د تکفیریانو بحث رامنځته کول او د مخالفانو سیکولر بلل
محمد محق
د پوهنتون استاد او څیړونکی
په افغانستان کې افراطي بنسټپالان، که سلفیان دي، که اخوانیان او که طالبان، خپل ډېر فکري مخالفان، که دینداره وي او که بېدینه، د «سیکولر» په نوم معرفي کوي.
د پوهنتون استاد او څیړونکی
په افغانستان کې افراطي بنسټپالان، که سلفیان دي، که اخوانیان او که طالبان، خپل ډېر فکري مخالفان، که دینداره وي او که بېدینه، د «سیکولر» په نوم معرفي کوي.
ډېری هغه کسان چې دا اصطلاح کاروي، د هغې روښانه تعریف نه لري، خو داسې ښکاري چې د دغو ډلو ځینې نظریهپردازان په قصدي ډول له داسې کلمې څخه کار اخلي چې د منطق د علم په اصطلاح «کلي مشکک» بلل کېږي او پر بېلابېلو او ناهمجنسو مصداقونو د تطبیق وړ وي.
په دې ادبیاتو کې سیکولر کله د کافر په معنا کارول کېږي، کله د داسې مؤمن په معنا چې ایمان یې نیمګړی وي، کله د فاسق په معنا او کله هم د داسې مسلمان لپاره چې د دین یا د هغه د یوې برخې په اړه متفاوت تفسیر لري. د دې کلمې همدا څوګونې معناوې هغه په یوې اغېزناکې وسیلې بدلوي. له یوې خوا، د دې کلمې په وسیله د خلکو په منځ کې د مخالفانو پر ایماني حیثیت برید کېدای شي او له بلې خوا، له ښکاره تکفیر څخه ډډه کېدای شي. په دې توګه، هم مطلوب پیغام مخاطب ته رسېږي او هم ویونکی اړ نه وي چې د یوه څرګند تکفیري حکم شرعي او ټولنیز مسوولیت پر غاړه واخلي.
ښکاره تکفیري چلند درانه لګښتونه لري. هم له شرعي پلوه له څرګندو خنډونو او دلایلو سره مخ دی چې دفاع ترې ستونزمنوي، او هم د اسلامي نړۍ په عامه افکارو کې تکفیري جریانونه له فکري پلوه مردود، له اخلاقي پلوه منفور او له امنیتي پلوه د سخت شک وړ دي. خو د مخالف «سیکولر» بلل، په ځانګړي ډول هغه مهال چې له ابهام او کنایې سره مل وي، کولای شي له لګښت پرته د هماغه کار یوه برخه ترسره کړي. دلته خبره یوازې د یوې اصطلاح پر کارولو نه ده، بلکې د داسې ګفتمان د جوړولو خبره ده چې موخه یې له ډګره د سیالانو ایستل او د دین د ویاندویۍ او د حقیقت د مالکیت ادعا په انحصار کې ساتل دي. لومړی باید دا تصور عام شي چې دین یوازې او یوازې یو سم تفسیر لري، او بیا باید هر تفسیر، پرته له هغه تفسیره چې دغه ډلې یې غواړي، ناسم وښودل شي. د نورو تفسیرونو د ردولو لپاره د پخوانیو فرقهییزو شخړو په زېرمتون کې ګڼ نومونه او ټاپې شته: مرجئي تفسیر، اعتزالي، شیعي، اشعري، باطني، عصري، لوېدیځپال او داسې نور. خو د «دین سیکولر تفسیر» تعبیر د سیکولر د کلمې د ابهام له امله د افغانستان په اوسنیو شرایطو کې اغېزناک تمامېدای شي. دا تعبیر له یوې خوا د طالبانو د واکمنۍ له رسمي ګفتمان سره ټکر نه رامنځته کوي او له بلې خوا، هغه کسان چې له تکفیري ګفتمان سره مخالفت لري او په افغانستان کې ژوند کوي یا دې هېواد ته تګ راتګ کوي، چوپتیا ته اړ کولای او بېوسلې کولای شي.
