د افغانستان په ختیځو ولایتونو په ځانګړي ډول ننګرهار کې طالبانو له خبریالانو او رسنیو غوښتي، په افغانستان کې د دوی د واکمنۍ او د ناټو ځواکونو د وتلو د کلیزې په مناسبت داسې راپورونه چمتو او خپاره کړي چې پهکې د طالبانو د حکومت او لاسته راوړنو ستاینه شوې وي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې تېره اوونۍ په ننګرهار ولایت کې د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ ریاست د اطلاعاتو امر قریشي بدلون، د طالبانو د والي ویاند احسان عثماني او یوشمېر نورو سیمهییزو طالب چارواکو د خبریالانو او رسنیو له استازو سره په یوه ناسته کې دغه غوښتنه کړې ده.
طالبانو د ناستې ګډونوالو ته په ټینګار ویلي، د اګست ۱۵مې په مناسبت چې طالبان یې د «فتحې ورځ» یادوي؛ ځانګړي راپورونه، مرکې، مستند پروګرامونه او نور رسنیز ویډيويي او راډيویي مطالب چمتو کړي. د سرچینو په وینا؛ په دغه راپورونو کې باید د طالبانو د واکمنۍ لاسته راوړنې، امنیتي وضعیت، پراختیایي پروژې او د ناټو تر وتلو وروسته رامنځته شوي بدلونونه مثبت انځور شي.
سرچینې زیاتوي، طالب چارواکو له رسنیو غوښتي، چې د کلیزې تر رارسېدو مخکې او وروسته خپل تولیدات له دوی سره همغږي کړي او په پراخه کچه یې خپاره کړي. که څه هم تراوسه طالبانو په رسمي ډول د یادې ناستې او غوښتنو په اړه څه نهدي ویلي؛ خو د طالبانو حکومت له رسنیو سره د خپلو اړیکو په چوکاټ کې تر دې وړاندې هم په بېلابېلو مناسبتونو د ځانګړو موضوعاتو د پوښښ غوښتنه کړې ده.
د رسنیو ملاتړو بنسټونو په تېرو کلونو کې څو ځله اندېښنه ښودلې ده، چې په افغانستان کې د رسنیو پر فعالیتونو محدودیتونه زیات شوي او خبریالان له اداري او امنیتي فشارونو سره مخ دي. د دغه بنسټونو په باور؛ د رسنیو خپلواکي هغه مهال خوندي پاتې کېدای شي، چې خبریالان وکولای شي له فشار او لاسوهنې پرته خپل مسلکي فعالیت ترسره کړي.
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ډېری ځوانان د اقتصادي ستونزو، بېکارۍ او د زدهکړو د محدود فرصتونو له امله د خپل راتلونکي په اړه له جدي ننګونو سره مخ دي. د بېکارۍ پراخو څپو بشري ناورین نور هم ژور کړی او ګڼ ځوانان یې دې ته اړ کړي چې ناقانونه کډوالۍ ته مخه کړي.
د مېلیونونه افغان کډوالو بېرته ستنېدل، پر ښځو د طالبانو لهخوا لګېدلي محدودیتونه، د بشري مرستو کمښت، د طالبانو لهخوا د واک انحصار، د پانګونې ټیټه کچه او طبیعي پېښې په افغانستان کې د بېوزلۍ او بېکارۍ مهم لاملونه ګڼل کېږي.
احسان الله چې له شپږو کلونو کډوالۍ وروسته تازه له پاکستان نه افغانستان ته ستون شوی، افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي چې له تېرو څلورو میاشتو راهیسې د کار په لټه دی؛ خو تراوسه یې هېڅ دنده نهده موندلې.
هغه وایي، افغانستان د پخوا پرتله ډېر بدل شوی او د دولتي دندو ترلاسه کول اوس اسانه نهدي. نوموړی پنځه کسیزه کورنۍ لري او وایي، د کورنۍ د اړتیاوو پوره کولو توان نهلري.
