۲۵ کاله وړاندې، د ۲۰۰۱ کال د اکټوبر د ۷مې په ماښام، د امریکا او د هغې د متحدینو جیټ او بم غورځوونکو الوتکو د افغانستان په بېلابېلو برخو کې د طالبانو پر مرکزونو او د بهرنیو وسله والو ډلو پر اډو بریدونه پیل کړل.
دا بریدونه چې د سپټمبر د ۱۱مې له پېښو وروسته پیل شول، بالاخره د طالبانو د لومړۍ دورې د نسکورېدو او د افغان نجونو او ښځو پر مخ د تړل شویو دروازو د بېرته پرانیستل کېدو سبب شول. خو د افغان ښځو لپاره د ازادۍ کیسه له هغې شیبې نه وه پیل شوې.
وړاندې له هغې چې لومړۍ امريکايۍ الوتکه د افغانستان پر فضا راڅرګنده شي، افغان ښځو د زدهکړې، کار، په ټولنه کې د فعال حضور او د خپلواک غږ درلودلو لپاره مبارزه کوله او د امريکا د دوه لسیزو نظامي حضور له پای ته رسېدو وروسته، ډېری همغه غوښتنې یو ځل بیا د افغان ښځو لپاره په ورځنۍ مسالې او ننګونې بدلې شوې دي.
د ۲۰۰۱ کال د اګست پر ۲۶مه د سيانان یو خبریال په کابل کې د ښځو یوه پټ سینګارتون ته ورغی. ښځې په دې پوهېدلې، که طالبان ترې خبر شي، ښايي زنداني شي.
خبریال له یوې ښځې وپوښتل چې ولې دا کار کوي، هغې ځواب ورکړ: «دا یو ډول مقاومت دی. موږ له طالبانو سره مخالفت کوو».
د افغان ښځو مبارزه نه د امریکا په راتلو پیل شوې وه او نه هم د هغوی په تللو پای ته ورسېده.
د ۲۰۰۱ کال د اکټوبر پر اتمه، ګارډین د ۲۶ کلنې فاطمې مرکه خپره کړه. هغه د راوا د سیاسي کمېټې غړې وه او څرګنده یې کړه چې د طالبانو په دوره کې به په منظمه توګه له پاکستان نه افغانستان ته تللې، ښځې به یې لاریونونو ته هڅولې او د راوا خپرونې به یې په پټه هېواد ته راوړلې.
هغې د خپل نسل په اړه ویل: «زما نسل له جګړې سره زېږېدلی... خو ځینې، لکه زما په شان، د مبارزې لاره غوره کوي.» هغې دا هم وویل چې په خپله درې ځلې په سړکونو کې د طالبانو له خوا په درو وهل شوې ده.
په هرات کې دا تاریخ د څو ځوانو نجونو په کیسه کې لیدل کېدای شي، چې د طالبانو د لومړۍ دورې په تر ټولو تیاره کلونو کې یې د لوستلو او لیکلو لپاره پټه لاره موندلې وه.
وروسته له هغه چې طالبانو په ۱۹۹۵ کال کې هرات ونیوه او په ۱۹۹۶ کې یې کابل تر خپل کنټرول لاندې راوست، د ښځو پر زدهکړو، کار او ټولنیز حضور سخت محدودیتونه ولګول شول. طالبانو د لومړنیو زدهکړو تر کچې پورته د نجونو تقریبا ټولې زدهکړې ودرولې او ښځې یې له ډېرو دندو او عامه فعالیتونو لېرې کړې.
خو د افغان ښځو لپاره د زدهکړې ممانعت د زدهکړې د پای ته رسېدو په مانا نه و.
په هرات کې د ځوانو نجونو او ښځو یوې ډلې د خیاطۍ د زدهکړې په بهانه یو ځای غونډې کولې. د دغې حلقې نوم زرینه ستنه «سوزن طلایی» و، خو څه چې پکې کېدل، تر خیاطۍ خورا ډېر وو.
د اکټوبر ۷مه؛ هغه جګړه چې د ښځو لپاره نه وه
کله چې د ۲۰۰۱ کال د اکټوبر پر ۷مه د امریکا بریدونه پیل شول، د ډېرو افغان ښځو او نجونو لپاره د طالبانو سقوط د هغو دروازو د پرانیستل کېدو په مانا و چې کلونه تړل شوې پاتې وې.
میلیونونه نجونې بېرته ښوونځیو ته لاړې او ښځې پوهنتونونو، رسنیو، پارلمان، حکومت او د کار بازار ته ستنې شوې. نړیوالو سازمانونو او د افغانستان حکومت د ښځو پر زده کړو او ټولنیز حضور پراخه پانګونه وکړه.
خو دا دوره له جګړې سره هم مل وه.
د هغه نسل لپاره چې په ۲۰۰۱ کې ماشوم یا تنکی ځوان و، دوه لسیزې وروسته د فرصت او تاوتریخوالي ترکیب و.
د طالبانو له سقوط وروسته په لومړي کال کې، د ښځو د حقوقو فعالانو خبرداری ورکاوه چې د طالبانو د حکومت پای ته رسېدل پخپله د ښځو د حقوقو تضمین کوونکی نه دی. د بشري حقونو څار سازمان په ۲۰۰۲ کال کې ویلي وو، چې افغان ښځې لا هم له محدودیتونو او د جنګسالارانو او سیمهییزو چارواکو له خوا د خپلو حقوقو له نقض سره مخ دي.
واک ته د طالبانو بیاځلې رسېدل
د ۲۰۲۱ کال په اوړي کې، طالبان بېرته واک ته ورسېدل.
د هغو ښځو لپاره چې د ۱۹۹۰مې لسیزې یادونه ورسره وو، پخواني یادونه یې بیا راژوندي شول؛ د نجونو د ښوونځیو تړل کېدل، د پوهنتون محدودیت، د ښځو د کار محدودیت او په عامه ځایونو کې د هغوی د شتون محدودیت.
دا ځل بیا هغه نسل چې د ۲۰۰۱ او ۲۰۲۱ کلونو ترمنځ لوی شوی و، هم له دې مقاومت سره یوځای شو.
افغان ښځې په کابل، هرات او نورو ښارونو کې سړکونو ته راووتلې؛ شعارونه یې ورکړل، اعتراضونه یې وکړل او د زدهکړې، کار او ازادۍ د حق غوښتونکې شوې. ډېری دا اعتراضونه له نیول کېدو، تاوتریخوالي او فشارونو سره مخ شول.
د طالبانو له بېرته راګرځېدو وروسته په متواتر ډول محدودیتونه نور هم پراخ شول. ښځې له پوهنتونونو واېستل شوې او د نجونو پر زده کړو، کار او ټولنیز ګډون سخت محدودیتونه ولګول شول. په ۲۰۲۶ کال کې هم په هرات کې د حجاب پر محدودیتونو د ښځو اعتراضونه د طالبانو د امنیتي ځواکونو له توند غبرګون سره مخ شول او ملګرو ملتونو د ښځو او نجونو د نیول کېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړه.
د ۲۰۲۶ کال په سېپټمبر کې هم د ملګرو ملتونو عمومي سرمنشي وویل چې د طالبانو تبعیضي تګلارې د ښځو او نجونو د ژوند پر ټولو اړخونو اغېز کړی او په عامه ژوند، زده کړو او ډېرو کاري برخو کې د هغوی بشپړ ګډون لا هم محدود دی.
هغه مبارزه چې ورځ تر بلې پراخیږي
لیکواله ملالۍ امین وایي ښايي د افغان ښځو د تاریخ په اړه یو له تر ټولو مهمو تېروتنو څخه دا وي چې دا تاریخ په دوو سیاسي نېټو تشریح کړو: ۱۹۹۶، هغه وخت چې طالبان واک ته ورسېدل؛ او ۲۰۰۱، هغه وخت چې د طالبانو حکومت نسکور شو.
د هغې په وینا، د افغان ښځو ژوند تر دغو دوو نېټو خورا پېچلی دی.
دا لیکواله زیاتوي چې افغان ښځو له طالبانو وړاندې د زدهکړې او ټولنیز حضور لپاره هڅې کړې دي. د طالبانو په دوره کې یې د خپلو لومړنیو حقونو د ساتلو لپاره مقاومت کړی. د طالبانو له سقوط وروسته یې په ټولنه کې د خپل مقام د جوړولو هڅه کړې ده.
هغه نجونې چې نن په افغانستان کې د تحصیل او کار لپاره هڅې کوي، هم د بهرني پوځ بېرته راتګ ته نه دي منتظرې. هغوی په داسې یو هېواد کې ژوند کوي چې پکې، د ملګرو ملتونو او بشري حقونو د ادارو د وروستیو راپورونو پر بنسټ، د طالبانو محدودیتونو لا هم د ښځو د ژوند لویه برخه تر اغېز لاندې راوستې ده.
د افغانستان تاریخ یوازې په ماڼیو، د جګړې په ډګرونو او د قدرت د پرېکړو په خونو کې نه دی لیکل شوی.
د هغې یوه برخه په هرات کې په یوه کور کې ولیکل شوه؛ چېرې چې څو ځوانو نجونو خپل کتابونه پټول، د طالب مامورینو د نږدې کېدو غږ ته یې غوږ نیولی و او د خیاطۍ تر نوم لاندې یې کیسې لوستلې.
او بله برخه یې نن، په کورونو، پټو او تر ځمکې لاندې پوهنتونونو، مجازي فضا او د افغانستان پر سړکونو لیکل کېږي؛ چېرې چې د افغان ښځو یو بل نسل، له شته محدودیتونو سره سره، لا هم هڅه کوي خپل غږ ژوندی وساتي.
له ۲۵ کلونو وروسته، دا مبارزه لا هم پای ته نه ده رسېدلې.
د طالبانو له واکمنېدو وروسته او په تېرو پنځو کلونو کې هم د افغان ښځو خوځښت په پیل کې په کابل، هرات او نورو ښارونو کې له سړکونو اعتراضونو پیل شو او ښځو د «ډوډۍ، کار، ازادۍ»، د تحصیل، کار او ټولنیز-سیاسي ګډون غوښتنه کوله خو د معترضانو په وهلو ټکولو، نیولو او ګواښلو سره، دا فعالیتونه په تدریج سره کوچنیو او پټو شبکو، محدودو اعتراضونو، پټو زده کړو، انلاین فعالیتونو او د کورونو دننه تنظیمېدو ته ولېږدول شول.
ښځو همدارنګه د نجونو د تحصیل پر ممانعت، له دندو او عامه فضا څخه د ښځو پر حذف او د تګراتګ پر محدودیتونو اعتراضونه وکړل او تر څنګ یې د ښځو ځینو شبکو زده کړو او مرستو رسولو ته دوام ورکړ. له هېواده بهر هم اوس مهال ښځې د «جنسیتي اپارټایډ پر ضد کمپاین» له لارې په نړیواله کچه د طالبانو پر ضد تر ټولو فعاله او متحرکه سیاسي ډله ده.
د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ اتمه غونډه د اکتوبر په پنځمه په مسکو کې د افغانستان په ګډون د لسو هېوادونو د استازو په ګډون وشوه، خو د پاکستان او طالبانو ترمنځ د سختو اختلافاتو له امله غونډې په پای کې ګډه اعلامیه خپره نه کړی شوای.
خو که سړی د غونډې په ټول جریان نظر وځغلوي، نو په دې خبره پوهېدل ګران نه دي چې په دې غونډه کې د افغانستان په اړه د سیمې د هېوادونو په دریځونو کې راغلي بدلونونه جوت او برجسته شول او اوس د دې خبرې امکان پاتې نه دی چې د سیمې هېوادونه به د افغانستان په تړاو د پاکستان تحلیل او دریځ له پوښتنو نه پرته تایید کړي.
که څه هم د طالبانو امارت هم هغسې غیرمشروع او منزوي پاتې دی، خو د پاکستان دغه هلې ځلې چې په سیمه کې د ترهګرۍ ټول مسوولیت په افغانستان واچوي او د دغه مسوولیت نه خپله اوږه خالي کړي، نتیجه نه ورکوي.
د مسکو فارمیټ په کال ۲۰۱۷ کې په دې موخه تاسیس شوی و چې په دوحه کې د امریکا او طالبانو ترمنځ د خبرو اترو په پروسه کې د سیمې هېوادونو ګډون نه درلود، نو هغه وخت دا خبره ډېره مهمه وه چې یو داسې فورم جوړ کړی شي، چې د روسیې او چین په ګډون د سیمې ټول هېوادونه خپل نظرونه او تشویشونه پکې ووایي.
د مسکو فورم هم په دې موخه منځ ته راغلی و، او د دوحې د پروسې په خوا کې د سیمې د هېوادونو د غږ د اوچتېدلو ته د یوه بل فورم له لارې زمینه هواره کړې شوه. خو هغه وخت د نظر د اتفاق او یووالي وخت و، ځکه د سیمې ټول هېوادونه په دې پوهېدل چې له افغانستان څخه د امریکايي قواوو بېرته تګ یوازې د ټولو هېوادونو په همغږۍ عملي کېدلی شي.
که څه هم روس، چین او ایران له امریکا سره ژور اختلاف درلود او د طالبانو د امارت په باره کې هم د هغوی په زړونو کې تشویشونه موجود وو، خو هغه وخت د مسکو فورم د دوحې پروسه په دې وجه تایید کړه چې د دوحې د هوکړې له لارې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د بېرته تګ لاره هوارېده، او بالاخره دغه کار په ۲۰۲۱ کې ترسره هم شو.
مګر اوس پنځه کاله وروسته شرایطو ډېر تغییر کړی دی.
پاکستان چې د دوحې د هوکړې د نهایي کېدلو په وخت د سولې د پروسې یو همکار ګڼل کېده، اوس په افغانستان کې دننه او د افغانستان نه چاپېره تنازعو کې یو داسې فریق ګرځېدلی دی چې په افغانستان کې د هوايي بمباریو له لارې د سلګونو ملکی خلکو د وژلو او په سیمه کې د تاوتریخوالي د سطحې د لوړولو مسوولیت په غاړه لري.