ټاپه لګول؛ یوه پخوانۍ حربه
پر خلکو ټاپه لګول د اسلام په تاریخ کې ډېره پخوانۍ سابقه لري او په فرقهییزو جګړو کې یوه عامه وسله وه. په بېلابېلو دورو کې، په سیاسي او مذهبي شخړو کې ښکېلو ډلو د خپلو سیالانو د بېاعتباره کولو لپاره داسې نومونه کارول چې دروند اعتقادي بار یې درلود. په لومړنیو شخړو کې د «مرجئي»، «رافضي» او «ناصبي» په څېر نومونه یوازې د یوه فکري تمایل د بېطرفه بیانولو لپاره نه کارېدل، بلکې په ډېرو مواردو کې په سیاسي او فرقهییزو شخړو کې وسلې وې.
د عباسي خلافت د واکمنۍ په هغو دورو کې چې معتزله د واکمنې دستګاه له غوسې سره مخ شول، خلکو ته د اعتزال د عقیدې منسوبول هم د فشار او شکنجې زمینه برابرولای شوه. د متوکل عباسي له وخته وروسته، د «اهل سنت» د مفهوم په برجسته کېدو سره، د «بدعت» اصطلاح هم په مذهبي شخړو کې لا مهمه شوه او فکري مخالفان به په اسانۍ د بدعتیانو په ډله کې شمېرل کېدل. د یوناني، هندي او فارسي اثارو د ژباړې او له نورو فکري مکتبونو او دودونو سره د مسلمانانو د بلدتیا له پراخېدو وروسته، د «زنديق» اصطلاح په پراخه کچه دود شوه. زندیق هم، د ډېرو ورته ټاپو په څېر، تل یوه دقیقه او ثابته معنا نه لرله او په فکري شخړو کې پر پراخې ډلې مخالفانو تطبیقېدای شوه.
د دې ذهنیت لمن کله ناکله له علمي او سیاسي کړیو څخه هم اوښتله او د عامو خلکو تر منځ رسېده. ابن جوزي په خپل کتاب «اخبار الحمقی والمغفلین» کې یوه کیسه راوړي چې د دغو ټاپو له امله رامنځته شوی رواني فضا په ښه توګه څرګندوي. یو صحرايي سړی ښار ته راغی او د لمانځه لپاره جومات ته ننوت. هلته یوه کس خپلو زدهکوونکو ته نحو ورښوده او د نکرې، معرفې، منصرف او غیرمنصرف په څېر اصطلاحات یې تشریح کول. صحرايي سړی چې له دغو اصطلاحاتو سره بلد نه و او په ښارونو کې یې د زنادقهوو د پیدا کېدو په اړه اورېدلي وو، خپله لکړه یې راواخیسته او پر هغوی یې د برید پر مهال چیغه کړه: «د خدای له کوره ووځئ، اې د خدای دښمنانو، اې زندیقانو!» د دې کیسې اهمیت، له طنزي اړخ څخه ورهاخوا، د ټاپه لګولو د ټولنیز میکانېزم په څرګندولو کې دی: یوه کلمه چې دروند اعتقادي بار لري، د خلکو په ذهنونو کې دومره ځای نیسي چې ان هغه څوک چې یې دقیقه معنا نه پېژني، هره نااشنا خبره د هغې مصداق ګڼلای شي.