احسانالله زیاتوي: «که اوس هم د بیا کډوالۍ فرصت راته برابر شي، یوه دقیقه به هم ځنډ ونه کړم؛ که څه هم ناقانونه کډوالي له ګواښونو ډکه ده، خو د اوسني وضعیت دوام راته تر هغې هم سخت دی». هغه وایي: «له دغه وجداني عذاب نه مرګ غوره ګڼم، چې هره ورځ خپلو ماشومانو ته په تشو لاسونو کور ته ستنېږم».
د ملګرو ملتونو وروستي راپورونه ښيي، چې په افغانستان کې د بېوزلۍ کچه مخ په لوړېدو ده او بشري مرستو ته اړتیا ورځ تر بلې پراخېږي. د شمېرو له مخې؛ په ۲۰۲۵کال کې د افغانستان د بېکارۍ کچه ۱۳.۳۵ سلنې ته رسېدلې وه.
د نړۍوال بانک د افغانستان څانګې مشر فاریس حداد زېرووس ویلي، له ایران او پاکستان نه د مېلیونونه افغان کډوالو ستنېدو د هېواد پر اقتصاد او د خلکو پر عایداتو لا زیات فشار راوستی دی.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، ښځې له ډېرو دولتي او نادولتي دندو منع شوې دي. اقتصادي شنونکي باور لري، چې دغه بندیزونو د بېکارۍ او اقتصادي ځوړ کچه لا لوړه کړې ده.
یلدا (مستعار نوم) چې د چارو ادارې پخوانۍ کارکوونکې وه افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې خاوند یې د فلج ناروغۍ له امله د کار توان نهلري او هغې د خپلې څلور کسیزې کورنۍ لګښتونه برابرول؛ خو د طالبانو له بندیزونو وروسته خپله هم په کور ناسته ده.
هغې وویل: «خاوند مې ناروغ دی او کار نهشي کولی؛ خو طالبانو زه هم سره له دې چې د کار بشپړ توان لرم، له کار کولو منع کړې یم».
فقر او بېکاري یوازې اقتصادي ستونزې نهدي زېږولې؛ بلکې د ټولنې پر بشري وضعیت یې هم ژور اغېز کړی. وړاندې بيبيسي په خپل یوه راپور کې لیکلي و، چې د غور ولایت په ځینو سیمو کې بېوزلي او بېکاري داسې کچې ته رسېدلې چې ځینې کورنۍ د درملنې، پورونو او خوراکي توکو د برابرولو لپاره د خپلو ماشومانو پلورلو ته اړې شوې دي.
دغه راپور زیاتوي چې، کاري فرصتونه ډېر محدود دي او ډېری مزدوران څو ورځې ان اوونۍ، بې له کاره تېروي.
ځینې افغانان بیا وایي، که د خپلو خپلوانو له لوري بهرنیو هېوادونو څخه مالي مرسته ترلاسه نهکړي؛ نو د ورځنیو اړتیاوو برابرول ورته ستونزمن دي. په افغانستان کې د بېکارۍ، ګرانۍ او اقتصادي ستونزو له زیاتېدو سره له هېواده بهر د افغانانو لهخوا خپلو کورنیو ته لېږل کېدونکې پيسې د ځینو کورنیو د ژوند مهمه سرچینه ګرځېدلې ده؛ خو ګڼې کورنۍ بیا دغه ډول سرچینه نهلري.
بېکاري او ناقانونه کډوالي
په نیمروز کې د طالبانو د امنیې قوماندانۍ ویاند ګل محمد قدرت ویلي، په تېره یوه میاشت کې یې د انساني قاچاق پرضد عملیاتو کې ۹۴۰ هغه کسان نیولي چې غوښتل یې په قاچاقي لارو نورو هېوادونو ته ولاړ شي.