د مسکو فارمټ غړو هېوادونو ترمنځ هم اوس هغه همغږي او اجماع پاتې شوې نه ده چې پخوا یې وجود درلود. د پاکستان جنرالواکۍ چې دېرش کاله یې د طالبانو په پروژه کې پانګونه په دې موخه کړې وه چې په افغانستان یو داسې غیرمشروع او منزوي نظام تحمیل کړی چې د نړۍ نور هېوادونه یې په رسمیت نه پېژني او بیا پاکستان افغانان په جبر او خشونت د پاکستان د تحتالحمایه سیمې حیثیت په منلو مجبور کړي، د خپلو بریدونو او تعرضونو د توجیه لپاره په پښتونخوا کې د ټي ټي پي د بریدونو پلمه جوړوي.
نو پوښتنه دا ده چې پنځلس کاله وړاندې هم چې کله په افغانستان کې د امریکا قواوې موجودې وې، دغه ټي ټي پي په پښتونخوا کې هم دغسې بریدونه کول، خو پاکستان هېڅکله په افغانستان بریدونه نه وو کړي. نو ځکه اوس که څه هم د مرکزي اسیا هېوادونه او د مسکو د فارمټ نور غړي که له یوې خوا د طالبانو د امارت تر چتر لاندې په افغانستان کې د ترهګرو سازمانونو د موجودیت نه خطر احساسوي، خو له بلې خوا هغوی د پاکستان شوم اهداف هم د سیمې د ثبات لپاره یو خطر ګڼي. هغوی نه غواړي چې د پوځي بریدونو له لارې ګاونډي هېوادونه په تحتالحمایه سیمو د بدلولو سیاست په سیمه کې یو معمول وګرځي.
د مسکو فارمټ غړي هېوادونه په غربي اسیا کې د امریکا او ایران د جګړې نه په تشویش کې دي. هغوی د دغې روانې جګړې د پراخېدلو او په نړیوال اقتصاد د هغې د منفي اغیزو نه هم وېره لري. په داسې شرایطو کې هغوی نه غواړي چې افغانستان دې یو ځل بیا د نیابتي جګړو په مرکز بدل شي او د غربي اسیا د جګړو اور دې مرکزي اسیا ته داخل شي.
د مسکو د فارمټ د اتمې غونډې له جریان څخه د نتیجه ګیرۍ مهم ټکی دا دی چې د افغانستان په باره کې د سیمې د هېوادونو ترمنځ هغه پخوانۍ همغږي او اتفاق د نظر پاتې نه دی او دا چې د هند او افغانستان سره په ړنده دښمنۍ اخته د پاکستان د جنرالواکۍ نوې ماجراجویي نوره د سیمې د هېوادونو له خوا د تایید وړ نه ده.
د ایران او طالبانو اړیکې د افغانستان د معاصر سیاست له تر ټولو پېچلو او له تناقضونو ډکو اړیکو څخه دي.
دا اړیکې په داسې حال کې له ژور بدلون سره مخ شوې چې طالبان د ۱۹۹۰مې لسیزې په وروستیو کې د ایران له ستراتیژیکو او مذهبي متحدانو سره په جګړه کې وو، په مزارشریف کې ایراني ډېپلوماتان ووژل شول او تهران د طالبانو پر ضد د پوځي اقدام تر پولې ورسېد.
خو څو کاله وروسته همدغه ایران له طالبانو سره پټې اړیکې پراخې کړې، د هغوی له استازو سره یې ناستې وکړې، د افغانستان د جمهوریت پر مهال یې د طالبانو له استازو سره خبرې ومنلې او په پای کې، په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د کابل کې د طالبانو له نوي نظام سره یې اړیکې تر بل هر وخت رسمي او پراخې کړې.
پوښتنه دا ده چې ایا تهران او طالبان د یوه اوږدمهاله ستراتیژیک شراکت پر لور تللي، که دواړه لوري یوازې د خپلو اړتیاوو له مخې یو له بل څخه استفاده کوي؟
د موجودو نښو له مخې، د دواړو اړیکې تر ډېره پر ګډو لنډمهالو او منځمهالو امنیتي، اقتصادي او جیوپولیټیکو اړتیاوو ولاړې دي؛ خو د دوی ترمنځ د ایډیولوژیک، مذهبي او ستراتیژیکو اختلافاتو له امله د یوه بشپړ او ژور اتحاد ادعا له احتیاط پرته نه شي کېدای.
له مزارشریف څخه تر تهران؛ د دښمنۍ لومړۍ لویه ازموینه
کله چې طالبان د ۱۹۹۰مې لسیزې په منځ کې په افغانستان کې په چټکۍ سره پراخېدل، ایران له دې نوي ځواک سره د اړیکو په اړه له احتیاط سره چلند کاوه.
طالبانو په لومړیو کلونو کې د ایران له دودیزو متحدانو، په ځانګړي ډول د شیعه سیاسي او نظامي ډلو، سره جګړه کوله. ایران د مجاهدینو د جګړو له دورې وروسته د برهانالدین رباني د حکومت په وړاندې د وحدت حزب ملاتړ کاوه، خو طالبان په تدریجي ډول هغه ځواک شو چې د افغانستان د ډېرو برخو کنټرول یې تر لاسه کړ.
د ۱۹۹۸ کال د اګست په میاشت کې د طالبانو له خوا د مزارشریف له نیول کېدو وروسته وضعیت ناڅاپه ترینګلی شو. په ښار کې د ایران د قونسلګرۍ یو شمېر کارکوونکي او یو خبریال ووژل شول.
ایران د دغې پېښې له امله سخت غوسه شو او د افغانستان پولې ته یې ځواکونه ولېږدول. د دواړو هېوادونو ترمنځ د مستقیمې جګړې احتمال تر بل هر وخت زیات شو.
طالبانو د ایراني دیپلوماتانو د وژلو مسئولیت رد کړ او ادعا یې وکړه چې دغه کار د خپلسرو وسلهوالو له خوا ترسره شوی دی.
د طالبانو د لومړۍ دورې له چارواکو او لیکوالانو څخه ملا عبدالحی مطمئن هم په خپل کتاب «ملا محمد عمر، طالبان او افغانستان» کې د مزارشریف د پېښې په اړه د ملا محمد عمر سخت غبرګون رااخلي. د مطمئن په روایت، ملا عمر د پېښې د عاملینو د موندلو او مجازاتولو خبره کړې وه؛ هغه دا د دې نښه بولي چې د پېښې طرحه د طالبانو له مشرۍ سره تړاو نه درلود.
په همدې حال کې د ایران او طالبانو ترمنځ د جګړې احتمال تر هغه وروسته کم شو چې د ایران ستر مذهبي مشر علي خامنهيي د جګړې د نه پیلولو پرېکړه وکړه.
د مزارشریف پېښه د دواړو لوریو په تاریخ کې یوه مهمه نښه پاتې شوه؛ خو په عجیبه توګه همدغه پېښې د راتلونکو اړیکو مخه په بشپړه توګه ونه نیوله.
د دښمن دښمن؛ د اړیکو لومړنی منطق
د طالبانو په منځ کې له ایران سره د اړیکو لپاره له لومړنیو دلایلو څخه یو دا و چې ایران د امریکا مخالف هېواد و.
د طالبانو یوې برخې فکر کاوه چې که ایران له امریکا سره په تقابل کې وي او طالبان هم د امریکا مخالفت کوي، نو د دواړو ترمنځ د ګډې ګټې زمینه شته، خو د اړیکو تر شا یوازې د امریکا ضد دریځ نه و.
طالبان د افغانستان له اوږدو تنظیمي جګړو وروسته په داسې وخت کې راڅرګند شول چې د خلکو یوه لویه برخه له جګړو ستړې شوې وه. ایران هم په چټکۍ سره درک کړه چې طالبان نور یوازې یوه محلي مذهبي ډله نه ده، بلکې د پاکستان، سعودي عربستان، عرب جنګیالیو او وروسته القاعدې په څېر پراخو شبکو سره یې اړیکې جوړې کړې دي.
د ایران لپاره دا مهمه وه چې د افغانستان د نوي قدرت ماهیت، اړیکې او احتمالي ګواښونه وپېژني، نو همدغه اړتیا تهران اړ کړ چې له طالبانو سره د مستقیمې دښمنۍ ترڅنګ د اړیکو لپاره هم یوه دروازه پرانیستې وساتي.
القاعده؛ د ایران لپاره ګډه او متناقضه معادله
د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال د اسامه بن لادن او القاعدې حضور د افغانستان معادله لا پېچلې کړه.
اسامه بن لادن، چې له سعودي عربستان سره د اختلافاتو وروسته افغانستان ته راغلی و، د طالبانو له مشرۍ سره نږدې شو. د طالبانو او القاعدې اړیکو وروسته نړیواله بڼه پیدا کړه.
د القاعدې د امریکا ضد دریځ له یوې خوا ایران ته د پام وړ و، خو له بلې خوا د القاعدې سلفي او جهادي ایډیالوژي د ایران له مذهبي او ستراتیژیکو لیدلورو سره ژور اختلاف درلود.
ایران په همدې دلیل هڅه کوله چې د طالبانو، القاعدې او نورو افغان او سیمهییزو وسلهوالو ډلو ترمنځ اړیکې درک کړي او د افغانستان د احتمالي راتلونکو تحولاتو لپاره له بېلابېلو لورو سره خپل تماسونه وساتي.
د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو د طالبانو امارت په رسمیت پېژانده. دا درې واړه د ایران لپاره مهم سیمهییز لوبغاړي او په ځینو برخو کې سیالان وو.
له همدې کبله د طالبانو اړیکې له دغو هېوادونو سره د ایران د افغانستان د پالیسۍ یوه مهمه برخه وه.
اقتصاد؛ هغه دروازه چې سیاست یې پرانیست
سره له دې چې ملګرو ملتونو د طالبانو د لومړي امارت پر وړاندې بندیزونه لګولي وو، ایران له افغانستان سره سوداګریزې اړیکې پرې نه کړې او همداراز یې د افغانستان بازار ته خپل تېل، ګاز، خوراکي توکي او صنعتي محصولات صادرول.
افغانستان د ایران لپاره یو نږدې او د پام وړ بازار و؛ له بلې خوا د افغانستان لوېدیځې او سوېلي سیمې له ایران سره له پخوا اقتصادي او بشري اړیکې لرلې.
د هلمند، فراه، نیمروز، هرات او کندهار ګڼو اوسېدونکو له کلونو راهیسې ایران ته د کار لپاره سفرونه کول. همدې بشري اړیکو د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي تعامل لپاره طبیعي زمینه برابره کړې وه.
د ایران لپاره له طالبانو سره اړیکو په دې برخه کې عملي ګټه هم لرله. په هغو سیمو کې چې طالبان پوځي نفوذ درلودل، له هغوی سره تماس د سوداګرۍ او سرحدي فعالیتونو د خوندي کولو یوه وسیله وه.
بل لورته د ایران او افغانستان په اړیکو کې د هلمند سیند اوبه له مهمو مسایلو څخه دي او تهران تل اندېښمن و چې د افغانستان د بندونو او اوبو مدیریت به د ایران پر سیستان او بلوچستان اغېز وکړي.
د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال هم ایران هڅه وکړه چې د هلمند د اوبو د وضعیت په اړه له طالبانو سره خبرې وکړي.
د وحید مژده د روایت له مخې، ایران غوښتل یو تخنیکي پلاوی افغانستان ته واستوي څو د کجکي بند او د هلمند سیند وضعیت له نږدې وګوري.
وروسته د افغانستان د جمهوري نظام پر مهال د اوبو مسئله لا حساسه شوه، په ځانګړي ډول هغه مهال چې د افغانستان حکومت د اوبو د مهار او نویو بندونو پر جوړولو ټینګار وکړ.
د طالبانو د دوهمې واکمنۍ له راتګ وروسته ایران هڅه وکړه چې له نوي حکومت سره د اوبو په مسئله کې تفاهم ته ورسېږي.
خو د ایران لپاره د اوبو مسئله یوازې د اوبو مسئله نه ده؛ دا د سرحدي امنیت، اقتصاد، کډوالۍ او د افغانستان د سیاسي ثبات له مسئلو سره تړلې ده.
امریکا؛ د ایران او طالبانو د نږدې کېدو تر ټولو مهم عامل
د ایران او طالبانو د اړیکو په تحول کې ښايي تر ټولو مهم جیوپولیټیک عامل د امریکا حضور وي.
له ۲۰۰۱ کال وروسته امریکايي او ناټو ځواکونه افغانستان ته راغلل. ایران له یوې خوا د طالبانو د لومړي امارت د سقوط هرکلی وکړ، خو له بلې خوا یې ولیدل چې د امریکا پوځي حضور اوس د ایران ختیځ سرحد ته نږدې شوی او د ایران لپاره یو ستر امنیتي تحول و.
امریکايي ځواکونو په افغانستان کې اډې، هوايي ځواک، استخباراتي مرکزونه او پراخ پوځي حضور درلود. وروسته په ۲۰۰۳ کال کې د امریکا د عراق جګړې وضعیت لا پیچلی کړ.
په داسې حالت کې ایران ځان د امریکا د پوځي حضور ترمنځ محاصره احساساوه، له لوېدیځه عراق او له ختیځه افغانستان. له همدې ځایه د ایران د سیمهییز امنیت محاسبه بدله شوه.
د بن کنفرانس او د نوي افغانستان جوړېدل
د طالبانو د لومړي امارت له سقوط وروسته ایران د افغانستان د نوي سیاسي نظام په جوړېدو کې فعال رول ولوباوه.
د ۲۰۰۱ کال د بن کنفرانس د افغانستان د نوي سیاسي جوړښت لپاره د مهمو پرېکړو مرکز و.
ایران د نوي نظام له جوړېدو ملاتړ وکړ او د حامد کرزي له حکومت سره یې اړیکې پراخې کړ،. خو په عین حال کې ایران نه غوښتل چې افغانستان په بشپړه توګه د امریکا تر نفوذ لاندې پاتې شي.
له همدې کبله د ایران سیاست دوه اړخیزه بڼه درلوده، له یوه لوري له نوي افغان حکومت سره رسمي او دیپلوماتیکې اړیکې او له بلې خوا له هغو ډلو سره تماسونه چې د امریکا د حضور مخالفې وې.
د همدې سیاست په ترڅ کې د طالبانو له ځینو شبکو سره د ایران د اړیکو په اړه راپورونه زیات شول.
د ایران له نظره دا اړیکې د افغانستان د راتلونکي د اټکل لپاره یوه وسیله وه.
تهران نه غوښتل چې که طالبان بېرته واک ته ورسېږي، ایران له هغوی سره هېڅ اړیکه ونه لري.
همدا لامل و چې د جمهوریت په وروستیو کلونو کې د طالبانو د سیاسي استازو سفرونه او د ایران له چارواکو سره ناستې په تدریجي ډول علني شوې.
