شاه خالد شینواري وویل، که حکومت باور لري چې د لارې تړل کېدل به امنیت ښه کړي؛ نو باید د اوسني وضعیت ارزونه هم وکړي. ځکه د لارې له بندېدو سره، سره امنیتي ستونزې لاهم پرځای دي. نوموړي خبرداری ورکړی، که ژر اقدام ونه شي نو اغېزمن شوي خلک به د ولسي احتجاجونو نورې لارې هم وکاروي.
د غونډې په پای کې اعلان وشو، چې په لنډي کوتل کې به راتلونکې یکشنبه د تورخم لارې د پرانیستلو په اړه لوی احتجاجي لاریون هم ترسره کېږي.
په لغمان کې د طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ ریاست خبر ورکړی، چې په دغه ولایت کې د چرګانو روزنه د پام وړ زیاته شوې ده او اوسمهال شاوخوا ۱۰۰ د چرګانو فارمونه پهکې فعالیت کوي.
د یاد ریاست د مالدارۍ ترویج عمومي مدیر محمدمعصوم محمدي وایي، چې دغه فارمونه د هګیو او د غوښې د تولید په برخه کې فعالیت کوي. د هغه په وینا؛ یاد فارمونه د لغمان ولایت نږدې ۵۰ سلنه د چرګانو د غوښې اړتیا پوره کوي او پاتې اړتیاوې له ګاونډیو ولایتونو، کونړ او ننګرهار څخه برابرېږي.
محمدي زیاته کړې، چې په دغه فارمونو کې هره ورځ شاوخوا ۲۵۰۰ چرګوړي روزل کېږي. بلخوا په لغمان کې د چرګانو فارم لرونکو ټولنې مشر ډاکټر حبیبالله وایي، چې د سرخکانو په سیمه کې یو لوی فارم فعالیت لري.
د نوموړي په وینا؛ دغه فارم د ۱۰زره چرګانو د روزنې ظرفیت لري، خو اوسمهال پهکې ۵۵۰۰ د چرګانو ساتنه کېږي چې هره ورځ شاوخوا ۳زره هګۍ تولیدوي. د فارم د مسوولینو په وینا؛ پخوا به چرګان او هګۍ له بهرنیو هېوادونو واردېدل، خو اوس د کورني تولید له امله د دغه محصولاتو ډېره اړتیا په کور دننه پوره کېږي.
د کابل یوشمېر اوسېدونکي وایي، چې په وروستیو ورځو کې د اوبلن ګازو بیه په بېساري ډول لوړه شوې او د هر کیلوګرام بیه تر ۹۰ او ۹۵ افغانیو پورې رسېدلې ده. دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د نرخنامې له مخې د هر کیلوګرام ګازو بیه ۶۵ افغانۍ ټاکل شوې ده.
خو سوداګر وایي، هغه بیه چې طالبانو ټاکلې، د ګازو له اصلي پېرلو هم ټیټه ده. د کابل د څلورمو مکروریانو سیمې یوه اوسېدونکي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په هټیو کې اوبلن ګاز په ۹۰ افغانۍ او د تېلو په ټانکونو کې په ۸۰ افغانۍ پلورل کېږي.
د کارته پروان سیمې یو اوسېدونکی هم وایي، چې په تېرو درېیو اوونیو کې د ګازو بیه په بېساري ډول لوړه شوې ده. د هغه په وینا؛ درې اوونۍ مخکې د هر کیلوګرام ګازو بیه د ۵۲ او ۵۶ افغانیو ترمنځ وه، خو وروسته تر ۹۵ او ان ۱۰۰ افغانیو پورې ورسېده او اوس شاوخوا ۹۰ افغانۍ ده.
د افغانستان انټرنشنل موندنې ښيي، چې د کابل په بازار کې د هر کیلوګرام اوبلن ګاز بیه له شاوخوا ۵۵ افغانیو څخه ۹۰ افغانیو ته لوړه شوې ده. همدارنګه د پټرولو د هر لیټر بیه له ۶۵ افغانیو څخه ۸۲ افغانیو ته رسېدلې ده.
په همدې حال کې، یوه سوداګر افغانستان انټرنشنل ته ویلي سره له دې چې د ښاروالۍ په نرخنامه کې د هر کیلوګرام اوبلن ګازو بیه ۶۵ افغانۍ ټاکل شوې؛ خو د ټانکلرونکو لپاره د ګازو پېرلو لګښت، د لېږد رالېږد کرایه، برېښنا، مالیه، د کارکوونکو تنخواوې او نور لګښتونه له حسابه پرته ۷۰ افغانۍ کېږي.
هغه زیاته کړه، په داسې شرایطو کې پلورونکي لا د نورو لګښتونو له محاسبې مخکې د هر کیلوګرام ګازو په پلور کې ۵ افغانۍ تاوان کوي.
له وړمې جمعې (د چنګاښ ۲۶مې) راهیسې د بدخشان امنیتي وضعیت ترینګلی شوی او شنونکي دغه وضعیت د طالبانو د پالیسیو پایله ګڼي او خبرداری ورکوي، که طالبان د افغان ولس پر وړاندې په خپلو پالیسیو کې بدلون رانهولي، نه یوازې بدخشان بلکې ټول افغانستان به یې تر پښو لاندې «تنور» شي.