په ورته وخت کې سیمهییزو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو، چې د نیمروز د چهار برجک ولسوالۍ په سرحدي سیمه کې ۶۵ افغان مساپر لادرکه شوي دي. همدارنګه، دوه اونۍ وړاندې پنځه افغانان ایران ته د قاچاقي تګ پرمهال د سختې ګرمۍ او تندې له امله مړه شوي وو.
دغه پېښې ښيي، چې ډېری ځوانان، سره له دې چې د مرګ له ګواښ سره مخ دي؛ بیا هم د بېکارۍ او اقتصادي ستونزو له امله ناقانونه کډوالي غوره کوي.
د اقتصادي چارو کارپوه سیر قریشي افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، په افغانستان کې د بېکارۍ مهم لاملونه د پانګونې کمښت، د خصوصي سکټور کمزورتیا، د مدیریت ستونزې او له هېواده د متخصصینو وتل دي.
د هغه په وینا؛ همدغه اقتصادي ضعف ځوانان ناقانونه کډوالۍ، انساني قاچاق او نورو نارسمي او ګواښونکو فعالیتونو ته هڅوي. قریشي ټینګار کوي، چې د بېکارۍ د کمولو لپاره باید د حرفوي زدهکړو زمینه برابره شي، له خصوصي سکټور ملاتړ وشي او د کورنیو او بهرنیو پانګونو د جذب لپاره عملي ګامونه واخیستل شي.
هغه خبرداری ورکوي، که د بېکارۍ روان وضعیت دوام وکړي نه یوازې به بشري ناورین او ناقانونه کډوالي نوره هم پراخه شي؛ بلکې پاتې مسلکي او متخصص افغانان به هم هېواد پرېښودو ته اړ شي، چې جبران به یې په اوږدمهال کې خورا ستونزمن وي.
په وروستیو میاشتو کې طالبانو څو ځلې اعلان کړی، چې د ایران پر پوله یې لسګونه کسان د قاچاقي تګ پرمهال نیولي دي. همدارنګه دوه کاله وړاندې د طالبانو مشر ملاهبت الله اخوندزاده د انساني قاچاق د مخنیوي لپاره امنیتي او کشفي ادارو ته د قاچاق کوونکو د څارلو او نیولو ځانګړی فرمان صادر کړی و.
خو په افغانستان شته اقتصادي ستونزې، بېکاري او فقر لاهم خلک اړ اېستي چې ناقانونه کډوالي غوره کړي.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد ویلي: «هېواد د فدایانو او سرونو په قربانیو ازاد شوی او د ساتلو لپاره به یې دوه برابره قرباني ورکوو». هغه زیاته کړې، چې ځینې رسنۍ د ډیورنډ کرښې، بدخشان او بګرام اډې په اړه کوچنيو موضوعاتو ته انعکاس ورکوي.
هغه د خواله رسنیو له کاروونکو، خبریالانو او سیاسي شنونکو غوښتي، چې د منفي تبلیغاتو پرځای د دوی لاسته راوڼې خپرې کړي. نوموړي دغه څرګندونې «د رسنیو په هېنداره کې حکومت» تر سرلیک لاندې پروګرام کې کړې او د رسنیو، خبرلایانو، خواله رسنیو له کاروونکو او سیاسي شنونکو غوښتي، چې د دغه دلې مثبت ټکي او لاسته راوڼو ته انعکاس ورکړي.
مجاهد په دغه پروګرام کې په انلاین ډول برخه اخیستې وه او ټولې خبرې یې د همکاریو او لاسته راوړنو د انعکاس پر غوښتنو ورټولې وې. هغه زیاته کړه: «بهرنۍ استخباراتي کړۍ، د هغوی بادران او دوښمن د منفي تبلیغاتو له لارې هڅه کوي، چې کوچنۍ پېښې ته زیات انعکاس ورکړي او ولس په تشویش کې اچوي؛ خو دغه ډول پېښې د نړۍ په هره سیمه کې کېږي».