د ایران له لوري د طالبانو د استازو منل د دې نښه وه چې تهران نور طالبان یوازې د یوه وسلهوال مخالف په توګه نه، بلکې د افغانستان د راتلونکي یوه مهمه سیاسي برخه ګڼي.
ایران، روسیه او طالبان؛ د امریکا پر وړاندې ګډه محاسبه
ایران یوازې نه و، بلکې روسیې هم په تدریجي ډول له طالبانو سره اړیکې پراخې کړې.
دواړو هېوادونو اندېښنه لرله چې د افغانستان له لارې به د امریکا او ناټو حضور په سیمه کې اوږدمهاله شي او وروسته چین هم د افغانستان په معادله کې فعال شو. له همدې امله طالبانو له سیمهییزو قدرتونو سره د اړیکو په جوړولو کې فرصت وموند.
د مسکو او تهران ناستو طالبانو ته دوه مهمې ګټې ورکړې:
لومړی، له سیمهییزو قدرتونو سره یې رسمي تماسونه زیات شول.
دویم، طالبان ورو ورو له یوه صرفاً وسلهوال حرکت څخه داسې سیاسي لوري ته واوښتل چې سیمهییز قدرتونه ورسره مذاکراتو ته حاضر وو.
پاکستان او سعودي؛ د ایران او طالبانو د اړیکو بل مهم اړخ
ایران او پاکستان دواړه په افغانستان کې مهم نفوذ لري، خو د دواړو ترمنځ سیالي هم اوږد تاریخ لري.
پاکستان د طالبانو د لومړي امارت له اصلي ملاتړ کوونکو څخه و، خو ایران په افغانستان کې د طالبانو مخالف شمالي ائتلاف ته نږدې و. سره له دې، ایران له طالبانو سره اړیکې هم وساتلې.
وحید مژده په خپلو لیکنو کې د ایران او پاکستان د اقتصادي او سیاسي رقابت یادونه کوي او د اسلامکلا بندر پرانیستل د دې سیالۍ یوه بېلګه بولي.
د ایران لپاره د افغانستان لوېدیځ بازار اهمیت درلود، پاکستان بیا غوښتل چې د افغانستان سوداګریز بازار تر ډېره د خپل نفوذ لاندې وي.
په همدې توګه افغانستان د ایران او پاکستان ترمنځ د پراخې جیوپولیټیکې سیالۍ یوه برخه شو.
بل لورته د ایران او طالبانو اړیکې له سعودي عربستان سره د دواړو لوریو د مناسباتو له وضعیت څخه هم اغېزمنې شوې دي.
سعودي عربستان د طالبانو د لومړي امارت له درېیو رسمي پېژندونکو هېوادونو څخه و، خو د اسامه بن لادن مسئله د ریاض او طالبانو ترمنځ د اختلاف اصلي موضوع شوه.
ایران په همدې وخت کې د سعودي عربستان او طالبانو ترمنځ اختلافات له نږدې څارل.
د ایران لپاره دا مهمه وه چې طالبان له سعودي عربستان او د هغه له سلفي شبکو څخه څومره لرې یا نږدې دي.
د طالبانو په دوهم امارت کې وضعیت یو څه بدل شو. طالبانو په ختیځ افغانستان کې د داعش خراسان او ځینو سلفي ډلو پر وړاندې سخت اقدامات وکړل.
د ایران لپاره دا یو مهم مثبت ټکی و؛ ځکه تهران د داعش او سلفي جهادي ډلو په وړاندې ژوره امنیتي اندېښنه لري.
داعش؛ د تهران او طالبانو د ګډې اندېښنې یوه برخه
د طالبانو او ایران ترمنځ د اړیکو په نوي پړاو کې داعش یوه مهمه موضوع ده.
داعش خراسان د طالبانو له اصلي وسلهوالو مخالفانو څخه دی او طالبانو د دې ډلې پر وړاندې پراخ امنیتي عملیات کړي دي.
ایران هم داعش د خپل امنیت لپاره جدي ګواښ ګڼي. په همدې دلیل د داعش پر وړاندې د طالبانو جګړه د تهران لپاره د اړیکو د دوام یوه عملي زمینه برابروي.
خو دا ګډه اندېښنه په دې معنا نه ده چې د دواړو لوریو امنیتي لیدلوري په بشپړه توګه یو شان دي.
د طالبانو د بیا ظهور پر مهال د ایران احتمالي ملاتړ
د طالبانو د دوهمې جګړې پر مهال د ایران له خوا د طالبانو د احتمالي وسلوال ملاتړ په اړه ګڼ راپورونه خپاره شوي.
په ځینو مواردو کې له طالبانو سره د ایراني وسلو، مهماتو او نورو تجهیزاتو د موندل کېدو ادعاوې مطرح شوې.
ایراني چارواکو په عمومي ډول له طالبانو سره د اړیکو درلودل رد نه کړل، خو د وسلوال ملاتړ ادعاوې یې په بېلابېلو وختونو کې رد کړې یا پرې چوپ پاتې شول.
د ایران لپاره د طالبانو د جګړې ملاتړ، که هره کچه یې وه، له یوه پراخ جیوپولیټیک منطق سره تړل کېدای شو او هغه دا چې د افغانستان له لارې د امریکا د نفوذ کمول.
د ایران او طالبانو د اړیکو په بحث کې د طالبانو دوهم مشر ملا اختر محمد منصور ځانګړی ځای لري.
منصور په ۲۰۱۶ کال کې د پاکستان په بلوچستان کې د امریکا د بېپیلوټه برید له لارې ووژل شو، په داسې حال کې چې راپورونه ښيي نوموړی له ایران څخه پاکستان ته روان و.
د هغه د سفر څرنګوالي او په ایران کې د پاتې کېدو په اړه له هغه وخت راهیسې ګڼې پوښتنې مطرح شوې دي.
د منصور د ایران سفر یو مهم پیغام درلود او هغه دا چې د طالبانو او ایران اړیکې تر هغه ځایه رسېدلې وې چې د طالبانو لوړپوړي مشر کولی شول له ایران سره تماس ولري او له هغه هېواد څخه تېر شي. دا اړیکه د طالبانو او ایران ترمنځ د اعتماد د کچې په اړه د پام وړ نښه وه.
اقتصادي ګټې؛ د اړیکو تر ټولو قوي ستن
د ایران او طالبانو ترمنځ د اړیکو په دوام کې اقتصاد تر ټولو عملي عامل ګڼل کېدای شي.
ایران د افغانستان له مهمو سوداګریزو شریکانو څخه دی.
د ایران لپاره افغانستان:
داسې نه ده چې یوازې ایران د خپلو ګتو لپاره له طالبانو سره اړیکې پالي، بلکې طالبان هم له ایران سره اقتصادي اړیکو ته اړتیا لري.
د نړیوالې انزوا، بندیزونو او د نړیوالو مرستو د کمېدو له امله افغانستان د سیمهییزو سوداګریزو اړیکو پراخولو ته اړتیا لري.
له همدې امله اقتصاد د دواړو لوریو ترمنځ د سیاسي اختلافاتو د مدیریت یوه مهمه وسیله ګرځېدلې ده.
ایران له افغانستان سره شاوخوا زر کیلومتره ګډه پوله لري او د دې پولې امنیت د تهران لپاره حیاتي اهمیت لري.
قاچاق، مخدره توکي، انساني قاچاق، وسلهوالې ډلې او ناقانونه تګ راتګ هغه مسایل دي چې ایران یې د افغانستان له خاورې سره تړلي بولي.
د ایران لپاره د طالبانو یوه ځانګړتیا دا ده چې طالبان د افغانستان په لوېدیځ او سوېل لوېدیځو سیمو کې پراخ امنیتي حضور لري.
له همدې امله تهران غواړي له هغه ځواک سره مستقیم تماس ولري چې د پولې په اوږدو کې عملي کنټرول لري.
د ایران او طالبانو ترمنځ د سولې د منځګړیتوب هڅې
د دوحې د مذاکراتو تر څنګ مسکو او تهران هم د افغانستان د سولې په بهیر کې د طالبانو او نورو افغان لورو د ناستو کوربهتوب وکړ.
ایران هڅه وکړه ځان یوازې د طالبانو د ملاتړي په توګه ونه ښيي، بلکې د افغانستان د سیاسي لارو چارو د منځګړي په توګه هم مطرح کړي.
خو د دغو هڅو اصلي ګټه طالبانو ته ورسېده؛ ځکه هغوی له سیمهییزو قدرتونو سره پراخ سیاسي تماسونه پیدا کړل.
په دې توګه د طالبانو نړیوال انزوا په تدریجي ډول کمېده او بلاخیره د طالبانو د بیا واکمنېدو بهیر د ایران او طالبانو اړیکو ته نوی فصل پرانیست.
د ۲۰۲۱ کال په جولای کې اسلامکلا بندر د طالبانو لاس ته ولوېد او وروسته د نیمروز د سقوط او د افغانستان د نورو سیمو د چټک سقوط بهیر پیل شو خو ایران بیا هم د افغانستان له وضعیت سره هممهاله خپل دیپلوماتیک حضور وساته.
د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته ایران د هغو لږو هېوادونو له ډلې شو چې خپل سفارت یې په کابل کې پرانیستی وساته.
دا اقدام مهم و؛ ځکه ډېرو هېوادونو خپل دیپلوماتیک حضور محدود یا په بشپړه توګه ختم کړی و.
د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د افغان کډوالو نوې څپه ایران ته ولاړه. په دې ډله کې د جمهوریت دولتي چارواکي، پوځیان، سیاستوال، قومي مشران او عادي افغانان شامل وو.
ایران له طالبانو سره د اړیکو له پراخېدو سره سره د طالبانو د مخالفینو لپاره هم د تګ راتګ او استوګنې زمینه په بشپړه توګه ونه تړله.
دا سیاست ښيي چې تهران هڅه کوي له یوه لوري له واکمنو طالبانو سره اړیکې وساتي او له بلې خوا د افغانستان د احتمالي راتلونکو سیاسي بدلونونو لپاره له نورو لورو سره هم خپل ارتباط له لاسه ورنه کړي.
د طالبانو دوهم امارت؛ د اړیکو نوی توازن
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ایران او افغانستان سوداګري پراخه شوه. د دواړو هېوادونو ترمنځ د انرژۍ، ترانزیټ، نفتو، خوراکي توکو او نورو برخو اړیکې زیاتې شوې، خو د دې نږدېوالي ترڅنګ اختلافات هم موجود دي.
د هلمند اوبه لا هم د ایران له مهمو اندېښنو څخه دي او د افغان کډوالو مسئله هم د دواړو هېوادونو ترمنځ د فشار یوه موضوع ده.
د سرحدي شخړو، قاچاق، د اوبو د حق او د افغان کډوالو د وضعیت په اړه وخت ناوخت اختلافات راپورته کېږي او له همدې امله د دواړو اړیکې له بشپړ ثبات څخه لرې دي.
ایران ولې طالبان نه پرېږدي؟
د ایران لپاره طالبان څو مهمې ګټې لري.
لومړی؛ امریکا: طالبان د امریکا له پوځي حضور سره د اوږدې جګړې سابقه لري.
دویم؛ سرحد: طالبان د ایران د ختیځ ګاونډ د پراخو سیمو عملي واکمن دي.
درېیم؛ داعش: طالبان له داعش خراسان سره جګړه کوي.
څلورم؛ اقتصاد: افغانستان د ایران لپاره مهم بازار او د ترانزیټ احتمالي مسیر دی.
پنځم؛ اوبه: ایران غواړي د هلمند د اوبو په مسئله کې له کابل سره مستقیم نفوذ ولري.
شپږم؛ جیوپولیټیک: ایران نه غواړي افغانستان د امریکا یا کوم بل سیال قدرت د نفوذ ځانګړې ساحه شي.
طالبان ولې ایران ته اړتیا لري؟
د طالبانو اړتیاوې هم کمې نه دي.
اقتصادي اړتیا: ایران د افغانستان یو مهم سوداګریز شریک دی.
ترانزیټ: د چابهار بندر د افغانستان لپاره بدیلې سوداګریزې لارې برابروي.
انرژي: افغانستان له ایران څخه نفت، ګاز او برېښنا اخلي.
دیپلوماتیک ملاتړ: ایران د طالبانو له هغو سیمهییزو شریکانو څخه دی چې له هغوی سره یې اړیکې ساتلې دي.
سیاسي مشروعیت: د تهران په څېر د یوه سیمهییز قدرت تعامل له طالبانو سره د هغوی د نړیوالې انزوا په کمولو کې مرسته کوي.
خو ولې دا لا هم ستراتیژیک اتحاد نه شي بلل کېدای؟ سره له دې چې د ایران او طالبانو ترمنځ اړیکې پراخې شوې، د دواړو ترمنځ ژور اختلافات هم شته.
ایران شیعه اسلامي جمهوریت دی، طالبان سني او د حنفي مذهب پر بنسټ د اسلامي امارت نظام لري.
د دواړو مذهبي او سیاسي نظامونه یو شان نه دي.
د ایران لپاره د افغانستان د شیعه هزاره ټولنې وضعیت مهم دی، په داسې حال کې چې طالبان د خپل داخلي امنیتي او سیاسي لیدلوري له مخې له ټولو افغانانو سره د تعامل ځانګړی سیاست لري.
له بلې خوا طالبان د ایران د سیمهییزو متحدانو له شبکې سره په بشپړه توګه تړاو نه لري.
طالبان له پاکستان سره تاریخي اړیکې لري، له قطر سره سیاسي اړیکې لري، له روسیې او چین سره هم تعامل کوي او د سعودي عربستان او نورو عربي هېوادونو لپاره هم د اړیکو دروازې خلاصې ساتي.
نو طالبان نه غواړي چې د ایران په ځانګړي محور کې شامل شي او همداشان ایران هم نه غواړي خپل ټول کارتونه یوازې پر طالبانو وتړي.
د ایران دوه اړخیز سیاست؛ له طالبانو سره اړیکه، له مخالفانو سره تماس
د تهران یوه مهمه ځانګړتیا دا ده چې هڅه کوي په افغانستان کې له یوه وخت څخه د یوه لوري پر ځای له څو لورو سره اړیکې وساتي.
له طالبانو سره یې رسمي اړیکې دي، خو د طالبانو مخالفو افغان څېرو سره هم د ایران اړیکې په بشپړه توګه نه دي پرې شوې.
