نسرین متین د طالبانو له واکمنۍ وړاندې د کرنې وزارت د یوې برخې رییسه وه. د ښځو پر کار له بندیزونو وروسته یو کال په کور کښېناسته، خو وروسته یې د مرخیړیو کښت پیل کړ. اوس هغه د هغو ښځو لپاره د کار او زدهکړې زمینه برابروي چې د کورونو یوازینۍ نفقهګټونکې او له زدهکړو پاتې دي.
نسرین متین د افغانستان د کرنې انجنیره ده. د نباتاتو، سبزیجاتو او خاورې په برخه کې یې زدهکړې کړې او شاوخوا ۱۴ کاله یې د افغانستان په بېلابېلو، ان تر ټولو لرې پرتو سیمو او کلیو کې کار کړی دی.
خو د طالبانو له بیا واکمنېدو سره د هغې مسلکي ژوند په ناڅاپي ډول پای ته ورسېد.
هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل، « زما هیله داوه، چې په خپله خاوره کې د خپل وطن ښځو، ځان او خپلو اولادونو ته خدمت وکړم. له هېڅ سیاست سره مې کار نه درلود».
متین وايي، د طالبانو له واکمنېدو وروسته په بشپړه توګه بېکاره شوه. شاوخوا یو کال یې په کور کې تېر کړ او وروسته د سخت خپګان له حالت سره مخ شوه. همغه وخت یې پرېکړه وکړه چې د خپل مسلک له پاتې امکاناتو کار واخلي.
هغې په خپل کور کې د مرخیړیو کښت پیل کړ. څلور کاله وروسته، دا کوچنی کورنی کار په داسې فعالیت بدل شوی چې اوس ورسره شاوخوا ۱۵ ښځې کار کوي.
متین وايي، له تېرو څلورو کلونو راهیسې د خوراکي توکو د تولید په بېلابېلو برخو کې کار کوي، په ځانګړي ډول د کښت او تولید په برخه کې، خو دا ټول فعالیت یې له کوره ترسره کړی او له کومې رسمي ادارې یا حکومت تر چتر لاندې کار نه کوي.
هغه وايي، « که په افغانستان کې ښځو ته د کار اجازه ورکړل شوې وای، ښايي زما لپاره هم د کار زمینه برابره شوې وای. زه د کرنې انجنیره یم او د نباتاتو، سبزیجاتو او خاورې په برخه کې مې زدهکړې کړې دي».
خو متین اوس خپل مسلک په بل ډول تعقیبوي.
هغه وايي، ځان تر هغه حکومته ډېر ګټور ګڼي چې د افغانستان نجونو او ښځو ته یې د زدهکړې او کار حق نه دی ورکړی.
نوموړې زیاته کړه، « زه د خپل توان په کچه له ښځو سره کار کوم، له هغو نجونو سره چې زرګونه هیلې لري، خو اوس ورته یوازې یوه لاره پاتې ده او هغه واده او د اولادونو زېږول دي».
د ۱۵ ښځو لپاره یو کوچنی فارم
د متین په فارم کې هغه ښځې راټولې شوې دي چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته یې د ژوند مسیر بدل شوی دی.
په دې ډله کې هغه ښځې شته چې د تېر جمهوري نظام پر مهال یې مېړونه وژل شوي او اوس بېسرپرسته پاتې دي. ځینو یې پخوا دندې لرلې، خو اوس بېکاره شوې دي. ځینې نورې هغه نجونې دي چې زدهکړې یې نیمګړې پاتې شوې او نور ښوونځي او پوهنتون ته د تګ اجازه نه لري.
د دې ډلې یوه برخه بیا هغه ښځې دي چې په کور کې سرپرست نه لري او د کور ټول لګښتونه باید خپله برابر کړي.
کرنپوهه متین وايي، دغو ښځو ته په اونۍ کې یو ځل د سټرېس، خپګان او ځانبسیاینې په اړه هم زدهکړې ورکوي. نوموړې هغو نجونو ته چې زدهکړې یې نیمګړې پاتې شوې، په اونۍ کې درې ځله تدریس هم کوي.