مجاهد ویلي، په سیمه کې روانې جګړې، بېکاري او نورې ستونزې د خلکو د نهیلۍ لامل ګرځي. هغه غوښتنه کړې، چې سیاسي شنونکي او رسنۍ دې له کره شمېرو او روښانه معلوماتو سره ولس ته وضاحت او تحلیل وړاندې کړي؛ ترڅو د خلکو اندېښنې کمې شي.
ذبیح الله مجاهد ټینګار کړی، چې سیاسي شنونکي دې د پرمختګونو لپاره دوی ته مشورې ورکړي: «دا د رسنیو او سیاسي شنونکو مسوولیت دی، چې لاسته راوړڼې تحلیل، څېړنیز راپورونه او پروګرامونه جوړ کړي؛ ترڅو د دوښمن د تبلیغاتو مخه ونیول شي». هغه یو ځل بیا له ولس څخه غوښتنه وکړه، چې د دوی د نظام ملاتړ وکړي.
دغه غوښتنه داسې مهال کېږي، چې طالبانو پر خپلې ډلې نیوکه کوونکي په وار، وار نیولي، زنداني کړي او شکنجه کړي یې دي او پر رسنیو یې هم پراخ محدودیتونه لګولي دي.
د بېپولې خبریالانو سازمان د ۲۰۲۶کال لپاره د مطبوعاتو د ازادۍ په نړۍوال شاخص کې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان د ۱۸۰ هېوادونو له ډلې ۱۷۵م ځای خپل کړی، افغانستان تېرکال هم ۱۷۵م ځای خپل کړی و. افغانستان په تېرو پنځو کلونو کې د مطبوعاتو د ازادۍ په شاخص کې ۵۳ درجې شاتګ کړی دی.
یاد سازمان ویلي، چې د ۲۰۲۱کال په اګست میاشت کې واک ته د طالبانو له رسېدو راهیسې دغه ډلې د هېواد د انځور کنټرول، پر حکومت د هر ډول څار د مخنیوي او د خپلو تبلیغاتو د تحمیلولو لپاره د پراخو قوانینو پلي کولو ته دوام ورکړی دی.
د طالبانو دولتي شرکت په یوې خبرپاڼه کې ویلي، په تېرکال کې د افغانستان او ازبکستان ترمنځ د سوداګرۍ کچه نږدې دوه مېلیارډ ډالرو ته رسېدلې وه. خبرپاڼه زیاتوي، چې د یادې ادارې مشر احمدجان بلال د ازبکستان د لومړي وزیر له مرستیال سره د همکارۍ پر پراختیا خبرې کړې دي.
د طالبانو دولتي شرکت د دوشنبې په ورځ (د زمري ۵مه) په یوې خبرپاڼه کې د ازبکستان د لومړي وزیر له مرستیال جمشېد خواجه یف په حواله زیاته کړې، چې دغه هېواد له افغان بزګرانو څخه سل ټنه پنبه پېري.
په خبرپاڼه کې راغلي: «ازبکستان د کیمیاوي سرو، اصلاح شویو تخمونو او دارنګه د افغانستان په بنسټیزو او پراختیايي پروژو کې د ازبکستاني پانګهوالو د ګډون په برخه کې به همکاري وکړي».
د ازبکستان د لومړي وزیر مرستیال دا هم ویلي، چې د افغان–ټرانس پروژې د امکان ارزونې مطالعات بشپړ شوي او د ازبکستان یو تخنیکي پلاوی به د افغانستان د تازه مېوو د صادراتو د همغږۍ لپاره په کابل کې پاتې شي.
تېره ورځ د ازبکستان د لومړي وزیر مرستیال په مشرۍ یو پلاوی کابل ته تللی او د بېلابېلو طالب چارواکو سره یې په بېلابیلو برخو کې لیدنې ترسره کړي او د همکارۍ پر پراختیا یې خبرې کړې دي.