په دې توګه ایران غواړي که په افغانستان کې سیاسي بدلون راشي، نو د نفوذ لپاره یې بدیلې لارې موجودې وي.
دا سیاست د دې څرګندونه کوي چې تهران د طالبانو پر اوږدمهاله سیاسي بقا بشپړ باور نه لري.
د ایران د پخواني رهبر علي خامنهيي د جنازې په مراسمو کې د طالبانو د لوړپوړي پلاوي ترڅنګ د طالبانو د مخالفو افغان څېرو حضور هم د پام وړ و.
ایران په دې توګه داسې پیغام ورکړ چې له طالبانو سره د خپلو اړیکو باوجود، د افغانستان د ټولو سیاسي لورو لپاره خپلې دروازې نه تړي.
طالبانو هم هڅه وکړه چې له دې موضوع څخه د اړیکو د خرابېدو لپاره پراخه استفاده ونه کړي.
وروسته د مزارشریف د ۱۹۹۸ کال د پېښې په اړه د ایراني چارواکو بیا یادونې دا هم وښوده چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو په حافظه کې پخوانۍ زخمونه لا ژوندي دي.
د ۱۹۹۸ کال د مزارشریف پېښه د ایران او طالبانو په اړیکو کې داسې موضوع ده چې له منځه نه ده تللې.
که څه هم د دواړو لوریو اړیکې له هغې وروسته ډېرې بدلې شوې، خو ایران لا هم د خپلو وژل شویو دیپلوماتانو موضوع ته د تاریخ د یوې تړل شوې دوسیې په توګه نه ګوري.
دا موضوع ښيي چې د ایران او طالبانو اړیکې یوازې د دوستۍ پر بنسټ نه دي؛ بلکې د محاسبې، اړتیا، شک او متقابل احتیاط پر بنسټ هم ولاړې دي.
له اسراییل او امریکا سره د ایران شخړه؛ د طالبانو اهمیت
په سیمه کې د ایران له امریکا او اسرائیلو سره د شخړو پراخېدو د افغانستان جغرافیایي اهمیت بیا زیات کړی دی.
ایران غواړي د افغانستان له خاورې داسې امنیتي ګواښ رامنځته نه شي چې د تهران پر ضد وکارول شي.
طالبانو هم هڅه کړې چې ایران ته ډاډ ورکړي چې د افغانستان خاوره به د ایران پر ضد د وسلهوالو یا بهرنیو ځواکونو د عملیاتو لپاره نه کارول کېږي او همدا ژمنه د دواړو لوریو د امنیتي اړیکو مهمه برخه ده.
له یارانې تر ابزاري اړیکو
د ایران او طالبانو اړیکې که له تاریخي زاویې وکتل شي، له درېیو لویو پړاوونو تېرې شوې دي:
لومړی پړاو؛ دښمني او شک
د طالبانو د لومړي امارت پر مهال د ایران او طالبانو اړیکې د مذهبي اختلاف، د شمالي ټلوالې د ملاتړ او د مزارشریف د پېښې له امله سختې ترینګلې وې.
دویم پړاو؛ پټه همکاري
د جمهوریت پر مهال ایران له کابل سره رسمي اړیکې لرلې، خو په تدریجي ډول یې له طالبانو سره پټې او وروسته علني اړیکې هم پراخې کړې.
درېیم پړاو؛ عملي تعامل
د ۲۰۲۱ کال وروسته طالبان د افغانستان واکمن شول او ایران اړ شو چې له نوي واقعیت سره مستقیم تعامل وکړي.
په دې پړاو کې اړیکې له سیاسي تماس څخه اقتصادي، امنیتي، سرحدي او دیپلوماتیک تعامل ته وغځېدې.
پایله؛ ستراتیژیک شراکت که ابزاري یارانه؟
د ایران او طالبانو ترمنځ د اړیکو له تاریخي بهیر څخه داسې ښکاري چې دواړه لوري د یو بل دایمي او بېقیدوشرطه متحدان نه دي. د دوی ترمنځ ګډې ګټې شته، خو ګډې ایډیولوژۍ نه لري.
دواړه د امریکا له نفوذ سره مخالفت لري، خو د امریکا پر وړاندې د دوی د مبارزې تعریفونه یو شان نه دي.
دواړه د داعش له پراختیا اندېښمن دي، خو د امنیتي ګواښونو په اړه یې ټول لیدلوري یو شان نه دي.
دواړه اقتصادي اړتیاوې لري، خو اقتصادي اړیکې د سیاسي اختلافاتو د له منځه وړلو ضمانت نه شي کېدای.
ایران غواړي په افغانستان کې داسې حکومت ولري چې د دغه هېواد امنیت، سرحد او د اوبو مسئله یې د تهران لپاره د کنټرول وړ وي، خو په عین حال کې نه غواړي ټول سیاسي کارتونه یوازې پر طالبانو وتړي.
طالبان بیا له ایران څخه اقتصادي، ترانزیټي او دیپلوماتیکې ګټې اخلي، خو نه غواړي د یوه ځانګړي سیمهییز محور برخه شي.
له همدې کبله د ایران او طالبانو اړیکې تر ډېره «د اړتیا پر بنسټ ستراتیژیک تعامل» بلل کېدای شي، نه یو بشپړ ستراتیژیک اتحاد.
د دواړو ترمنځ اړیکه داسې ده چې هر لوری یې د بل لوري له کمزوریو او اړتیاوو څخه د خپلې ګټې لپاره استفاده کوي.
ایران طالبانو ته اړتیا لري، ځکه نه غواړي په ختیځ کې یې یو دښمنه افغانستان رامنځته شي، د امریکا نفوذ بېرته پراخ شي او د سرحد، اوبو، داعش او کډوالۍ ستونزې لا پېچلې شي.
طالبان بیا ایران ته اړتیا لري، ځکه د نړیوالې انزوا، اقتصادي فشار او سیاسي محدودیتونو په شرایطو کې تهران د دوی لپاره د اقتصاد، سوداګرۍ، ترانزیټ او سیمهییزو اړیکو یوه مهمه دروازه ده.
له همدې امله د ایران او طالبانو یارانه د مینې پر ځای د محاسبې یارانه ده؛ د باور پر ځای د اړتیا یارانه ده؛ او د دایمي اتحاد پر ځای د متقابلو ګټو معامله ده. خو د دې اړیکې راتلونکی لا هم روښانه نه دی.
که په ایران کې د نظام یا بهرني سیاست په کچه لوی بدلون رامنځته شي، د طالبانو په اړه د تهران محاسبه هم بدلېدای شي. همداراز که طالبان له امریکا، لوېدیځ یا نورو سیمهییزو قدرتونو سره د اړیکو په برخه کې نوی ستراتیژیک مسیر غوره کړي، د ایران لپاره به د هغوی اهمیت هم له سره وارزول شي.
په افغانستان کې د طالبانو د مخالفو خوځښتونو راتلونکی، د داعش خراسان فعالیتونه، د ایران او پاکستان اړیکې، د هلمند د اوبو لانجه او د افغانستان د اقتصاد وضعیت هم هغه عوامل دي چې د دواړو لوریو اړیکې به پرې اغېزمنېږي.
په پای کې، د ایران او طالبانو د اړیکو اصلي پوښتنه دا نه ده چې «ایا دوی دوستان دي؟»
اصلي پوښتنه دا ده:
«تر کومه ځایه پورې د دواړو متقابلې اړتیاوې له یو بل سره همغږې پاتې کېږي؟»
تر هغه چې دا اړتیاوې ګډې وي، یارانه به دوام ولري؛ خو که د دواړو ستراتیژیکې محاسبې سره واوړي، همدا یارانه ښايي په لنډ وخت کې له سختې سیالۍ سره بدله شي.
د دیني مدرسو او طالبانو ترمنځ اړیکه د ترادف او مساوات اړیکه نه ده، داسې چې د یوه موجودیت په قطعي ډول د بل د موجودیت لامل شي. د منطق په ژبه، د دوی ترمنځ اړیکه «عموم او خصوص مطلق» بلل کېدای شي؛ یعنې ټولې دیني مدرسې طالباني نه دي، خو ټول طالبان له دیني مدرسو څخه راوتلي دي.
وروسته کېدای شي له دیني مدرسو څخه د زدهکړو له ترلاسه کوونکو پرته نور کسان هم د یوه سیاسي ـ پوځي سازمان په توګه له دې ډلې سره یوځای شوي وي، خو دا استثنا د مسئلې اصل نه بدلوي.
دا اړیکه په بله بڼه هم تشریح کېدای شي: له طالبانو پرته دیني مدرسو خپل موجودیت لرلی شوای، خو د هغو طالبانو تصور چې موږ په تېرو دریو لسیزو کې پېژندلي دي، د دیني مدرسو له چاپېریال پرته ستونزمن دی. له همدې امله، د طالبانو په څېر د یوه تاوتریخوالي غوښتونکي خوځښت پیدایښت، چې په افغانستان او سیمه کې په یوه ستره سیاسي او امنیتي ستونزه بدل شوي، له دیني مدرسو سره جدي اړیکه لري.
موږ کولای شو داسې نړۍ تصور کړو چې طالبان پکې نه وای، او په هغه صورت کې به په افغانستان او پاکستان کې د دې ډلې د راڅرګندېدو او فعالیت له امله د جګړو، وژنو او ویجاړیو یوه لویه برخه هم نه وای رامنځته شوې. خو طالبان د افغانستان حتمي برخلیک نه وو. هغوی د یو لړ تاریخي، سیاسي او امنیتي شرایطو محصول وو او دیني مدرسو د دې پدیدې د فکري او بشري ځواک د تولید لپاره له مهمو چاپېریالونو څخه یو برابر کړ. که موږ غواړو د افغانستان بحران درک کړو او د اوږدمهاله ثبات لپاره یوه لار پیدا کړو، نو نه شو کولای په مستقیم ډول د دې ډلې په پیدایښت او په غیرمستقیم ډول په رامنځته شوو وژنو کې د دغو مدرسو رول له پامه وغورځوو. په بل عبارت، دیني مدرسې له وینې او تاوتریخوالي سره عضوي اړیکه پیدا کړه.
البته د افغانستان بحران یوازې یو لامل نه لري او له طالبانو پرته هم د افغانستان د بېلابېلو ډلو ترمنځ سیاسي، قومي، ژبني او ټولنیز اختلافات موجود وو او ګڼو کورنیو او بهرنیو عواملو د بحران په دوام کې رول درلود. له دې سره سره، د تېرو څو لسیزو تجربې وښوده چې د افغانستان د سیاسي ځواکونو یوې مهمې برخې د وخت په تېرېدو له یو بل سره د تعامل وړتیا پیدا کړه. هغوی د سیاسي ناپخوالي له امله رامنځته شوي ځینې اختلافات شاته پرېښودل او د دغو جریانونو ډېرو یې، لږ تر لږه د جمهوریت په دوره کې، د قانون په چوکاټ کې سیاسي سیالۍ او د مدني وسایلو کارولو ته مخه کړه.
یوازینۍ ډله چې تل یې مخالف دریځ غوره کړ او له هېچا سره یې جوړجاړی ونه کړ، طالبان وو؛ هغه ډله چې د نورو سیاسي ځواکونو پر وړاندې یې د یوه سختدریځه، مبارز او انعطافناپذیره ایډیالوژیک جریان بڼه خپله کړه. د دې ډلې اساسي توپیر له نورو سره دا و چې جګړه او تاوتریخوالی د هغې په ذاتي عناصرو بدل شول او دې ډلې له هر ډول تحول منلو او له تاوتریخوالي ډک نظامي فعالیت څخه د لاس اخیستو ډډه وکړه. له همدې امله، د دیني مدرسو څېړل د هغه فکري او ښوونیز چاپېریال په توګه چې له هغه څخه دا ډول جریان راوتلی، د افغانستان د بحران د درک لپاره ځانګړی اهمیت لري.
له دودیزې ښوونیزې ادارې څخه تر یوه نوي ټولنیز لوبغاړي
له تاریخي پلوه، دیني مدرسې د افغانستان او د سیمې د هېوادونو د کلاسیک ښوونیز نظام یوه برخه پاتې شوې دي. د عصري زدهکړو له پراخېدو مخکې، د رسمي او نیمهرسمي زدهکړو ډېره برخه په همدې ادارو کې ترسره کېده. د نوي ښوونیز نظام له پراخېدو سره، مدني زدهکړو ورو ورو خپله خپلواکه لار پیدا کړه او دیني مدرسو د زدهکړې په برخه کې خپل تاریخي انحصار له لاسه ورکړ او تر ډېره د تخصصي دیني زدهکړو مسؤلیت ورترغاړې شو.
د عصري زدهکړو فلسفه پر دې بنسټ جوړه شوې چې ټولنه کومو علمونو او مهارتونو ته اړتیا لري؛ له طبابت او کرنې نیولې تر مدیریت، انجینرۍ، اقتصاد او نورو تخصصونو پورې. موخه یې د داسې بشري ځواک روزل دي چې د ټولنې بېلابېلو اړتیاوو ته ځواب ووایي او د ژوند شرایط ښه کړي. البته دا په دې معنا نه ده چې ټولنه دیني زدهکړو ته هېڅ اړتیا نه لري. په هغو ټولنو کې چې دین د فردي او ټولنیز ژوند په برخه کې مهم رول لري، دیني زدهکړې هم خپل ځانګړی کارکردګي ساتي. په ډېرو اسلامي هېوادونو کې د همدې موخې لپاره ادارې موجودې وې؛ په مصر کې له الازهر او د هند نیمه لویې وچې له دارالعلوم دیوبند څخه نیولې تر تونس کې زیتونه پورې. خو هغه څه چې دیني مدرسې یې له یوې ښوونیزې ادارې څخه په داسې څو اړخیزه اداره بدلې کړې چې ټولنیز، سیاسي او پوځي فعالیتونه یې هم لرل، هغه سیاستونه وو چې د سړې جګړې د دورې له «لویې لوبې» سره همغږي وو.
په دې سیمه کې د مدرسو په تاریخ کې مهم بدلون باید د ضیاءالحق د واکمنۍ پر مهال د پاکستان د دولت په سیاستونو کې ولټول شي. بروس ریدل لیکي چې د ضیاءالحق په دوره کې د پاکستان د بدلون یوه نښه د دیني مدرسو ستره وده وه: په ۱۹۷۱ کال کې، د ضیاءالحق له واکمنۍ مخکې، په دې هېواد کې شاوخوا ۹۰۰ دیني مدرسې موجودې وې خو تر ۱۹۸۸ کال پورې دا شمېر ۸۰۰۰ رسمي مدرسو ته، سربېره پر شاوخوا ۲۵ زرو ثبتناشويو مدرسو، ورسېد.