د هغې لپاره دا فارم د مرخېړیو د تولید ترڅنګ، د هغو ښځو لپاره د ژوند د بیا جوړولو یوه کوچنۍ هڅه ده چې د کار، زدهکړې او اقتصادي خپلواکۍ فرصتونه یې له لاسه ورکړي دي.
له یوې کوچنۍ خونې حاصل
د متین په وینا، د مرخیړیو د تولید لپاره ډېر امکانات ضرور نه دي.
یوه مناسبه خونه، چې غوره ده ځمکتل ولري، د فارم لپاره بسنه کوي. د کښت لپاره د غنمو بوس، سبوس، د مرخیړیو تخم، پلاستیکي کڅوړې، دستکشې، خولۍ، ماسک، پښه پوښ، عفوني ضد مواد او د بوسو د تعقیم وسایل اړین دي.
د اوبو شیندلو وسیله او د پلاستیکي کڅوړو د تړلو لپاره رشتک هم کارول کېږي.
متین وايي، د مرخیړیو لومړی حاصل شاوخوا ۲۵ ورځې وروسته ترلاسه کېدای شي.
هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل، « تر شپږو میاشتو پورې، ان تر یوه کال پورې حاصل ورکوي. هره ورځ یا یوه ورځ وروسته حاصل ورکوي».
د هغې په وینا، د دې محصول یوه مهمه ځانګړنه دا ده چې د چمتووالي له لومړنۍ مرحلې وروسته د اوږدې مودې لپاره حاصل ورکوي او اضافي لګښتونه یې یوڅه کم وي.
متین خپل تولیدات د انلاین پلور له لارې بازار ته وړاندې کوي او له ځینو رستورانتونو سره هم قراردادونه لري.
مرخیړي د پیزا، سوپ او قورمې په څېر خوړو کې کارول کېږي. د هغې په وینا، دا محصول پروټین او ویټامینونه لري او د هغو کسانو لپاره هم مناسب دي، چې غواړي د حیواني غوښې مصرف کم کړي.
خو د مرخیړیو بازار یو ځانګړی شرط لري او هغه دا دی چې حاصل باید له راټولېدو وروسته ژر وپلورل شي.
د دې لپاره متین هڅه کوي چې د محصول یوه برخه په تازه ډول بازار ته وړاندې کړي او له بلې برخې څخه په کور کې ترشي او نور خوراکي محصولات جوړ کړي.
د ارزو او صبرینا لپاره د کار وړ ځای
ارزو د شپږو لوڼو مور ده.
هغه وايي، خاوند یې د جمهوري نظام پر مهال د کابل د صدارت څلورلارې ته نږدې په یوه ځانمرګي برید کې ووژل شو.
ارزو هغه مهال د پوهنې وزارت په یوه برخه کې دنده لرله، خو د طالبانو له واکمنېدو وروسته یې خپله دنده هم له لاسه ورکړه.
ناڅاپه هغه ښځه چې د خپلې کورنۍ د ژوند یوه مهمه ستنه وه، د شپږو ماشومانو د پالنې له درانه بار سره یوازې پاتې شوه.اقتصادي وضعیت یې دومره خراب شو چې، د خپلو ماشومانو د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره، اړه شوه خیرات ټول کړي.
اوس هغه د مېرمن متین په فارم کې کار کوي.
ارزو وايي، خوښه ده چې بیا یې د کار فرصت پیدا کړی او د خپلو لوڼو لپاره یې د زدهکړې زمینه هم برابره شوې ده.
د هغې راتلونکی هدف خپل شخصي فارم جوړول دي: « که زمینه برابره شي، غواړم خپل فارم جوړ کړم او نورو ښځو ته هم د کار زمینه برابره کړم».
صبرینا هم ، چې په دغه فارم کې کار کوي، د دوو ماشومانو مور ده.
هغه وايي، خاوند یې د ۲۰۲۱ کال په اګست کې په کابل هوايي ډګر کې امریکايي الوتکې ته د پورته کېدو پر مهال له الوتکې ولوېد. د پېښې له امله د هغه دواړې پښې فلج شوې دي.هغه ژوندی پاتې شو، خو د کار توان یې له لاسه ورکړی دی.