د طالبانو د ټولګټو چارو وزیر محمد عیسی ثاني د ازبکستان د لومړي وزیر له مرستیال جمشېد خواجهیف سره په ارګ کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي او ترانزیټي همکاریو او د اوسپنې پټلۍ د بنسټیزو پروژو په اړه خبرې کړې.
د یاد وزارت ویاند اشرف حق شناس لیکلي، چې په دغه لیدنه کې دواړه خواوو د «افغان ټرانس» د اوسپنې پټلۍ پروژې د مطالعاتو د پیل پر نېټې او د دغه پروژې پر چټک پرمختګ ټینګار کړی.
نوموړي زیاته کړې، چې په یاده لیدنه کې د تورغونډۍ بندر د پراختیا پر موضوع هم خبرې شوې او ازبک پلاوي د دغه بندر د پراختیا لپاره د پانګونې چمتووالی څرګند کړی.
حق شناس د هرات–مزارشریف د اوسپنې پټلۍ پروژه، د حیرتان بندر له لارې د سوداګریزو توکو د لېږد زیاتوالی، د ترانزیټي همکاریو پراختیا او سوداګرو ته د لا ډېرو اسانتیاوو برابرول هم د دغه خبرو یوه برخه یاده کړې ده.
نوموړي زیاته کړې، چې په دغه لیدنه کې دواړه خواوو د افغانستان او ازبکستان ترمنځ د اقتصادي، ترانزیټي او دوهاړخیزو همکاریو پر لا پراختیا ټینګار کړی او دا یې د دواړو هېوادونو د ګډو ګټو لپاره مهم بللی.
د تورخم لارې د تړل پاتې کېدو پرضد د لنډي کوتل په سیمه کې د کارګرو، سوداګرو او قومي مشرانو غونډه جوړه شوه. د غونډې ګډونوالو په تورخم لاره د سوداګرۍ د ځنډ، اقتصادي ستونزو او د زرګونه کسانو د روزګار د لهمنځه تلو په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړه.
ګډونوالو وویل، د ۲۰۲۵کال د اکتوبر له ۱۲مې نېټې راهیسې د ورخم لاره د سوداګریزو فعالیتونو پر مخ په بشپړه توګه تړل شوې ده چې له امله یې د دواړه خواوو سوداګرو ته هره ورځ په سلګونه مېلیونه روپۍ زیان اوړي.
دوی وایي، چې د لارې بندښت یوازې لنډي کوتل او خیبر ولسوالي نهده اغېزمنه کړې؛ بلکې د دواړه هېوادونو په بېلابېلو سیمو کې صنعتونه، ټرانسپورټ، سوداګریز مرکزونه او د روزګار اړوند خلک هم له سختو ستونزو سره مخ شوي دي.
د غونډې کوربه اسرار شینواري افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې تورخم د سیمې د اقتصاد د ملا تیر دی چې زرګونه کورنۍ یې د سوداګرۍ، مزدورۍ او ترانسپورټ له لارې خپل ژوند پر مخ وړي. د هغه په وینا؛ د لارې تر تړل کېدو وروسته سوداګر، ټرانسپورټران او ورځني مزدوران له سخت اقتصادي ناورین سره مخ دي.
اسرار شینواري وویل، چې په تورخم کې ډېرو کارګرو هره ورځ له ۵۰۰ تر ۱۰۰۰ روپیو پورې عاید ترلاسه کاوه؛ خو اوس د کار د نشتوالي له امله د خپلو کورنیو د لګښتونو برابرولو توان نهلري. د دغه وضعیت له امله په سیمه کې بېوزلي زیاته شوې او ګڼې کورنۍ د ژوند د لومړنیو اړتیاوو په پوره کولو کې له ستونزو سره مخ دي.
نوموړي د پاکستان حکومت پر تګلارې نیوکه وکړه او ویې ویل، که د لارې تړل کېدل د امنیت د ښه والي لپاره وو؛ نو باید تراوسه وضعیت ښه شوی وای خو اوسني حالات د دې برعکس دي.