هغه همدارنګه یادونه کوي چې د ضیاء په دوره کې د دیني مدرسو سندونه له پوهنتوني سندونو سره معادل وبلل شول او د دغو مدرسو ټولنیز نفوذ زیات شو. دې بهیر لا هم په چټکۍ سره دوام وکړ. د ۲۱مې پېړۍ په پیل کې د ثبت شوو مدرسو شمېر شاوخوا اووه زره اټکل شوی و خو د ۲۰۰۵ ـ ۲۰۰۶ کلونو د ملي ښوونیزې سرشمېرنې له مخې ۱۲۵۳۱ مدرسې له څه باندې ۱.۵ میلیونه زدهکوونکو سره ثبت شوې وې.
د پاکستان دولت په ۲۰۱۲ کال کې د شاوخوا ۲۴ زره ثبت شوو مدرسو خبره کوله او په ۲۰۱۹ کال کې د څه باندې ۳۰ زره مدرسو، چې شاوخوا ۲.۵ میلیونه زدهکوونکي یې لرل، د ښوونیز نظام له چوکاټ سره د یوځای کولو طرحه مطرح شوه.
د ۲۰۲۳ ـ ۲۰۲۴ کلونو د ښوونې وروستي رسمي ارقام، چې د مدرسو د وفاقونو او تنظیمونو معلومات هم پکې شامل دي، نږدې ۶۵ زره مدرسې او شاوخوا ۳.۳ میلیونه زدهکوونکي ښيي.
دغه ارقام، سره له دې چې په ځینو جزئیاتو کې توپیر لري، په تېره نیمه پېړۍ کې د پاکستان د دیني مدرسو د شبکې د خورا پراخېدو څرګندونه کوي.
افغانستان هم له څو لسیزو جګړو مخکې رسمي دیني مدرسې لرلې چې دولت یې په جوړولو او اداره کولو کې رول درلود، خو شمېر یې دومره محدود و چې د هغه وخت د ټولنې اړتیاوې یې پوره کولې.
د شوروي ځواکونو پر وړاندې د جګړې له پیل او ګاونډیو هېوادونو ته د کډوالۍ د سیلاب له رامنځته کېدو سره، د دیني مدرسو شمېر هم زیات شو؛ هم د کډوالو په منځ کې او هم د هېواد دننه. د «افغانستان د پوهنې ملي ستراتیژۍ» په راپور کې راغلي چې له ۱۳۷۱ لمریز کال مخکې یوازې ۱۳ رسمي دیني مدرسې او دارالحفاظونه موجود وو خو د ۱۳۷۱ او ۱۳۷۵ کلونو ترمنځ دا شمېر ۳۱۴ ته ورسېد.
دا زیاتېدونکی بهیر همداسې روان پاتې شو او د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال، د ځینو راپورونو له مخې، د غیررسمي مدرسو او دارالحفاظونو شمېر له زرو هم واوښت او د زدهکوونکو شمېر یې سل زره اټکل شوی و. د طالبانو د لومړي رژیم له سقوط وروسته، د همدې راپور د چمتو کېدو پر مهال، ۲۷۵ رسمي مدرسې او دارالحفاظونه له ۵۸۵۲۸ زدهکوونکو سره د دولت تر پوښښ لاندې وو.
سړه جګړه او د دین سیاسي کېدل
د دې بدلون د درک لپاره باید د شلمې پېړۍ دویمې نیمایي او په ځانګړي ډول د سړې جګړې دورې ته بېرته وګرځو. د سیمې په یو شمېر هېوادونو کې د دولتجوړونې او پرمختګ د بېلابېلو پروژو ناکامي، له مليپالو او سیکولر جریانونو سره د مشروعیت بحران، د اسلامپالو او بنسټپالو جریانونو د ودې لپاره مناسبه ټولنیز بستر برابر کړ. په همدې وخت کې، د سړې جګړې سیالۍ د دې لامل شوې چې دین او مذهبي جریانونه د سیمهییزو او نړیوالو قدرتونو د امنیتي او جیوپولیټیکي محاسبو برخه وګرځي.
د ضیاءالحق د اسلامپالنې سیاست یوازې قوانین نه رانغاړل، بلکې ښوونه او دیني ادارې هم د همدې سیاست یوه برخه وې. علمي څېړنې ښيي چې د ضیاء د دورې ښوونیز سیاستونه هم د اسلامپالنې د همدې پروژې په چوکاټ کې وو. ضیاءالحق اسلامپالنه له یوې خوا د کورني مشروعیت د پیاوړتیا لپاره وسیله ګڼله او له بلې خوا یې داسې عامل بلله چې په سیمه کې د پاکستان په امنیتي محاسبو کې ترې ګټه اخیستل کېدای شي. په کورني کچه، اسلام کولای شوای د قومي، ژبنیو او سیاسي اختلافاتو لرونکې ټولنې لپاره یو ګډ چتر برابر کړي او په سیمهییزه کچه یې له اسلامي هېوادونو، په ځانګړي ډول له عربي هېوادونو سره، د پاکستان د لا نږدې کېدو زمینه پراخولای شوه.
د شوروي اتحاد پر وړاندې د افغانستان د جګړې له پیل سره، دغه سیاست لا ډېر امنیتي اهمیت پیدا کړ. د ضیاء په دوره کې د زکات رسمي نظام دیني ادارو ته نوې مالي سرچینې برابرې کړې؛ د افغانستان جګړې هم میلیونونه کډوال پاکستان ته راوستل او نوې بهرنۍ مالي سرچینې سیمې ته داخلې شوې. بېلابېلې څېړنې د پاکستان د مدرسو د یوې برخې په پراخېدو کې د عربي مرستو، په ځانګړي ډول د سعودي او خلیجي سرچینو، د رول یادونه کوي.
که څه هم په هغه وخت کې د دغو مدرسو د زدهکوونکو په اړه ارقام له یو بل سره توپیر لري، خو د هغوی سیاسي اهمیت پر خپل ځای پاتې دی. د ټولو زدهکوونکو په نفوس کې د یوې ادارې ونډه لازماً د هغې له سیاسي او ایډیالوژیک نفوذ سره برابره نه ده. د مدرسې یو فارغ وروسته امام، خطیب، مدرس یا د یوې مذهبي او سیاسي شبکې فعال کېدای شي او پر داسې نفوس اغېز وکړي چې د مدرسې له زدهکوونکو څخه څو برابره لوی وي. له همدې امله، د مدرسو د اهمیت د معلومولو لپاره یوازې د زدهکوونکو شمېر بسنه نه کوي، د هغوی شاوخوا ټولنیزه او سیاسي شبکه هم باید په پام کې ونیول شي.
کله چې مدرسه د جیوپولیټیک لوبې برخه شوه
د څو بدلونونو یوځای کېدو د دیني مدرسو یوه برخه نوي پړاو ته دننه کړه: د پاکستان د دولت سیاستونه، د بهرنیو مالي سرچینو راتګ، د ایران او سعودي عربستان سیالي، د افغانستان جګړه او د شوروي اتحاد پر وړاندې د مبارزې د امریکا متحده ایالاتو او د هغه د لوېدیځو متحدانو له ستراتیژۍ سره همغږي.
په داسې چاپېریال کې د دیني مدرسو یوه برخه نور یوازې د فقهې، حدیث، تفسیر او دودیزو علومو د زدهکړې مرکزونه نه وو. د دغو مدرسو بشري شبکه د سیاسي بسیج او په ځینو مواردو کې د پوځي بسیج لپاره هم کارول کېدای شوای. هغه څه چې دا بدلون یې ممکن کړ، له مالي سرچینو، سیاسي سازمانونو، امنیتي ادارو او پوځي شخړو سره د مدرسې اړیکه وه. په داسې حالت کې هغه اداره چې د دین د زدهکړې لپاره جوړه شوې وه، کولای شي له خپلې لومړنۍ دندې څخه ډېر متفاوت فعالیتونه ترسره کړي.
د پام وړ خبره دا ده چې د عادي او دودپالو خلکو نظر د مدرسو په اړه تر ډېره هماغه تاریخي نظر پاتې شو: مدرسه د دین د زدهکړې، د مذهبي ارزښتونو د زدهکړې او د اخلاقي فضیلتونو د ترویج ځای دی. خو د ځینو دولتونو، سیاسي سازمانونو او امنیتي ادارو نظر نور یوازې همدا نه و. هغوی د هغې شبکې څو اړخیز ظرفیت لیدلی و چې مذهبي مشروعیت یې درلود، د ټولنې دودیزو طبقو ته یې لاسرسی درلود او د پراخ بشري ځواک د بسیج وړتیا یې لرله.
له همدې ځایه مدرسه د ځینو لوبغاړو لپاره، د ښوونیزې ادارې ترڅنګ، په یوه سیاسي او امنیتي «ظرفیت» هم بدله شوه. همدا مهال و چې د دغو مدرسو له بشري پانګې څخه طالبان راووتل او په سیاسي او امنیتي معادلاتو کې په یوه مهمه ستونزه جوړوونکې ډله بدل شول.
د افغانستان جمهوریت او د مدرسو پراختیا
د سیاسي معادلاتو په برخه کې د دیني مدرسو د اهمیت له زیاتېدو او د هغوی د زدهکوونکو او فارغانو له لوري د هېواد د امنیت پر وړاندې د رامنځته کېدونکي ګواښ له امله، چې د جګړې او ناامنۍ د پراخېدو نښې یې له ځان سره لرلې، د افغانستان پخوانی دولت اړ شو چې په دې برخه کې خپل سیاست له سره وارزوي.
د جمهوریت د دولت یوه اندېښنه دا وه چې د افغانستان بېوزله ځوانان د دیني زدهکړو لپاره پاکستان ته ځي او په داسې چاپېریالونو کې شاملیږي چې د افغانستان دولت پرې هېڅ ډول څارنه نه لري. د حل لارې په توګه، دولت هڅه وکړه چې په افغانستان کې دیني مدرسې پراخې کړي، څو د دې غوښتنې یوه برخه په خپله هېواد کې پوره شي. په همدې وخت کې ګڼې خصوصي مدرسې هم د دولت له څارنې بهر جوړې شوې.
د جمهوریت په وروستیو کلونو کې د دیني زدهکړو د پراختیا کچه د پام وړ وه. د افغانستان د حج او اوقافو وزارت په ۲۰۱۷ کال کې د ۴۰۹۳ ثبت شوو مدرسو او «قرآن د زدهکړې مرکزونو» خبر ورکړ چې له ۳۷۰ زرو څخه ډېر زدهکوونکي یې لرل. یو کال وروسته یې د ثبت شوو مرکزونو شمېر ۴۵۰۰ او د زدهکوونکو شمېر له ۳۰۰ زرو څخه ډېر اعلان کړ.
په داسې چاپېریال کې د مدرسو یوه برخه په داسې ځایونو بدله شوه چې هغه لیدلوري پکې خپرېدل چې له دیموکراسۍ، کثرتپالنې، زغم، بشري حقونو او د نوي نظام له نورو ارزښتونو سره یې سخت مخالفت درلود.
حتا هغه مهال چې په مستقیم ډول د جګړې بلنه نه ورکول کېده، داسې خبرې او مفکورې رامنځته کېدای شوې چې د تاوتریخوالي غوښتونکو جریانونو د مشروعیت لپاره فکري زمینه برابره کړي. دا یو د پام وړ تناقض و: د جمهوریت نظام له یوې خوا له طالبانو او وسلهوالو ډلو سره جګړه کوله، او له بلې خوا یې د هېواد د ښوونې او دیني زدهکړو په یوه برخه کې د هغو خبرو او مفکورو د بیا تولید امکان موجود و چې د همدې نظام مشروعیت یې تر پوښتنې لاندې راوسته. له همدې ځایه په هېواد کې لسګونه او سلګونه زره بالقوه او بالفعل افراطي ځواکونه وروزل شول او د جګړې ماشین یې لا پیاوړی کړ.
طالبان او د مدرسو د جوړولو نوی پړاو
د جمهوریت له سقوط او د طالبانو له بیا واکمنېدو سره، مسئله په بشپړه توګه نوي پړاو ته داخله شوه.
طالبان خپله د هغه تاریخي چاپېریال محصول دي چې دیني مدرسې پکې مرکزي رول درلود. په افغانستان کې له بیا واکمنېدو وروسته، د پخوانیو مدرسو د فعالیت ترڅنګ، د حکومت تر ملاتړ لاندې د نویو مدرسو د شبکې جوړول او پراخول هم د کار په سر کې راغلل.
د افغانستان د شنونکو شبکې څېړنې ښيي چې له ۲۰۲۱ کال وروسته د طالبانو د حکومت تر ملاتړ لاندې مدرسهیي زدهکړې لا پراخې شوې دي. د طالبانو د پوهنې وزارت په هر ولایت کې د یوې لویې دولتي مدرسې د جوړولو خبره کړې او د حج او اوقافو وزارت هم په هره ولسوالۍ کې د دوو مدرسو د جوړولو طرحه مطرح کړې ده. دغه څېړنه ښيي چې د طالبانو یو شمېر لوړپوړي چارواکي خپله هم دیني مدرسې لري.
د عادي دیني مدرسو ترڅنګ، طالبانو له ۲۰۲۲ کال راهیسې د «جهادي مدرسو» په نوم یو بل ډول مدرسې هم جوړې کړې دي. د امریکا د ځانګړي عمومي مفتش یا سیګار په راپور کې د دغو مدرسو د نصاب او د عادي دیني مدرسو ترمنځ توپیر شوی او ویل شوي چې جهادي مدرسې د طالبانو د پوهنې وزارت له خوا تمویلېږي او په نصاب کې یې د نویو علومو ونډه کمه ده.