په ورپسې دورو کې د «ملحد» اصطلاح هم ورته کارېدنه پیدا کړه. له دې امله چې دا اصطلاح هم په فرقهییزو شخړو کې تل له یوه جامع او مانع تعریف سره نه کارول کېده، ځینو جدلي لیکوالانو به خپل فکري مخالفان پرې تورنول. ابن تیمیه د دې جدلي دود له مشهورو څېرو څخه دی. هغه په خپلو بېلابېلو اثارو کې محیالدین ابن عربي په څرګنده پر الحاد تورنوي. د هغه په یوه اثر کې چې «بغیة المرتاد فی الرد علی المتفلسفة والقرامطة والباطنیة أهل الإلحاد» نومېږي، د بېلابېلو شخصیتونو او فکري جریانونو پر ضد بریدونه شوي او د دغو جدلونو په لړ کې د صدرالدین قونوي، ابن هود، تلمساني، ابن سبعین، ابن سینا، فخرالدین رازي، ابوحامد غزالي او ابوالحسن اشعري نومونه یاد شوي دي. البته، دا طریقه یوازې په ابن تیمیه یا یوه ځانګړي مکتب پورې محدوده نه وه. د ملل او نحل د شخړو تاریخ ته په کتلو سره لیدل کېدای شي چې په بېلابېلو دورو کې ګڼو ډلو د خپلو سیالانو لپاره نومونه جوړول یا به یې له شته نومونو داسې کار اخیست چې د اعتقادي قضاوت بڼه یې لرله. هر کله چې فرقهپالنه پیاوړې کېږي، د استدلال پر ځای د نوماېښودنې تمایل هم زیاتېږي. په داسې فضا کې ټاپه یوازې یوه کلمه نه وي؛ بلکې د سیال د مشروعیت له دایرې څخه د ایستلو مقدمه وي.
کله چې ټاپه د استدلال ځای نیسي
ولې پر خلکو ټاپه لګول دومره زړهراښکونکي دي؟ د مولانا په مشهوره وینا: «د استدلالیانو پښه د لرګي ده.» که څوک وغواړي له خپلو فکري مخالفانو سره د دلیل او منطق له لارې بحث وکړي او د هغوی د افکارو ناسموالی وښيي، دا کار تل اسانه نه وي. باید د مقابل لوري خبره په سمه توګه نقل کړي، دلایل یې واوري او بیا یې پر وړاندې پیاوړی استدلال وړاندې کړي. په ډېرو مواردو کې ښايي مناقشه برعکس پایله هم ولري او د نیوکه کوونکي د استدلال کمزوري تر نیوکې لاندې د فکر له کمزورۍ څخه ډېره څرګنده کړي. ښايي له همدې امله د اهل حدیث د پخواني مکتب ځینو مشرانو، لکه سفیان ثوري، سپارښتنه کوله چې ان د «اهل بدعت» د ردولو لپاره هم د هغوی خبرې نقل نه شي. اندېښنه دا وه چې مخاطب د مقابل لوري د استدلال په اورېدو سره ښايي هغه په زړه پورې یا معقول ومومي او د نیوکې منلو پر ځای خپله د هماغه فکر لور ته مایل شي.
تجربې هم ښودلې چې کله خلک د دواړو لورو خبرې اوري، پایله یې تل هغه څه نه وي چې د یوه مکتب پلویان یې تمه لري. پر خلکو ټاپه لګول له دې ستونزې څخه د تېښتې لنډه لار ده. د یوه درانه تور په لګولو سره، په ځانګړي ډول داسې تور چې په یوه مؤمنه ټولنه کې له بېدینۍ سره تړاو ولري، د بحث له پیل مخکې د مخاطب او تورن شوي کس تر منځ رواني دېوال جوړېدای شي. مخاطب ښايي د هغه له خبرو سره تر دقیقې بلدتیا او د هغو تر ارزونې مخکې، هغه د داسې کسانو په ډله کې وشمېري چې بیخي باید خبرې یې وانهورېدل شي. دلته د عقلاني استدلال پر ځای یو رواني میکانېزم میدان ته راځي. موخه نور دا نه وي چې وښودل شي د سیال خبره ولې ناسمه ده، بلکې بسنه کوي چې د هغه هویت داسې تعریف شي چې خبره یې له مخکې بېاعتباره ښکاره شي.