صبرینا وايي، په داسې حال کې چې په افغانستان کې په تن روغ او ځوانان هم د کار موندنې په برخه کې له ستونزو سره مخ دي، د هغې معلول خاوند، چې د ذهني تمرکز له ستونزو هم رنځېږي، د کار موندلو چانس نه لري.
د کورنۍ د کفالت لپاره صبرینا اړه شوه چې د خلکو په کورونو کې لوښي ومینځي، جارو وکړي او د کورونو په پاکولو کې کار وکړي.
اوس هغه په فارم کې کار کوي.
په فارم کې بله کارکوونکې سنبل د نهم ټولګي زدهکوونکې ده.
هغه وايي، یوه ورځ ښوونځي ته ولاړه او د خپلو ټولو ټولګیوالو په لیدلو ډېره خوشحاله شوه، خو د هغوی د ژوند له بدلون سره مخامخ کېدل ورته دردناک وو.
د هغې په وینا، د ډېرو پخوانیو ټولګیوالو لپاره د زدهکړو او مسلک پر ځای واده د ژوند اصلي هدف ګرځېدلی و.ځینې نجونې له داسې نارینهوو سره واده شوې وې چې بېکسبه، بېکاره او جګړه مار وو.
سنبل وايي، تر ټولو ډېره هغه وخت خپه شوه چې ویې لیدل د هغې د ټولګیوالو پخوانۍ هیلې تروړل شوې دي.
هغه وايي، ځینو دغو نجونو له ماشومتوبه د خپل پلار په کور کې له سختیو سره مبارزه کړې وه، خو اوس داسې حالت ته رسېدلې دي چې خپلې پخوانۍ هیلې یې پرېښې دي.
سنبل خپله بیا د کار ترڅنګ زدهکړه کوي. هغه وايي، «اوس شکر دی چې کار کوم او درس وایم. لږ تر لږه راتلونکې ته هیله لرم چې نن نه، سبا به دا توره شپه پای ته ورسېږي او زموږ د هیلو باد به بیا ولګېږي».
د نسرین متین لپاره دا فارم د خپل مسلکي ژوند بشپړ بدیل نه دی.
هغه لا هم غواړي یوه ورځ بېرته د خپلې مسلکي پوهې په برخه کې کار وکړي، خو تر هغې ورځې یې د خپل کور له یوې محدودې فضا څخه د ښځو لپاره د کار، عاید او زدهکړې یوه کوچنۍ شبکه جوړه کړې ده.
متین وايي، کله چې ویني له محدودو امکاناتو سره یې د لږ تر لږه ۱۵ کورنیو لپاره د کار زمینه برابره کړې، د زړه له کومې د راحت او خوښۍ احساس کوي.هغه هیله لري چې یوه ورځ به داسې سبا راشي چې په افغانستان کې ښځو او نجونو ته د کار او زدهکړې زمینه بېرته برابره شي.
په افغانستان کې، شاوخوا ۱،۵ میلیونه کسان پر سرطاني ناروغۍ اخته دي او هر کال نږدې ۵۰ زره نوې پېښې ثبتېږي. متخصصان ناسالم خواړه، د سګرټو او نسوارو استعمال، د هوا ککړتیا، د فزیکي فعالیت کموالی او ځینې انتاني ناروغۍ د سرطان له مهمو لاملونو څخه بولي.
د سرطان د مبارزې یو بنسټ، د طالبانو د روغتیا وزارت د معلوماتو او نړیوالو راپورونو پر بنسټ، ویلي چې په افغانستان کې د سرطان ناروغانو شمېر د پام وړ لوړ شوی دی. په ورته وخت کې، په هېواد کې د دې ناروغۍ د تشخیص او درملنې امکانات محدود دي او ګڼ ناروغان د تخصصي درملنې لپاره له هېواده بهر تګ ته اړ کېږي.
د اندوکراین او هورمونونو متخصص ډاکټر محمد یما شهاب وايي، سرطان یوه واحده ناروغي نه ده، بلکې د ناروغیو یوه ډله ده.
«نوموړی زیاتوي: «د خپلې تجربې له مخې، په ښځو کې د سینې او رحم سرطان ډېر لیدل کېږي، په نارینهوو کې د معدې، ځیګر، مرۍ او کولمو سرطانونه ډېر دي او په ماشومانو کې د وینې سرطان هم زیات لیدل کېږي.»