په هغو وروستیو راپورونو کې چې رسنیو په دې اړه خپاره کړي، د ځینو طالب چارواکو له قوله د مدرسو شمېر تر ۲۲ زرو پورې اټکل شوی دی. دا د شمېر له پلوه د اندېښنې وړ چټکه وده ښيي. اندېښنه یوازې د مدرسو د شمېر د زیاتېدو له امله نه ده، بلکې تر ډېره له دې امله ده چې دا ډول شبکه کولای شي په اوږده مهال کې د طالبانو د نظام لپاره د بشري ځواک د بیا تولید له مهمو لارو څخه یوه شي؛ داسې نسل چې نه یوازې د دیني چارو، بلکې په اداري، ټولنیز او امنیتي جوړښت کې د حضور لپاره هم وروزل شي. په دې پړاو کې مدرسه نور یوازې د دولت تر څنګ یوه اداره نه ده؛ بلکې کولای شي د سیاسي نظام د بیا تولید او د ټولنې د ځپلو له مهمو وسیلو څخه هم یوه وګرځي.
د مدرسو ډېرېدل او د طالبانو د بیا تولید خطر
هغه څه چې وویل شول، په دې معنا نه دي چې هره دیني مدرسه حتمي طالبان روزي. مسئله دا ده چې کله همغه ډول تړلې زدهکړه، همغه فکري جوړښت، همغه غیرشفافې مالي سرچینې او د مدرسې، ایډیالوژۍ او سیاسي ځواک ترمنځ همغه اړیکه په پراخه کچه بیا تولید شي، نو د طالبانو او یا د هغوی له فکري کورنۍ سره د ورته جریانونو د بیا تولید لپاره ټولنیزه زمینه هم پراخېږي.
اصلي خطر یوازې د طالبانو په نوم د یوه سازمان د غړو زیاتوالی نه دی. ژور خطر د داسې سیاسي او ټولنیز فرهنګ ټینګښت دی چې په هغه کې د حقیقت انحصار، ایډیالوژیکه اطاعت، د بل د نه منلو فرهنګ، د ټولنې د ځینو برخو پر وړاندې تبعیض او د وګړو د مساوي حقونو پر وړاندې مقاومت په ټولنه کې بنسټیز شي.
له دې امله، د افغانستان تجربه یوازې د افغانستان لپاره مهمه نه ده. هغه هېوادونه چې د افغانستان او پاکستان تجربې ته له پام پرته د ورته مدرسو د شبکو د بېکنټروله پراختیا زمینه برابروي، باید د هغې احتمالي اوږدمهاله سیاسي او ټولنیزې پایلې جدي ونیسي. هغه مدرسه چې نن یوازې د دیني زدهکړو یو مرکز ګڼل کېږي، که سبا د پیسو، ایډیالوژۍ او سیاسي سیالۍ ـ امنیتي رقابت په یوه شبکه کې داخل شي، کولای شي ډېر خطرناک رول ومومي.
مذهبي اقتصاد
د سیاسي فضا بدلونونو مدرسو ته د مرستو او تمویل په برخه کې غیرحکومتي لوبغاړي هم میدان ته راکش کړي دي. یو شمېر سوداګر، تجارتي شرکتونه او شتمن کسان چې دیني انګېزه لري، له دغو مدرسو سره مرسته کوي او فکر کوي چې په دې کار سره د خپلې دیني دندې یوه برخه ترسره کوي.
د ځینو نورو لپاره بیا مدرسو ته مرسته کول د ټولنیز اعتبار د ترلاسه کولو یا د واک له جوړښت سره د مناسبو اړیکو د جوړولو وسیله ده. په هغه ټولنه کې چې د کار او اقتصادي فعالیت فرصتونه محدود وي، د مدرسې جوړول او د هغې لپاره د مرستو راټولول هم په یو ډول سوداګرۍ او اقتصادي فعالیت بدلېدای شي.
د دغو شبکو پیاوړي مدیران د مرستو د راټولولو او له مالي شبکو سره د اړیکو د جوړولو لپاره نورو هېوادونو ته سفر کوي او له پولې هاخوا شبکې جوړوي. له دې نظره، د یو ډول «مذهبي اقتصاد» د رامنځته کېدو خبره کېدای شي؛ داسې ساحه چې دین، مالي سرچینې، ټولنیز اعتبار، سیاسي شبکې او اقتصادي ګټې پکې له یو بل سره تلاقی کوي.
ښه نیت او بدې پایلې
په دې برخه کې مسوولیت یوازې د دولتونو پر غاړه نه دی. هغه خلک، په ځانګړي ډول سوداګر او تجارتي شرکتونه، چې د خیرخواهۍ او د دیني دندې د ترسره کولو په نیت د دغو مدرسو له بېحسابه پراختیا سره مرسته کوي، په دې برخه کې مسوولیت لري. دیني او خیرخواهانه نیت په یوازې ځان دا نه تضمینوي، چې د یوه عمل ټولنیزه پایله به هم خیر وي. که یوه مالي سرچینه داسې ادارې ته ورکړل شي چې په عمل کې د تعصب، د تنوع د ردولو، تبعیض، د وګړو د حقونو د مخالفت یا د تاوتریخوالي د مشروعیت په بیا تولید کې مرسته کوي، نو تمویل کوونکی، که څه هم په ناخبرۍ کې وي، د هغې دورې د دوام لپاره د مادي سرچینو په برابرولو کې ونډه اخلي.
مسئله حتا له مستقیم تاوتریخوالي هم پراخه ده. په یوه بېوزله ټولنه کې چې سرچینې یې محدودې دي، هر پراخ اقتصادي انتخاب له ځان سره د «فرصت لګښت» هم لري. هغه پیسې چې پر ښوونځیو، پوهنتونونو، مسلکي زدهکړو، طبابت، ټکنالوژۍ، کرنې، تولید او د کار پر رامنځته کولو لګېدای شي، که په نامتناسب ډول د ځانګړي ډول زدهکړې د بیا تولید لپاره ولګول شي، د ټولنې د بشري پانګې پر جوړښت هم اغېز کوي. ټولنه د متوازن پرمختګ لپاره یوازې دیني عالم ته اړتیا نه لري؛ ډاکټر، انجنیر، ښوونکی، د کرنې متخصص، اقتصادپوه، مدیر، ساینسپوه، تخنیکر او لسګونو نورو تخصصونو او مهارتونو ته هم اړتیا لري.
له دې نظره، د مدرسو پراخ تمویل یوازې د صدقې او خیرات په اړه شخصي انتخاب نه دی. کله چې دا مرستې په پراخه کچه ترسره کېږي، نو دا د هغې ټولنې په اړه هم یو انتخاب ګرځي چې د جوړېدو په حال کې ده. هغه ټولنه چې خپلې محدودې سرچینې په نامتناسب ډول د یوه ایډیالوژیک جوړښت د بیا تولید لپاره ځانګړې کړي، په ورته وخت کې د متوازن پرمختګ، د مدرن دولت د جوړېدو او د وګړو د حقونو د تحقق لپاره اړین امکانات هم له ځانه اخلي.
موخه د دیني مدرسو تړل نه دي
دا بحث باید د دیني مدرسو د تړلو یا د دیني زدهکړو د اړتیا د ردولو په معنا ونه انګیرل شي.
په افغانستان کې، چې دین د خلکو د ژوند مهمه برخه جوړوي، دیني زدهکړې یوه واقعي ټولنیزه اړتیا ده.
ستونزه د دیني مدرسې په موجودیت کې نه ده؛ ستونزه د هغې په شمېر او کچه، د زدهکړو په کیفیت، مالي سرچینو، نصاب او په ټول ښوونیز او پرمختیايي نظام کې د هغې په ځای کې ده. معقوله موخه باید دا وي چې دیني مدرسې د ټولنې د اړتیا له اندازې سره متناسبې شي، کیفیت یې لوړ شي او له ټول ښوونیز نظام سره همغږې شي، نه دا چې له منځه یووړل شي.
د اسلامي هېوادونو تجربه ښيي چې د دې کار لپاره بېلابېل ماډلونه موجود دي. په مصر کې الازهر د دیني زدهکړو یو رسمي او تنظیم شوی نظام لري او تاریخي اصلاحاتو یې حتا غیرمذهبي علوم او وروسته طب، انجینري، کرنه او سوداګري هم د الازهر په ښوونیز جوړښت کې شامل کړل. په ترکیه کې د امام خطیب ښوونځي د ملي ښوونې وزارت تر څار لاندې د رسمي ښوونیز نظام یوه برخه دي. په مالیزیا کې هم د دیني مدرسو بېلابېل ډولونه د دولتي او ایالتي تنظیمي جوړښتونو تر څار لاندې فعالیت کوي او ځینې دیني مدرسې د اسلامي زدهکړو ترڅنګ ملي نصاب هم وړاندې کوي.
له دغو ماډلونو هېڅ یو بېنقصه نه دی او د دغو هېوادونو شرایط هم له افغانستان سره یو شان نه دي خو د دغو تجربو اهمیت په دې کې دی چې ښيي د «دیني مدرسو په بشپړه توګه تړلو» او «په بشپړه توګه ازاد پرېښودلو» ترمنځ درېیم انتخاب هم شته چې هغه د دیني زدهکړې په رسمیت پېژندل، خو په ورته وخت کې د ښوونیزو او پرمختیايي اړتیاوو په پام کې نیول او د وګړو اساسي حقونو او ازادیو ته لومړیتوب ورکول دي.
د تېرو څو لسیزو تجربه ښيي چې ټولنه په افغانستان او سیمه کې د دیني مدرسو د رول په اړه نوي درک ته اړتیا لري. دیني مدرسه په خپل کلاسیک شکل کې د دیني علومو د زدهکړې اداره وه، خو نن ډېرو دیني مدرسو له سیاسي پروژو، غیرشفافو مالي سرچینو، امنیتي دستګاوو، پوځي بسیج او جیوپولیټیکي سیالیو سره اړیکې پیدا کړې دي. په داسې حالت کې د مدرسې رول په بنسټیز ډول بدلېدای شي.
د یوې کورنۍ لپاره مدرسه لا هم د قرآن او فقهې د زدهکړې ځای کېدای شي؛ د هغې د مدیر لپاره د عاید او ټولنیز اعتبار سرچینه کېدای شي؛ د یوه سیاسي جریان لپاره د پلویانو د بسیج شبکه کېدای شي؛ د یوې استخباراتي ادارې لپاره د نفوذ زمینه کېدای شي او د یوه ایډیالوژیک نظام لپاره د راتلونکي نسل د روزنې او د واک د بیا تولید وسیله کېدای شي.
له همدې امله، د افغانستان د دیني مدرسو په اړه اصلي پوښتنه نوره یوازې دا نه ده چې په دغو مدرسو کې څه تدریسېږي؟ مهمه پوښتنه دا ده چې دا مدرسې د پیسو، واک، ایډیالوژۍ او سیاست په کومه شبکه کې ځای لري، څوک یې تمویلوي، څه ډول انسان روزي او د افغانستان په راتلونکې ټولنه کې دغه انسان ته څه ډول رول ورکول کېږي؟
د دغو پوښتنو له ځوابونو پرته، د طالبانو د پدیدې درک هم نیمګړی پاتې کېږي. طالبان یوازې د جګړې په ډګر کې نه شو مطالعه کولای. د هغوی د پیدایښت او بیا تولید د څرنګوالي د درک لپاره باید هغو چاپېریالونو ته هم وکتل شي چې د داسې جریان بشري ځواک، نړۍلید او ټولنیز مشروعیت پکې جوړېږي.
هغه څه چې باید بیا تکرار نه شي، د مدرسې، ایډیالوژۍ، ځواک او شخړې هغه ترکیب دی چې مدرسه له یوې دیني ښوونیزې ادارې څخه د ایډیالوژۍ، قدرت او منازعې په وسیله بدلوي.
که د دې برخې د تنظیم لپاره معقوله تګلاره رامنځته نه شي او که د خلکو، په ځانګړي ډول د هغو کسانو ترمنځ چې د دې شبکو مالي سرچینې برابروي، د دغو پایلو په اړه کافي پوهاوی رامنځته نه شي، نو خطر یوازې د مدرسو د شمېر په زیاتېدو کې نه دی. خطر دا دی چې هغه کړۍ چې یو ځل یې د طالبانو په پیدایښت او واک ته رسېدو کې ونډه لرله، دا ځل په لا پراخه کچه د سیمې په سیاسي او ټولنیز جوړښت کې ځای پر ځای شي.
په دې صورت کې به مساله نور یوازې د طالبانو په نوم د یوې ډلې راڅرګندېدل نه وي؛ بلکې ستونزه به د هغو شرایطو نه ختمېدونکی بیا تولید وي چې تاوتریخوالی، د وګړو ځپل، وروسته پاتېوالی او د یوه مدرن دولت د جوړېدو ستونزې غځوي.
د ۲۰۲۶ کال په سپټمبر کې، د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې د ۸۱مې غونډې له پیل سره هممهاله، افغانستان د عمومي اسامبلې د ریاست د یوه مرستیال په توګه خپل کار پیل کړ. د سپټمبر په ۱۶مه امنیت شورا د افغانستان په اړه غونډه وکړه او ۴۲ هېوادونو له افغان ښځو او نجونو ملاتړ وښود.
د افغانستان دایمي استازولۍ د لوړې کچې اونۍ په څنډه کې، له افغان او نړیوالو شریکانو سره په همکارۍ، د هېواد د مهمو مسالو په اړه څلور اړخیزې غونډې جوړې کړې. د استازولۍ پیغام روښانه دی: د افغانستان کړکېچ یوازې د یوه باوري، ټولشموله او د افغانانو په مشرۍ او مالکیت د سیاسي حللارې له لارې هوارېدای شي.
د عمومي اسامبلې ۸۱مې غونډې ته لنډه کتنه
د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې ۸۱مه غونډه د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر په ۸مه د خلیلالرحمن (بنګلهدېش) په مشرۍ او د «د باور بیا راژوندي کول، د بدلون مدیریت: داسې ملګري ملتونه چې د ټولو لپاره پایله ولري» تر شعار لاندې په رسمي ډول پیل شوه. د هېوادونو د مشرانو غونډه، چې د «لوړې کچې اوونۍ» په نوم هم یادېږي، د سپټمبر له ۲۲مې تر ۲۸مې پورې د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر، نیویارک کې ترسره شوه. د ۱۹۴ رسمي پلاوو استازو، چې ۱۱۳ ولسمشران او لومړي وزیران، یو شهزاده، ۱۱ مرستیال ولسمشران، اووه مرستیال صدراعظمان او ۴۸ د بهرنیو چارو وزیران او د استازولیو مشران پکې شامل وو، ویناوې وکړې.