دا طریقه د بازارموندنې له ځینو لارو چارو سره ورته والی لري؛ په هغو کې هڅه کېږي چې پېرودونکی د توکي د واقعي کیفیت له ارزولو مخکې، د رواني تخنیکونو له لارې د هغه پر انتخاب اغېز وشي. خو د علم او معرفت ډګر د سوداګرۍ بازار نه دی. د معرفت موخه، لږ تر لږه د ادعا له مخې، باید د حقیقت موندل وي، نه د پېرودونکو او پیروانو د شمېر زیاتول. په همدې تړاو ځینې جریانونه د خپلو مخاطبانو شمېر د خپل حقانیت دلیل ګڼي او په لوړ غږ اعلانوي چې د دوی د فکري مکتب اړوند فلانی شخصیت څومره تود هرکلی شوی یا د فلاني شخصیت په جنازه کې څومره خلک ګډون کړی دی. دا چلند انسان ته د قرآن کریم دا آیت ورپه یادوي: «أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ، حَتَّىٰ زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ»؛ یعنې د ډېروالي سیالۍ بوخت کړي یاست، تر دې چې قبرونو ته ورسېدئ. خو د افکارو سموالی او ناسموالی د هغوی د پلویانو له ډېرښت یا کموالي سره تړاو نه لري. په تاریخ کې څو څو ځله داسې شوي چې یو علمي فکر د اوږدې مودې لپاره ناپېژندل شوی، نهمنل شوی یا څنډې ته پاتې شوی، په داسې حال کې چې خرافاتي او ان زیانرسوونکي باورونه د اوږدې مودې لپاره د میلیونونو انسانانو له خوا منل شوي دي. د یوه فکر د ارزونې لپاره باید د هغه دلایل وڅېړل شي، نه د پلویانو یا مخالفانو شمېر.
«سیکولر» د حذف او ګوښه کولو د وسیلې په توګه
د «سیکولر» د ټاپې اوسنۍ کارونه هم باید په همدې چوکاټ کې وکتل شي. خبره دا نه ده چې دا کلمه هېڅ علمي او سیاسي معنا نه لري. سیکولریزم په سیاسي فلسفه، ټولنپوهنه او د افکارو په تاریخ کې یوه پېژندل شوې موضوع ده او د هغې د تعریفونو، ډولونو او پایلو په اړه بحث کېدای شي. ستونزه له هغه ځایه پیلېږي چې دا اصطلاح له خپلې مشخصې معنا تشه شي او د پراخې ډلې مخالفانو لپاره په ټاپه بدله شي. په داسې کارونه کې نور مهمه نه وي چې اړوند کس ځان سیکولر ګڼي که نه، د دین او سیاست د اړیکې په اړه څه تصور لري، تر کومه بریده دینداره دی، یا له بنسټپال جریان سره یې اختلاف په دقیقه توګه پر څه دی. بسنه کوي چې هغه په یوه مهمه مسئله کې له غالب تفسیر سره مخالفت وکړي، څو د «سیکولر» نوم د مخاطب لپاره د خطر د نښې رول ولوبوي.
په دې توګه، د دین، سیاست، د ښځو د حقونو، ازادۍ، حکومت یا ټولنې په اړه فکري بحث د شخص د ایمان او هویت پر بحث بدلېږي. د دې پر ځای چې وپوښتل شي: «ایا د هغه استدلال سم دی؟» پوښتنه دا کېږي چې «هغه اصلاً څوک دی او له دین سره یې تړاو تر کومه بریده دی؟» دا هماغه ټکی دی چې د ټاپه لګولو منطق د تکفیري منطق له منطق سره یوځای کېږي، ان که ښکاره تکفیر هم نه وي شوی. تکفیري ګفتمان یوازې هغه مهال نه رامنځته کېږي چې څوک په ښکاره بل څوک کافر وبولي؛ د هغه زمینه هغه وخت هم برابرېدای شي چې فکري مخالف ورو ورو د دیني مشروعیت له دایرې وایستل شي او مخاطب دې پایلې ته ورسېږي چې د هغه خبرې د هغه د هویت او منسوبې عقیدې له امله بیخي د اورېدو وړ نه دي.