شهاب د سرطان د زیاتېدو په اړه وايي: «ارثي عوامل، ناسالم خواړه، د ژوند ناسالمه طریقه، د هوا ککړتیا، د ځینو انتاني ناروغیو دوام، د فزیکي فعالیت کموالی، د سګرټو او نسوارو استعمال او نشهيي توکي د سرطان له مهمو عواملو څخه دي.»
د هغه په وینا، د سګرټو او نسوارو استعمال په ځانګړي ډول د سږو، خولې او مرۍ د سرطان له مهمو لاملونو څخه دی. نوموړي همداراز ویلي چې ځینې ویروسونه د سرطان په رامنځته کېدو کې رول لري او د «اېچپيوي» ویروس د رحم له سرطان سره تړاو لري.
په افغانستان کې د «اېچپيوي» واکسین ته د خلکو محدود لاسرسی هم یوه ستونزه بلل کېږي. د روغتیايي متخصصانو په وینا، د واکسین لوړه بیه او د عامه پوهاوي کموالی د دې لامل شوی چې ډېری خلک له دې وقایوي خدمت څخه برخمن نه شي.
د معدې د «اېچ پایلوري» په څېر انتاني ناروغۍ هم د سرطان له خطر سره تړاو لري. متخصصان وايي، دغه ډول ناروغۍ په افغانستان کې په کافي اندازه نه تشخیصېږي او د درملنې په برخه کې یې هم ستونزې شته.
د خوړو ډول هم د سرطان له خطر سره تړاو لري. د یوې نړیوالې څېړنې له مخې، چې د ۴۵۰ زرو څخه د زیاتو کسانو معلومات پکې ارزول شوي، د غوښې، په ځانګړي ډول د پروسس شوې سره غوښې، زیات استعمال د معدې او مرۍ د سرطان له لوړ خطر سره تړاو لري.
په افغانستان کې د سرطان د درملنې په برخه کې د پرمختللو وسایلو او درملو کمښت، د متخصصو ډاکټرانو نشتوالی، د تخصصي روغتیايي خدمتونو محدود لاسرسی او د خلکو کمزوری اقتصادي وضعیت د ناروغانو ستونزې لا زیاتې کړې دي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د ترګ راتګ لارو تړل کېدو هم هغه افغان سرطان ناروغان اغېزمن کړي چې د درملنې لپاره پاکستان ته تلل. د «ډان» روغتیايي خبریال اشفاق یوسفزي وايي، تر دې مخکې به هره ورځ شاوخوا ۱۰۰ افغان ناروغان پاکستان ته د درملنې لپاره تلل چې نږدې ۳۵ سلنه یې د سرطان ناروغان وو.
یوسفزي وايي: «ډېری افغان سرطان ناروغان د درملنې لپاره شوکت خانم او رحمان روغتونونو ته تلل او ډېری یې په شوکت خانم کې درملنه کېدل؛ خو د لارو تړل کېدو د دغو ناروغانو د درملنې بهیر سخت اغېزمن کړی دی.»
روغتیايي متخصصان ټینګار کوي چې سرطان په ټولو مواردو کې د مرګ معنا نه لري او د ناروغۍ ژر تشخیص او پر وخت درملنه د ناروغانو د ژوندي پاتې کېدو چانس زیاتوي. دوی سپارښتنه کوي چې د سالمې تغذیې، فزیکي فعالیت، د تنباکو د استعمال د کمولو او د سرطان د نښو د ژر پېژندلو له لارې د دې ناروغۍ د خطر کچه راکمه شي.
اروپايي ټولنې او د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان په افغانستان کې د کرنې د اقلیمي او اقتصادي ستونزو پر وړاندې د بزګرانو د مقاومت پیاوړتیا، بازارونو ته د هغوی د لاسرسي او د کلیوالو د کارموندنې لپاره د ۵ میلیونه یورو په ارزښت نوی نوښت پیل کړی دی.