په بحثونو کې د نننۍ نړۍ پر ننګونو د ملګرو ملتونو د کار د درېیو اساسي ستنو، یعنې سولې او امنیت، پراختیا او بشري حقونو، په چوکاټ کې تمرکز وشو. د سولې او امنیت په برخه کې تر ډېره د اوکراین، ایران، منځني ختیځ، سوډان او یمن شخړو ته اشاره وشوه او د نړیوال قانون او د ملګرو ملتونو د منشور پر درناوي، د هېوادونو پر حاکمیت او امنیت، د ملکي وګړو پر ساتنې او څو اړخیزتوب ټینګار وشو. د ویناوو ډېره برخه د روسیې او اوکراین، اسراییل او فلسطین، او امریکا او ایران ترمنځ د جګړو پای ته رسولو ته ځانګړې شوې وه. د ځینو اټکلونو له مخې، اوس مهال په نړۍ کې شاوخوا له ۶۰ تر ۶۵ پورې وسلهوالې شخړې روانې دي او د امنیت شورا، چې دنده یې تر ډېره د سولې او امنیت ساتل دي، د دغو شخړو په حل کې بریالۍ شوې نه ده.
د پراختیا په برخه کې ویناوالو د اقلیمي ګواښونو، د شمال او جنوب هېوادونو ترمنځ د اقتصادي واټن د زیاتېدو، د دوامدارې پراختیا د موخو لپاره د تمویل د کمېدو، د پورونو د فشار او د نړیوالو مالي بنسټونو د جوړښت د اصلاح په اړه خبرې وکړې. د ملګرو ملتونو اصلاح او د دغه سازمان لا اغېزناک کول هم د ویناوو له تکراري موضوعاتو څخه وو. د امنیت شورا اصلاح د دې لپاره اړینه وبلل شوه چې دغه شورا لا ځوابویوونکې، دموکراتیکه او ټولشموله شي او ځینو هېوادونو د غړو هېوادونو د شمېر د زیاتولو، په ځانګړي ډول د افریقا او نورو لویو وچو د استازیتوب د زیاتېدو، ملاتړ وکړ. د سرمنشي له لوري د «UN80» نوښت ته ښه راغلاست وویل شو او د هغه پر عملي کولو ټینګار وشو. د نوي سرمنشي ټاکنه هم له مهمو موضوعاتو څخه وبلل شوه او ویناوالو د داسې یوه کس د ټاکلو لپاره د مسوولانه او روڼ بهیر غوښتنه وکړه چې منشور ته ژمن او بېطرفه وي.
مصنوعي ځیرکتیا د ټولو ویناوو له مهمو موضوعاتو څخه وه؛ هېوادونو د دې ټکنالوژۍ د فرصتونو او ګواښونو په اړه خبرې وکړې او د شفاف مدیریت، اغېزمنې او مسوولانه کارونې او د ټولو د لاسرسي پر اړتیا یې ټینګار وکړ. د بشري حقونو په برخه کې، ویناوالو د بشري حقونو او بنسټیزو ازادیو د سیستماتیکو سرغړونو د زیاتېدو، په ځانګړي ډول د ښځو، نجونو او ماشومانو پر وړاندې د سرغړونو د پراخېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړه.
افغانستان په عمومي ویناوو کې
د افغانستان کړکېچ د ملګرو ملتونو د سرمنشي، د عمومي اسامبلې د رییس او د هغو هېوادونو په ویناوو کې چې د افغانستان پر وضعیت اغېز لري، په جدي توګه مطرح نه شو. د ازبکستان، پاکستان، قزاقستان، ایرلنډ او ایسلنډ استازو په خپلو ویناوو کې افغانستان یاد کړ، خو تر ډېره یې د امنیتي اندېښنو، د ترهګرۍ د ګواښ، د ښځو او نجونو د بنسټیز حذف او د هغوی د حقونو او ازادیو د نقض په چوکاټ کې یادونه وکړه.
د عمومي اسامبلې په عمومي بحث کې د افغانستان وینا د سپټمبر په ۲۸مه د «په افغانستان کې اقلیمي امنیت او چاپېریالي مقاومت» تر سرلیک لاندې له حاشیوي غونډې سره د هممهالۍ له امله ترسره نه شوه.
د سپټمبر مهمې پېښې
۱. د عمومي اسامبلې د ریاست د یوه مرستیال په توګه د افغانستان د کار پیل
د عمومي اسامبلې د ۸۱مې غونډې له پرانیستې سره هممهاله، افغانستان د عمومي اسامبلې د ریاست د یوه مرستیال په توګه په رسمي ډول خپل کار پیل کړ او د افغانستان د دایمي استازولۍ سرپرست د عمومي کمېټې په هغه غونډه کې ګډون وکړ چې د غونډې د اجنډا د تصویب لپاره جوړه شوې وه. دغه موقف په اوسنیو شرایطو کې ځانګړی اهمیت لري، ځکه د ملګرو ملتونو د مشرتابه او لوړپوړو چارواکو پام د افغانستان مسئلو ته د رااړولو لپاره لا ډېر فرصت برابروي.
۲. له افغان ښځو او نجونو سره د ۴۲ هېوادونو د پیوستون اعلامیه
د سپټمبر په ۱۶مه د امنیت شورا له غونډې مخکې، ۴۲ هېوادونو د فرانسې په کوربهتوب، چې د امنیت شورا دورهیي مشري یې پر غاړه درلوده، په یوه ګډه خبري غونډه کې اعلامیه خپره کړه او له افغان ښځو او نجونو سره یې خپل پیوستون څرګند کړ. دغو هېوادونو د طالبانو له لوري جنسیتي تبعیض او سیستماتیکه ځپنه وغندله.
هغوی پر ښځو او نجونو د محدودیتونو د سملاسي لغوه کېدو، د افغانستان د نړیوالو ژمنو د رعایت، د ملګرو ملتونو پر ښځینه کارکوونکو د محدودیتونو د لرې کېدو او د ښځو د بشپړ او مانادار مشارکت د تضمین غوښتنه وکړه.
دغو هېوادونو همداراز د یوناما له رول او د حسابورکونې او د معافیت له کلتور سره د مبارزې په برخه کې د نړیوالو هڅو ملاتړ وکړ؛ په دې لړ کې یې د نړیوالې جنايي محکمې او د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د خپلواک میکانیزم کار هم یاد کړ. دوی وویل چې په تېرو پنځو کلونو کې د ښځو او نجونو د حقونو د بېرته راژوندي کولو په برخه کې د پام وړ پرمختګ نه دی شوی.
۳. د افغانستان په اړه د امنیت شورا غونډه؛ د سپټمبر ۱۶مه
په دې غونډه کې د بشري حقونو وضعیت، بشري او اقتصادي کړکېچ، حکومتولي او د ترهګرۍ ګواښونه د بحث اصلي محورونه وو. د یوناما سرپرست دفتر ټینګار وکړ چې، سره له دې چې په امنیتي او اقتصادي برخو کې یو شمېر نسبي پرمختګونه شوي، خو پر ښځو او نجونو سخت محدودیتونه، غیرټولشموله حکومتولي او د ترهګرو ډلو شتون لا هم اساسي ننګونې دي.
د امنیت شورا ځینو دایمي غړو او یو شمېر نورو غړو هېوادونو د ښځو او نجونو پر حقونو، حسابورکونې، له معافیت سره د مبارزې، د بندیانو د خوشې کېدو، د ملګرو ملتونو پر ښځینه کارکوونکو د محدودیتونو او د اوسني وضعیت د عادي کولو د مخنیوي ټینګار وکړ او د طالبانو تګلارې یې وغندلې.
په مقابل کې، ځینو نورو دایمي غړو له طالبانو سره د سیاسي او اقتصادي تعامل، بشري مرستو، د مالي محدودیتونو د کمولو او د کنګل شویو شتمنیو د مسالې د حل پر دوام تمرکز وکړ. د سیمې هېوادونو تر ډېره د خبرو اترو، د دوحې د بهیر او سیمهییزې همکارۍ ملاتړ وکړ او هممهاله یې د ترهګرۍ، اقتصادي کړکېچ او د ښځو د مشارکت د وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړه.
په ټوله کې، دې غونډې وښوده چې د افغانستان د اساسي ننګونو په اړه ګډې اندېښنې شته، خو له یوې خوا د فشار او حسابورکونې او له بلې خوا د تعامل او خبرو اترو ترمنځ د توازن پر څرنګوالي لا هم اختلاف نظر موجود دی.
۴. لیدنې او سیاسي تعاملات
د افغانستان د دایمي استازولۍ په ملاتړ، د ښځو، سیاسي او مدني فعالانو او د بشري حقونو د مدافعینو یوه پلاوي د لوړې کچې اوونۍ په څنډه کې د ملګرو ملتونو له یو شمېر لوړپوړو چارواکو او د مهمو هېوادونو، په ځانګړي ډول د امنیت شورا د غړو هېوادونو، د بهرنیو چارو له وزیرانو سره لیدنې او خبرې وکړې.
په دغو لیدنو کې د افغانستان سیاسي، امنیتي، اقتصادي، بشري او بشري حقونو اړوند ننګونې وڅېړل شوې او د یوه داسې سیاسي حللارې د اسانتیا پر اړتیا ټینګار وشو چې د افغانانو په مالکیت او مشرۍ وي او ښځې پکې مانادار او محوري ګډون ولري.
څلور حاشیوي غونډې
د افغانستان دایمي استازولۍ د لوړې کچې اونۍ په ترڅ کې، د افغان بنسټونو، نړیوالو شریکانو او د همکارو هېوادونو د استازولیو په همکارۍ او ملاتړ، څلور حاشیوي غونډې جوړې کړې.
په دغو غونډو کې په سوله او ملي پخلاینه کې د ښځو پر مشارکت، د افغانانو په مشرۍ د سیاسي بهیر پر اړتیا، د ښځو او نجونو پر وړاندې د سیستماتیک تبعیض په تړاو پر عدالت او حسابورکونې، او په افغانستان کې پر اقلیمي امنیت او چاپېریالي مقاومت تمرکز وشو.
د دغو غونډو ګډ هدف د افغانستان د خلکو د لیدلورو انعکاس، د افغانانو او نړیوالې ټولنې ترمنځ د خبرو اترو پیاوړتیا او د هېواد د یو له بل سره تړلو کړکېچونو لپاره د عملي حللارو څېړل وو.
د حاشیوي غونډو مهم جزییات:
۱. ۲۱سپټمبر — په افغانستان کې ښځې، سوله، عدالت او ملي پخلاینه:
د افغانستان د پالیسۍ لابراتوار (د پرینسټن پوهنتون)، د ښځو، سولې او امنیت لپاره د جورجټاون انسټیټیوټ، د افغانستان د عدالت ارشیف او د جنسیتي اپارتاید د پای ته رسولو کمپاین.
۲. ۲۴سپټمبر — د افغانستان د پرمختګ لپاره لاره: د ټولشموله حکومتولۍ او سیمهییز امنیت لپاره د افغانانو په مشرۍ د سیاسي بهیر پر لور:
د اندیانا بنسټ او خپلواک ډیپلوماتیک بنسټ؛ د فنلنډ د دایمي استازولۍ په ملاتړ.
۳. ۲۵سپټمبر — افغانستان پنځه کاله وروسته: جنسیتي اپارتاید او حسابورکونه:
د البانیا او استرالیا دایمي استازولۍ؛ شهمامه، د ښځو حقونه لومړی، مستقیمه سوله، حیاتي غږونه او د ښځو د سولې او بشري مرستو صندوق.
۴. ۲۸سپټمبر — په افغانستان کې اقلیمي امنیت او چاپېریالي مقاومت:
ګلوبل ریزیلینس، د جورجټاون انسټیټیوټ، د اوبو په ډیپلوماسۍ کې د ښځو شبکه او د جوبیتز د کورنۍ بنسټ.
۱. ښځې، سوله، عدالت او ملي پخلاینه – د سپټمبر ۲۱مه
دغه غونډه د لوړېکچې اوونۍ په درشل کې جوړه شوه او د سیاسي بهیرونو، عدالت او حسابورکونې په برخو کې د ښځو پر مانادار ګډون او د تلپاتې سولې او ملي پخلاینې په برخه کې د هغوی پر رول تمرکز وشو. جوړوونکو ټینګار وکړ چې هېڅ معتبر او دوامدار سیاسي بهیر نه شي کولای ښځې څنډې ته کړي او یا د هغوی ګډون یوازې تر سمبولیکو مشورو محدود کړي.
ویناوالو وویل، سوله یوازې د تاوتریخوالي کمېدل نه دي، بلکې د انساني کرامت، د قانون حاکمیت، ځوابویونکو بنسټونو، عدالت او د خلکو د خپل راتلونکي د ټاکلو له حق سره تړاو لري. له افغانستان سره نړیوال تعامل باید د خلکو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو، د اساسي حقونو د له منځه وړلو په بیه نه وي او عدالت او د ښځو ګډون باید له پیله د هر سیاسي بهیر په طرحه کې شامل شي.
هغوی د محرومیت او جوړښتي تاوتریخوالي پر اوږدمهالو پایلو، لکه د بشري پانګې کمزوري کېدل، د ټولنیزو او رواني زیانونو زیاتېدل او بیننسلي اغېزې هم ټینګار وکړ او د داسې یوه ټولشموله چوکاټ غوښتنه یې وکړه چې د هېواد دننه او بهر سیاسي، مدني او ټولنیز ځواکونه سره راټول کړي. د افغانانو په مشرۍ د نوښتونو ملاتړ، د ښځو پر محور د بنسټونو پیاوړتیا، پر حسابورکونې ولاړ اصولي تعامل او په نړیوال قانون کې د جنسیتي اپارتاید د په رسمیت پېژندلو هڅې هم د بحث له مهمو محورونو څخه وې.
۲. د افغانستان د راتلونکي لپاره د لارې نقشه – د سپټمبر ۲۴مه
د دې غونډې اصلي محورونه د یوه معتبر او افغانمحوره سیاسي بهیر اړتیا، ټولشموله او ځوابویونکې حکومتولي، د ښځو او مدني ټولنې مانادار ګډون او د ملګرو ملتونو او سیمهییزو هېوادونو تسهیلکوونکی رول وو.
ویناوالو ټینګار وکړ چې بشري مرستې، اقتصادي تعامل او له ترهګرۍ سره په مبارزه کې همکاري، که څه هم اړینې دي، خو په یوازې ځان نه شي کولای په افغانستان کې سیاسي بحران او د مشروعیت مسئله حل کړي.