بدخشان له چترال سره نښتی ولایت دی او د دغه ولایت وضعیت په تېرو پنځو کلونو کې طالبانو ته یو ننګونکی موقعیت بلل شوی دی. د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې د دغه غرنیز ولایت کانونه او په ځانګړې توګه د سرو زرو کانونه د ځایي اوسېدونکو، کان کېندونکو او طالبانو تر منځ د اخ و ډب سرچینه بلل شوې او په دې بهیر کې د طالبانو په ګډون یو شمېر ځايي اوسېدونکو ته مرګ ژوبله هم اوښتې ده.
د کانونو پر سر له خونړیو شخړو وروسته د طالبانو د یوه ناراضي قوماندان جمعه خان فاتح مسئله راپورته شوه؛ جمعه خان فاتح د افغانستان په شمالختیځ کې د طالبانو له نفوذ لرونکو قوماندانانو څخه ګڼل کېږي. نوموړی د خپلو پلویانو ترمنځ په «د دروازونو په فاتح» شهرت لري.
فاتح په دې وروستیو اونیو کې په کندهار کې د طالبانو له مشرتابه سره د سیمه ییزو سرچینو او د سرو زرو د کانونو د مدیریت پر سر د اختلافاتو له جدي کېدو وروسته، د زابل ولایت له مرستیالۍ څخه ګوښه کړل شو.
په دې موده کې د طالبانو دفاع وزیر د یاد ولایت د امنیتي ارزونې په پلمه بدخشان ته سفر وکړ او تر هغې وروسته د یادې ډلې لوی درستیز همالته پاتې شو.
له دې وروسته د طالبانو په نږدې ۵ کلنۍ واکمنۍ کې د لومړي ځل لپاره په بدخشان ولایت کې یوه ولسوالۍ د څو ساعتونو لپاره د یادې ډلې د مخالفو وسلهوالو له لوري ونیول شوه.
د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې د لومړي ځل لپاره د «سپاهي میهن» په نوم د طالبانو یوې مخالفې وسلهوالې ډلې د وړمې جمعې په سهار وختي (د چنګاښ ۲۶مه) د څو ساعتونو لپاره د بدخشان یفتل پایین ولسوالي تر خپل کنټرول لاندې راوسته.
یفتل پایین ولسوالۍ د بدخشان مرکز فیضاباد ښار ته نږدې پرته ولسوالۍ ده او د دغه ولایت له مهمو او ستراتیژیکو ولسوالیو شمېرل کېږي. د یادې ولسوالۍ اوسېدونکو تل د بدخشان په سیمهییزو او سیاسي تحولاتو کې مهم رول لوبولی دی.
د دغې ولسوالۍ له لنډ مهالي سقوط وروسته د طالبانو یوې بلې وسلهوالې مخالفې ډلې (ازادۍ جبهې) هم د زېباک ولسوالۍ په ګډون په یو شمېر سیمو کې له طالبانو سره مخامخ جګړې پیل کړې او لا هم په وقفهيي ډول روانې دي.
د دغه وضعیت په تړاو د چارو یو شمېر شنونکي وايي، که طالبان د افغان ولس پر وړاندې په خپلو پالیسیو او په ځانګړې توګه د ښځو د تعلیم او کار او همداراز د «وحشت فضا» د خپرولو په تړاو سیاستونو کې بدلون رانهولي، نو نه یوازې بدخشان، بلکې ټول افغانستان به د طالبانو تر پښو لاندې «تنور» شي.
د سیاسي چارو شنونکی حکیم روان د افغانستان انټرنشنل سپړنې خپرونه کې وویل:«بې له شکه که چېرې دا طالبان وي، او دا یې سیاستونه وي، نو نه یوازې بدخشان، بلکې ټول افغانستان به د طالبانو تر پښتو لاندې تنور شي او پر طالبانو به ځمکه او اسمان یو شي».
د پوځي او سیاسي چارو شنونکی اختر محمد راسخ بیا په بدخشان کې د روان وضعیت لامل پاکستان ګڼي او په باور یې پاکستان د افغانستان او چین تر منځ د ځمکنۍ لارې (واخان لارې) مخالف دی او ادعا لري، چې په چترال کې یې د طالبانو وسلهوالو مخالفینو ته ځای ورکړی دی.
هغه د افغانستان انټرنشنل سپړنې خپرونه کې په ډاګه وویل: «پاکستان هڅه کوي، چې د امریکا په «شین څراغ» سره په افغانستان کې یوه نوې جګړه «ډیزاین» کړي او د دغې جګړې د سمبالولو لپاره یې له امریکا ۱۰ میلیارده ډالره هم غوښتي دي. پاکستان نهغواړي، چې افغانستان له چین سره سرحدي دروازه ولري».
ازاد خبریال طاهر خان بیا وايي، سره له دې چې د څو ساعتونو لپاره د یوې ولسوالۍ له لاسه وتل د طالبانو لپاره جدي ګواښ نهدی، خو یوه جدي مسئله ده.
طالبان بیا په بدخشان کې وضعیت نورمال ښيي او خبرداری ورکوي، چې هېچا ته به اجازه ورنهکړي، چې ګډوډي رامنځته کړي.