د خوړو او کرنې سازمان د یکشنبې ورځې، د سپټمبر ۱۳مې، په اعلامیه کې ویلي چې د دغه نوښت له لارې به له زیان منونکو کورنیو، راستنېدونکو، بېځایه شویو او د هغوی له کوربه ټولنو سره په هغو سیمو کې مرسته وشي چې د خوړو او تغذیې له ناامنۍ، اقلیمي ګواښونو او د اقتصادي فرصتونو له کمښت سره مخ دي.
د دې پروګرام یوه مهمه برخه د څلورو ځانګړو خدمتونو د مرکزونو جوړول دي. دغه مرکزونه به بزګران او کلیوالي متشبثین له کرنیزو مشورو، تخصصي خدمتونو، کرنیزو سوداګریزو شرکتونو او بازارونو سره ونښلوي.
د خوړو او کرنې سازمان وايي، په دغو مرکزونو کې به بزګرانو ته د کرنې د نوو طریقو او ټکنالوژۍ ترڅنګ د اقلیم د وضعیت د شننې او د وختي خبرداري معلومات هم وړاندې کېږي، څو د هوا او اقلیمي شرایطو له بدلون سره سم د تولید او بازارموندنې پر مهال پر وخت پرېکړې وکړي.
د دې نوښت له لارې به دوه زره هکتاره زیانمن شوي ځنګلونه او څړځایونه هم بېرته ورغول شي او د ښځو او ټولنو په مشرۍ به د ۲۵۰ نیالګیو روزنځایونو ملاتړ وشي. د ایف ای او په وینا، دا اقدامات به د طبیعي سرچینو په ساتنه کې مرسته وکړي او د خلکو لپاره به د عاید او معیشت نوي فرصتونه هم رامنځته کړي.
د پروژې په بله برخه کې به له هغو کرنیزو او چاپېریالساتونکو سوداګریزو شرکتونو سره د برابرې ونډې مرستې وشي چې د پراختیا وړتیا لري. دغو شرکتونو ته به تخنیکي او سوداګریزې مشورې هم ورکول کېږي، څو د تولید او پروسس ظرفیت لوړ، له لا ډېرو سیمهییزو بزګرانو څخه محصولات واخیستل او په کلیوالو سیمو کې نوي کاري فرصتونه رامنځته کړي.
په افغانستان کې د اروپايي ټولنې نوي سرپرست شارژدافېر، نیکولا بلومو، ویلي چې د دې اتحادیې مرسته د افغانستان د خلکو د خوړو خوندیتوب او اقتصادي پیاوړتیا ته د دوی د دوامدارې ژمنې څرګندونه کوي.
بلومو ویلي: «د افغانستان کرنیز ظرفیت لا هم په کافي اندازه نه دی کارول شوی او د هېواد د اقلیمي زیان له امله له محدودیتونو سره مخ دی.»
هغه زیاته کړې چې اروپايي ټولنه به له د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان سره په ګډه د کرنیزو مشورتي خدمتونو پیاوړتیا، د کرنیزو سوداګریزو فعالیتونو د پراختیا، د طبیعت پر بنسټ د نوښتونو د هڅونې او د شواهدو پر بنسټ د معلوماتو او شننې د ښه کولو لپاره کار وکړي.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان استازي، ریچارډ ټرېنچارډ، ویلي چې دغه سازمان په داسې حال کې چې له ډېرو بشري مرستو څخه د دوامدارو پروګرامونو پر لور د تګ هڅه کوي، په افغانستان کې کرنیزو سوداګریزو شرکتونو د ودې، د کارموندنې او بزګرانو له بازارونو سره د نښلولو وړتیا ښودلې ده.
ټرېنچارډ ویلي: «موږ به له اروپايي ټولنې سره په ګډه بزګران له هغو معلوماتو، خدمتونو او بازارونو سره ونښلوو چې ورته اړتیا لري او له کرنیزو سوداګریزو شرکتونو سره به د پانګونې او پراختیا په برخه کې مرسته وکړو.»
د هغه په وینا، کله چې بزګران په ډاډه زړه تولید وکړي، سوداګریز فعالیتونه وده وکړي او محصولات بازارونو ته ورسېږي، نو کرنه د اقتصادي بیا رغونې او د ستونزو پر وړاندې د مقاومت په پیاوړتیا کې مهم رول لوبولی شي.