هغه وویل، چې د لارې له تړل کېدو سره، سره امنیتي پېښې نهدي کمې شوې؛ خو عامو خلکو ته اقتصادي زیانونه ورځ تر بلې زیاتېږي. هغه وایي، پاکستان او افغانستان تاریخي، کلتوري او قومي اړیکې لري او د ډیورنډ کرښې دواړه خواوو ته ولسونه له پېړیو راهیسې له یو بل سره تړلي دي.
د تورخم د ګمرک د تصفیې کارکوونکو مشر مجیب شینواري افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې د تېرو لسو میاشتو په ترڅ کې پاکستان ته د وارداتو او صادراتو په برخه کې تر ۳۰۰ اربه روپیو زیات زیان اوښتی دی. د هغه په وینا؛ د تورخم بندښت نه یوازې پاکستاني سوداګر زیانمن کړي؛ بلکې افغان سوداګر یې هم له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ دي.
مجیب شینواري د پاکستان له حکومته وغوښتل، چې ژر تر ژره سوداګریز فعالیتونه بېرته پیل کړي؛ ځکه د لارې بندښت د ستونزو د حل دایمي لاره نهده. هغه ټینګار وکړ، چې سوداګري باید له سیاسي او امنیتي مسایلو جلا شي او د عامو خلکو د روزګار ساتنه باید لومړیتوب وي.
د تورخم د کارګرو ډلې مشر حضرت اسلام افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې د لارې تړل پاتې کېدو تر ټولو ډېر زیان بېوزله طبقې ته رسولی دی. د هغه په وینا؛ زرګونه کارګر د کار پیدا کولو لپاره نورو سیمو ته تللي؛ خو هلته هم د روزګار فرصتونه محدود دي.
حضرت اسلام وویل، چې دی خپله د کار لپاره د پنجاب بېلابېلو سیمو ته تللی و؛ خو هلته هم خلکو ورته ویلي چې د تورخم د بندېدو له امله کاري فرصتونه کم شوي دي. نوموړي زیاته کړه، د اقتصادي ستونزو له امله ځینې کورنۍ اړې شوې چې خپل ماشومان له ښوونځیو وباسي.
نوموړي خبرداری ورکړ، د بېروزګارۍ له امله ځینې ځوانان پر ناقانونه لارو بهرنیو هېوادونو ته د تګ هڅه کوي چې له امله یې ګڼو کسانو خپل ژوند هم له لاسه ورکړی دی. هغه د پاکستان له حکومته وغوښتل، چې ژر تر ژره د سوداګرۍ لپاره لارې پرانیزي؛ څو د کارګرو او بېوزله کورنیو روزګار بېرته ورغول شي.
د لنډي کوتل پخواني چارواکي شاه خالد شینواري افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې د تورخم بندښت د سیمې هره طبقه اغېزمنه کړې ده. سوداګري، مزدوري، ټرانسپورټ، کوچني کاروبارونه او صنعتونه له یو بل سره تړلي دي او د یوه سکتور زیان د ټول اقتصادي نظام اغېزمنېدو لامل کېږي.
شاه خالد شینواري وویل، که حکومت باور لري چې د لارې تړل کېدل به امنیت ښه کړي؛ نو باید د اوسني وضعیت ارزونه هم وکړي. ځکه د لارې له بندېدو سره، سره امنیتي ستونزې لاهم پرځای دي. نوموړي خبرداری ورکړی، که ژر اقدام ونه شي نو اغېزمن شوي خلک به د ولسي احتجاجونو نورې لارې هم وکاروي.
د غونډې په پای کې اعلان وشو، چې په لنډي کوتل کې به راتلونکې یکشنبه د تورخم لارې د پرانیستلو په اړه لوی احتجاجي لاریون هم ترسره کېږي.