د ننني افغانستان وضعیت او د فکري مخالفانو لنډ دېوال
دا مساله د افغانستان په اوسنیو شرایطو کې دوه برابره اهمیت پیدا کوي؛ داسې ځای چې د منتقدانو ډېر غږونه خاموش شوي او د بېلابېلو نظرونو د ازاد بیان لپاره عامه فضا په سختۍ محدوده شوې ده. په داسې فضا کې د واک پر جوړښت نیوکه کول او د ټولنې د واقعي ستونزو په اړه خبرې کول لګښت لري. ګڼې داسې مسالې شته چې جدي بحث پرې اخلاقي زړورتیا غواړي: تبعیض او بېعدالتي، د ښځو محرومیت، قومي کړکېچونه، قبیلوي دښمنۍ، پراخه بېوزلي، دولتي دندو ته د ناوړ کسانو ګومارل، د کانونو او طبیعي سرچینو لوټ او چور، په دولتي قراردادونو کې فساد، خپلويپالنه، مذهبي تعصبونه، له سیمې او نړۍ سره ناسالمې اړیکې، او د افراطي او تاوتریخواليپالو ډلو شتون یا فعالیت. دا او لسګونه نورې بنسټیزې مسالې په مستقیم ډول د افغانستان د خلکو له ژوند او راتلونکي سره تړاو لري. خو د دغو مسایلو په اړه خبرې کول اسانه نه دي. د هغو کسانو لپاره چې له دې واقعیتونو سره د مخامخ کېدو جرئت نه لري، له خپلو فکري مخالفانو څخه کمزورې موخه نه پیدا کېږي، په ځانګړي ډول هغه مخالفان چې واکمنه دستګاه هم ورته په ښه نظر نه ګوري. په پایله کې، پر «سیکولرانو» برید کولای شي هم د محتوا تشه ډکه کړي او هم ډېر لګښت ونه لري. هغه څوک چې د واک پر جوړښت د نیوکې توان یا جرئت نه لري، کولای شي د یوه کمخطره فکري دښمن یا ان یوه خیالي دښمن په جوړولو سره ځان لا هم د دین د مدافع او د ټولنیز رسالت د خاوند په توګه وښيي. ان په دې لاره کولای شي په مستقیم یا غیرمستقیم ډول د واکمنانو رضایت هم ترلاسه کړي.
له همدې امله، اصلي ستونزه پخپله د «سیکولر» کلمه نه ده. څوک کولای شي له سیکولریزم سره موافق یا مخالف وي او د خپل دریځ لپاره دلیلونه وړاندې کړي. ستونزه هغه مهال پیلېږي چې دا کلمه د یوه تعریفېدونکي مفهوم په توګه نه، بلکې د مخالف د دیني حیثیت د تخریب او د خبرو اترو د لارې د تړلو لپاره د یوې حربې په توګه وکارول شي.
که څوک یو فکر ناسم ګڼي، سمه لار دا ده چې هغه فکر همغسې تشریح کړي لکه څرنګه چې د هغه خاوند بیان کړی وي، دلایل یې وڅېړي او بیا په استدلال وښيي چې ولې یې ناسم بولي. خو که د دې کار پر ځای لومړی د فکر خاوند ته داسې نوم وټاکل شي چې مخاطب یې د خبرو له اورېدو ووېرېږي، نو بیا له فکري نیوکې سره مخ نه یو، بلکې د ټاپې په وسیله د مخاطب د ذهن د مدیریت له هڅې سره مخ یو. همدلته باید د سیکولریزم د نقد او د مخالفانو د حذفولو لپاره د هغوی د سیکولر بللو تر منځ توپیر وشي. لومړی کار د یوه عادي فکري بحث برخه کېدای شي خو دویم، په ځانګړي ډول په داسې ټولنه کې چې د بحث ازادي او د مساوي دفاع امکان پکې نه وي، د حقیقت د انحصار، د متفاوت فکر لرونکو د چوپولو او د هماغه تکفیري ګفتمان د بیا تولید وسیله ګرځېدای شي چې دا ځل د ښکاره تکفیر پر ځای په مبهمه او لږ لګښت لرونکې ژبه خبرې کوي.