د پاکستان «فرايډې ټایمز» په یوه تحلیلي راپور کې ویل شوي چې د افغانستان اوسنی ناورین د طبیعي زېرمو له امله نه، بلکې د شوروي اتحاد، امریکا، پاکستان، سعودي عربستان او افغان لورو د لسیزو سیاسي او پوځي تګلارو او پرېکړو پایله ده.
د راپور په وینا، د افغانستان د یو ټریلیون ډالرو معدني زېرمو په اړه مشهور اټکل د احتمالي منابعو ارزونه ده، نه دا چې دغه شتمني دې په عملي ډول د افغانستان اقتصاد ته داخل شوې وي.
راپور استدلال کوي چې افغانستان لا هم یو جګړهځپلی او پر بهرنیو مرستو متکي هېواد دی او د طبیعي زېرمو له احتمالي عوایدو څخه د ناوړه ګټې اخیستنې له خطر سره مخ دی، خو لا یې د «طبیعي شتمنيو ناوړه اغېزه» عملي بڼه نه ده تجربه کړې.
راپور وایي د افغانستان اوسنی وضعیت د ۱۹۷۹ کال د شوروي اتحاد له یرغل وروسته شکل واخیست، کله چې واشنګټن، اسلاماباد او ریاض د شوروي پر ضد د مجاهدینو ملاتړ پیل کړ.
د راپور په وینا، پاکستان، امریکا او سعودي عربستان د مجاهدینو د ملاتړ لپاره مالي، استخباراتي او مذهبي شبکې جوړې کړې چې وروسته یې د وسلهوالو تندلارو ډلو د پیاوړتیا زمینه برابره کړه.
تحلیل ټینګار کوي چې طالبان د شوروي ضد جګړې پر مهال نه وو موجود، بلکې په ۱۹۹۴ کال کې د کورنیو جګړو، د پخوانیو مجاهدینو د اختلافاتو او په پاکستان کې د مذهبي او لوژستیکي شبکو له چاپېریاله راپیدا شول.
راپورادعا کوي چې د طالبانو د واک ته رسېدو کیسه له کانونو سره نه، بلکې د سیمهییزو او نړیوالو لوبو له پایلو سره تړاو لري.
په راپور کې د پاکستان رول هم تر بحث لاندې نیول شوی او ویل شوي چې اسلاماباد د «ستراتیژیک ژورتیا» په نوم د یوې تګلارې له مخې طالبان د افغانستان په سیاست کې د نفوذ وسیله ګڼل.
خو د راپور د لیکوال په باور، همدا تګلاره وروسته د پاکستان پر ضد وګرځېده او اوس اسلاماباد له تحریک طالبان پاکستان او د طالبانو له حکومت سره له ستونزو سره مخ دی.
راپور همداراز د سعودي عربستان او روسیې رول ته اشاره کوي او وایي چې دواړو هېوادونو په بېلابېلو دورو کې د خپلو امنیتي اهدافو لپاره ګاونډي هېوادونه د نفوذ او رقابت د ډګرونو په توګه کارولي دي.
د لیکوال په باور، د افغانستان کیسه د هغو هېوادونو لپاره هم یو درس دی چې ګاونډیان د امنیتي حایلو سیمو په توګه کاروي، ځکه دا ډول سیاستونه وروسته د ناامنۍ بڼه بېرته خپلو پولو ته راګرځوي.
په تحلیل کې ویل شوي چې طالبان د ښځو پر زدهکړو، کار او عامه ژوند محدودیتونه، سیاسي ځپنه او د وسلهوالو ډلو لپاره د فعالیت زمینه برابروي او د افغانستان د اوسني وضعیت مسولیت هم لري.
خو راپور کې ټینګار شوی چې د افغانستان ټولې ستونزې یوازې د افغانانو پر غاړه نه شي اچول کېدای، ځکه بهرنیو قدرتونو هم د هېواد په څلور لسیزو جګړو او بېثباتۍ کې مهم رول لوبولی دی.
راپور کې راغلي چې د افغانستان د وسني وضعیت لومړنۍ لامل د مس، لاجورد یا لیتیوم په هېواد کې شتون نه وو؛ بلکې دا باور و چې یو کوچنی هېواد د لویو قدرتونو د امنیتي اهدافو لپاره قرباني کېدای شي.
د راپور په وینا، همدغه فکر د طالبانو د راټوکېدو، د سیمې د بېثباتۍ او د دوامدارو جګړو لپاره زمینه برابره کړه.
د «رېر ارت اېکسچینجز» په یوه راپور کې ویل شوي چې که څه هم د طالبانو حکومت امریکا او بهرنیو پانګوالو ته د افغانستان د کانونو په سکتور کې د پانګونې بلنه ورکړې، خو د معدني زېرمو په اړه مطرح کېدونکې لوړې شمېرې لا هم د واقعي پانګونې او تولید لپاره کافي تضمین نه برابروي.
راپور د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي وروستیو څرګندونو ته اشاره کوي، چې ویلي یې و افغانستان د کانونو، کرنې او زیربناوو په برخو کې د بهرنیو پانګونو هرکلی کوي.
د راپور له مخې، هغه مشهور اټکل چې د افغانستان معدني زېرمې یې شاوخوا یو ټریلیون ډالره ارزولي، د ټولو معدني سرچینو مجموعه ده او یوازې د نادرو عناصرو یا «رېر ارت» فلزاتو ارزښت نه ښيي.
راپور وايي، د هلمند د خانشین سیمه د نادرو فلزاتو له مهمو احتمالي زېرمو څخه بلل کېږي. د امریکا د جیولوژیکي سروې ادارې په ۲۰۱۲ کال کې اټکل کړی و چې د دغې سیمې په یوه برخه کې لږ تر لږه ۱.۲۹ میلیونه ټنه د سپکو نادرو فلزاتو مرکبات شتون لري.
خو راپور وايي، چې دغه شمېرې د لومړنیو جیولوژیکي ارزونو پر بنسټ ولاړې دي او لا هم د سوداګریز استخراج لپاره اړینې تخنیکي او اقتصادي مطالعې نه دي بشپړې شوې.
د راپور په وینا، تر اوسه د دغو زېرمو لپاره نه کره استخراجاتي پلان شته، نه د پروسس بنسټونه او نه هم د پانګونې بشپړ چمتو شوی چوکاټ.
راپور په وینا، د کانونو اقتصادي ارزښت یوازې د زیرمو له حجم سره نه ټاکل کېږي، بلکې د فلزاتو ډول، د استخراج لګښت، د پروسس ظرفیت او د بازار موندنې امکانات هم مهم رول لري.
راپور زیاتوي چې افغانستان د نادرو فلزاتو د نړیوال بازار لپاره لا هم چمتو نه دی، ځکه د کانونو د پراختیا لپاره سړکونه، برېښنا، اوبه، د فلزاتو د پروسس فابریکې او د فاضله موادو د مدیریت سیستمونو ته اړتیا شته.
راپور استدلال کوي چې د دغو بنسټیزو اسانتیاوو له نشتوالي سره، افغانستان لا هم له چین سره د نادرو فلزاتو په نړیوال بازار کې د سیالۍ وړتیا نه لري.
راپور د چینايي شرکتونو فعالیتونو ته هم اشاره کوي او وايي، که څه هم چینايي شرکتونو د افغانستان د ځینو سترو کانونو قراردادونه ترلاسه کړي، خو دا د پراخ تولید معنا نه لري.
د راپور له مخې، د لوګر د مس عینک پروژه له نږدې دوو لسیزو راهیسې د قراردادونو او ژمنو باوجود تر اوسه په بشپړه توګه د استخراج مرحلې ته نه ده رسېدلې.
راپور همداراز یادونه کوي چې افغانستان په بشپړه توګه تر نړیوالو بندیزونو لاندې نه دی، خو د طالبانو پر یو شمېر مشرانو او ادارو لا هم محدودیتونه شته او هر ډول سوداګریزه پانګونه له حقوقي او مالي ننګونو سره مخ کېدای شي.
راپور کې راغلي چې د افغانستان کانونه د راتلونکي لپاره د پام وړ اقتصادي ظرفیت لري، خو اوسنۍ ادعاوې تر ډېره د جیولوژیکي امکاناتو په کچه دي او لا تر اوسه په عملي تولید، سوداګریز استخراج او نړیوالې سیالۍ نه دي بدلې شوي.
راپور وايي، چې افغانستان دا مهال د کانونو د فعال نړیوال عرضه کوونکي پر ځای د راتلونکو احتمالي فرصتونو خاوند بلل کېدای شي.
د «افټربرنر مېګفلګ» مجلې په یوه راپور کې راغلي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته د افغانستان د هغه هوايي ځواک ډېره برخه له منځه تللې چې امریکا د دوو لسیزو په اوږدو کې د میلیاردونو ډالرو په لګښت جوړ کړی و.
د راپور له مخې، د افغانستان د بیارغونې لپاره د امریکا ځانګړې پلټونکې ادارې (سېګار) د ۲۰۲۱ کال په جنورۍ کې، د کابل تر سقوط اووه میاشتې مخکې، خبرداری ورکړی و چې افغان هوايي ځواک د امریکايي سلاکارانو او قراردادیانو له دوامداره ملاتړ پرته د ځان بساینې وړتیا نه لري.
راپور وايي، د امریکا پروګرام تر ډېره د پیلوټانو او تخنیکي کارکوونکو پر روزنې متمرکز و، خو د لوژستیک، اکمالاتو، مالي مدیریت او د تجهیزاتو د ساتنې بنسټیز سیستمونه کمزوري پاتې شول.
د راپور له مخې، کله چې د ۲۰۲۰ کال د دوحې تړون له مخې امریکايي قراردادیان او تخنیکي پرسونل ووتل، د افغان هوايي ځواک د فعالیت اساسي ستنې هم ورسره له منځه ولاړې.
په راپور کې راغلي چې امریکا د پخوانیو «مي-۱۷» چورلکو پر ځای افغان هوايي ځواک ته «بلک هاک» چورلکې ورکړې وې، خو دغه الوتکې د ځانګړو پرزو او پرمختللي تخنیکي ملاتړ اړتیا لري.
د راپور په وینا، د نړیوالو بندیزونو له امله د بلک هاک چورلکو لپاره د پرزو او تخنیکي خدماتو ترلاسه کول ستونزمن شوي او یوازې محدود شمېر یې د الوتنې وړ پاتې شوي دي.
راپور همداراز یادونه کوي چې د ۲۰۲۱ کال د اګست له تحولاتو سره سم لسګونه افغان پیلوټان له خپلو الوتکو سره ازبکستان او تاجکستان ته وتښتېدل.
د راپور له مخې، شاوخوا ۴۶ الوتکې ازبکستان او لږ تر لږه ۱۷ نورې تاجکستان ته رسېدلې وې.
راپور وايي چې د الوتکو تر وتلو مهمه مسله د روزل شویو پیلوټانو او تخنیکي متخصصانو وتل وو، ځکه د یوه جنګي پیلوټ روزنه کلونه وخت او پراخ لګښت غواړي.
د راپور په وینا، هوايي ځواک یوازې الوتکې نه دي، بلکې پیلوټان، د ساتنې تخنیکران، د اکمالاتو کارکوونکي او د انجینرۍ متخصصان یې اصلي بنسټ جوړوي.
راپور زیاتوي، که څه هم طالبان د «مي-۱۷»، «مي-۸»، «بلک هاک»، «سیسنا ۲۰۸» او ځینو نورو الوتکو د فعال ساتلو ادعا کوي، خو د دغو الوتکو د فعالیت کره او خپلواکې شمېرې نه شته.
په راپور کې راغلي چې هغه هوايي ځواک چې په ۲۰۲۱ کال کې له سلو څخه زیاتې د کار وړ الوتکې او د روزنې فعال سیستم درلود، اوس د خپلې پخوانۍ وړتیا یوازې یوه برخه ساتلې ده.
د «افټربرنر مېګفلګ» په وینا، د افغانستان د هوايي ځواک تجربه ښيي چې د یوه هوايي ځواک جوړول یوازې د الوتکو پېرل نه دي، بلکې د لوژستیک، تخنیکي ملاتړ، بشري ظرفیت او د ساتنې د دوامداره شبکې شتون هم ورته حیاتي ارزښت لري.