د دوی په وینا، د افغانستان راتلونکی باید د افغانانو په واقعي مالکیت او مشرۍ کې جوړ شي او ښځې، ځوانان، مدني ټولنه، سیاسي جریانونه او متخصصین باید د دې بهیر د موخو، جوړښت او مسیر په ټاکلو کې مانادار رول ولري. خبرداری ورکړل شو چې نړیوال تعامل باید د موجود وضعیت د عادي کولو لامل نه شي.
د نړیوالې او سیمهییزې همغږۍ زیاتول، د افغانانو د بېلابېلو لیدلورو لپاره د خبرو اترو زمینه برابرول، د باور بیا رغول، د متخصصینو او پوهنتونونو له ظرفیتونو ګټه اخیستل او د دې بهیر په اسانتیا کې د ملګرو ملتونو فعال رول هم د بحث له مهمو ټکو څخه وو. پر ښځو او نجونو پراخ محدودیتونه د افغانستان د ثبات او له نړیوالې ټولنې سره د عادي تعامل پر وړاندې له اساسي خنډونو څخه وبلل شول.
۳. افغانستان له پنځو کلونو وروسته: جنسیتي اپارتاید او حسابورکونه – د سپټمبر ۲۵مه
د دې غونډې تمرکز پر ښځو او نجونو د جوړښتي او بنسټیز شوي تبعیض، د ښځو د حقونو د مدافعانو پر ملاتړ او د عدالت او حسابورکونې د نړیوالو میکانیزمونو پر پیاوړتیا و.
ویناوالو وویل، چې د طالبانو پنځه کلنې واکمنۍ پر مهال پر زدهکړو، کار، تګ راتګ، په عامه ژوند کې پر حضور او سیاسي مشارکت محدودیتونه په یوه سیستماتیک نظام بدل شوي او نړیواله ټولنه باید له یوازې غندنې څخه مشخصو حقوقي، سیاسي او مالي اقداماتو ته مخه کړي.
ویناوالو وویل چې یوازې غندنه، پرته له کافي پایلو، بسنه نه کوي او ټینګار یې وکړ چې باید له مستندسازۍ څخه څېړنې، تعقیب او واقعي عدالت ته لاره هواره شي. د جرمونو نړیواله محکمه، د عدالت نړیواله محکمه او د افغانستان لپاره د خپلواک تحقیقاتي میکانیزم په توګه د حسابورکونې مهمې لارې مطرح شوې او د جنسیتي اپارتاید د نړیوال جرم په توګه د په رسمیت پېژندلو له هڅو ملاتړ وشو.
د فرانسې، البانیا او استرالیا استازو هم د افغان ښځو لپاره پر دوامدار سیاسي، حقوقي او بشري ملاتړ ټینګار وکړ او خبرداری یې ورکړ چې د ښځو وضعیت باید نه عادي وبلل شي او نه هېر شي.
د دې غونډې یوه مهمه برخه په افغانستان کې دننه د یوې ځوانې ښځې غږ و. هغې وویل، افغان ښځې او نجونې ځانګړي امتیازات نه غواړي، بلکې د خپلو اساسي حقونو، له ډلې د زدهکړې، کار، تګ راتګ د ازادۍ او د خپل راتلونکي د ټاکلو حق غوښتنه کوي.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ هم وویل، که څه هم د مستندسازۍ او د حسابورکونې د لارو د رامنځته کولو په برخه کې پرمختګونه شوي، خو د ښځو او نجونو په واقعي ژوند کې د پام وړ بدلون نه دی راغلی.
۴. اقلیمي امنیت او چاپېریالي تابیا – د سپټمبر ۲۸مه
دغه غونډه د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر کې جوړه شوه او د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د افغانستان پر شدید زیانمنتوب، د اوبو بحران، بېځایه کېدو، خوړو خوندیتوب، د ټولنو پر تابیا او د سیمهییزې همکارۍ پر اړتیا تمرکز وشو.
ویناوالو وویل، چې افغانستان سره له دې چې د نړۍ د شنو خونو د ګازونو په خپرېدو کې له ۰.۱ سلنې کمه ونډه لري، د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې له تر ټولو زیانمنو هېوادونو څخه دی. د دوی په وینا، لسیزو جګړو، د بنسټونو کمزورتیا او د نړیوالو مرستو کمېدو د دې بحران پر وړاندې د هېواد د مقابلې وړتیا محدوده کړې ده.
ټینګار وشو چې اقلیمي بحران له بشري، اقتصادي او امنیتي ننګونو جلا نه دی او وچکالي، سېلابونه، د اوبو کمښت، د ځمکې تخریب، بېځایه کېدل او د خوړو ناامني له یو بل سره تړلي دي.
د وختي خبرتیا سیستمونو پیاوړتیا، د پېښو پر وړاندې چمتووالی، د اقلیم پر وړاندې مقاومه کرنه، د اوبو د حوزو بیا رغونه، اوبو ته دوامدار لاسرسی، د سیمهییزو حللارو ملاتړ او زیانمنو ټولنو ته د اقلیمي مالي سرچینو رسول د اصلي لومړیتوبونو په توګه یاد شول.
کارپوهانو خبرداری ورکړ چې د افغانستان شاوخوا ۷۰ تر ۸۰ سلنه د اوبو سرچینې د هندوکش له واورو سره تړاو لري او د تودوخې زیاتوالی او د واورو چټک وېلې کېدل هم وچکالي او هم ناڅاپي سېلابونه زیاتولی شي. دوی له «اوبو بحران» څخه د «اوبو د افلاس» پر لور د افغانستان د حرکت په اړه هم خبرداری ورکړ.
د غونډې له مهمو پیغامونو څخه یو د اقلیمي تابیا په برخه کې د ښځو، ځوانانو او سیمهییزو ټولنو رول و. ټینګار وشو چې افغان ښځې باید یوازې د اقلیمي بحران قربانیانې ونه ګڼل شي، بلکې د اوبو مدیریت، کرنې، معیشت، پرېکړهکولو او د اقلیم سره د تطابق په پروګرامونو کې باید مانادار ګډون ولري.
ویناوالو همداراز د اوبو پر ډیپلوماسۍ د باور جوړونې، سیمهییزې همکارۍ او د چاپېریالي سولې جوړونې د یوې وسیلې په توګه ټینګار وکړ.
د افغانستان دایمي استازولۍ دریځ
د افغانستان مساله د سپټمبر په میاشت کې، په ځانګړي ډول د لوړېکچې اوونۍ او د هغې د حاشیوي غونډو پر مهال، د افغانستان د دایمي استازولۍ د ډیپلوماټیکو هڅو او د غیر دولتي بنسټونو، په ځانګړي ډول د افغان ښځو په مشرۍ د بنسټونو، په ملاتړ، له افغانستان سره د اړوندو هېوادونو او د ملګرو ملتونو په بېلابېلو ناستو کې په پراخه کچه مطرح شوه. همداراز د افغانستان رسمي دریځ د افغانستان په اړه د امنیت شورا په غونډه کې د دایمي استازولۍ د سرپرست په وینا کې په څرګنده توګه وړاندې شو.
د دایمي استازولۍ له نظره، د طالبانو د اوسنیو سیاستونو دوام، په ځانګړي ډول له اساسي ژوندانه له برخو څخه د ښځو او نجونو لرې کول، د ټولشمولې حکومتولۍ نشتوالی، د اساسي ازادیو محدودول او د افراطیت دوام، افغانستان له لا زیات بحران او انزوا سره مخ کړی دی.
د استازولۍ په وینا، افغانستان د ښځو، لږکیو او د ټولنې د نورو برخو په حذفولو او د تاوتریخوالي او افراطیت په کارولو سره تلپاتې سولې او ثبات ته نه شي رسېدلی. مخکې له دې چې موجود درزونه لا ژور شي او د کورنیو شخړو او نیابتي سیالیو لپاره لا ډېر زمینه برابره شي، اړتیا ده چې طالبان د افغانستان د خلکو مشروع غوښتنو او د نړیوالې ټولنې هغو تمو ته ځواب ووایي چې د یوه مشروع، ټولشموله، ځوابویونکي او د خلکو په ارادې ولاړ نظام د رامنځته کېدو غوښتنه کوي.
د افغانستان دایمي استازولۍ همداراز ویلي چې د افغانستان د ټولو خلکو، په ځانګړي ډول د ښځو، نجونو، ځوانانو او لږکیو، د ملي ګټو او اساسي حقونو او آزادیو دفاع ته ژمنه ده.
د استازولۍ په وینا، هڅې به د ډیپلوماسۍ پر دوام، د دیموکراتیکو ځواکونو، سیاسي او مدني فعالانو، ښځو، ځوانانو، مدني ټولنې او بااعتباره ملي شخصیتونو ترمنځ د همغږۍ پر پیاوړتیا او د ملګرو ملتونو له لارې د سیاسي حللارې پر موندلو متمرکزې وي.
اوس د دې وخت رارسېدلی چې د اوسني بحران د پای ته رسولو لپاره یوه معتبره، ټولشموله او د افغانانو په مشرۍ او مالکیت ولاړه سیاسي حللاره رامنځته شي؛ داسې حللاره چې د یوه مشروع، ملي، ټولشموله او ځوابویونکي نظام په چوکاټ کې د سولې، ثبات، سوکالۍ او دوامدار امنیت زمینه برابره کړي.
کله چې د دوو اټومي قدرتونو ترمنځ له اوو لسیزو راهیسې روانه سیالي د یوه کمزوري او جګړهځپلي ګاونډي تر دروازو رسېږي، پوښتنه یوازې دا نه وي چې څوک پر حقه دی؛ اصلي پوښتنه دا وي چې د دې سیالۍ بیه به څوک ورکوي؟ ښکاره ده، د هند او پاکستان د کړکېچ بیه افغانان پرېکوي او ګټه طالبان وړي.
پاکستان وايي، له افغانستانه د تحریک طالبان پاکستان او بلوڅ ازادي غوښتونکو بریدونه د دغه هېواد د امنیت لپاره جدي ګواښ جوړوي. تازه د پاکستان د پوځ ویاند ادعا وکړه چې د طالبانو حکومت د دې ډلې وسله والو ته پناه ورکړې او له افغان خاورې په پاکستان کې د بریدونو اجازه ورکوي. کابل دا تورونه ردوي او وايي چې د پاکستان امنیتي ستونزې باید د افغانستان پر خاوره د پوځي بریدونو له لارې حل نه شي.
د اکتوبر په لومړۍ نېټه پاکستان په کونړ او هلمند کې هوايي بریدونه وکړل. د طالبانو حکومت د ملکي تلفاتو خبر ورکړ، په داسې حال کې چې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (UNAMA) لږ تر لږه د لسو ملکي کسانو، چې ډېری یې ماشومان وو، د وژل کېدو راپور ورکړ. پاکستان بیا وویل چې بریدونه یې د استخباراتي معلوماتو پر بنسټ کړي، د وسله والو پټنځایونه یې له منځه وړي او ۲۲ وسله وال یې وژلي دي. د پاکستان ادعاوې په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې.
دا پېښه د یوې پراخې پوښتنې یوازې یوه برخه ده: ایا پاکستان د خپلې امنیتي ستونزې د حل لپاره افغانستان ته مخ اړوي، که افغانستان ورو - ورو د هغې اوږدې سیالۍ میدان ګرځي چې ریښه یې د کابل او اسلاماباد له اړیکو هم ژوره ده؟
د دې پوښتنې تر منځ د یو هېواد نوم ولاړ دی: هند
د ټي ټي پي له خوا پېښې امنیتي ستونزې
ټي ټي پي په پاکستان کې د خونړیو بریدونو مسوولیت منلی او په وروستیو میاشتو کې هم په خیبر پښتونخوا کې مرګوني بریدونه شوي دي. د سپټمبر په ۲۶مه په ډېره اسماعیل خان کې د یوه ځانمرګي برید مسوولیت همدغې وسله والې ډلې ومانه؛ په برید کې لږ تر لږه ۱۲ کسان ووژل شول.
اسلاماباد وايي چې د دغو بریدونو د تنظیم او ترسره کولو لپاره د ټي ټي پي ځینې شبکې په افغانستان کې فعالیت کوي. طالبان بیا دا ادعا ردوي.
د پاکستان لپاره ښايي پوځي عملیات د لنډمهاله امنیتي اقدام په توګه مطرح وي، خو د افغانستان لپاره هر برید یوازې یوه پوځي پېښه نه ده. دا د حاکمیت، د ملکي وګړو د خوندیتوب او د دوو ګاونډیو هېوادونو د اړیکو موضوع هم ده.
پاکستان د هند ملاتړ ولې یادوي؟
په وروستیو میاشتو کې د پاکستان په امنیتي روایت کې هند په زیاتېدونکي ډول مطرح کېږي. تازه د پاکستان د پوځ ویاند جنرال احمد شریف چودري هند په مستقیم ملاتړ تورن کړ او ویې ویل چې هند ټي ټي پي، بلوڅ ازادي غوښتونکو او نورو وسله والو ډلو ته د طالبانو پر مټ ملاتړ برابروي.
اسلاماباد ادعا کوي چې هند د افغانستان له خاورې د پاکستان پر ضد د وسله والو ډلو ملاتړ کوي، خو هند دا ډول تورونه ردوي.
تر دې دمه داسې خپلواک او عامه شواهد نه دي وړاندې شوي چې په قطعي ډول وښيي هند د ټي ټي پي د تمویل، روزنې او عملیاتي فعالیتونو ملاتړ کوي. له همدې امله دا خبره چې «هند د ټي ټي پي ملاتړی دی» باید د ثابت حقیقت پر ځای د پاکستان د حکومت د ادعا په توګه وړاندې شي.
خو له دې سره یو بل حقیقت هم شته: هند په افغانستان کې له کلونو راهیسې پراخ سیاسي، اقتصادي، بشري او پراختیايي حضور لري.
د هند افغانستان ته څه ورکړي؟
هند د افغانستان له هغو بهرنیو شریکانو څخه دی چې د پراختیا په برخه کې یې اوږدمهاله حضور درلود.
د داود خان له واکمنۍ نیولې تر ډاکتر محمد اشرف غني پورې د هند مرسته او ملاتړ د هغو حکومتونو له محوري سیاستونو څخه وو. په ملګرو ملتونو کې د هند استازي په سپټمبر میاشت کې وویل چې هېواد یې په افغانستان کې له ۵۰۰ څخه په زیاتو پرمختیايي پروژو کې ونډه اخیستې چې ټول ۳۴ ولایتونه یې پوښلي دي. د هند د رسمي معلوماتو له مخې، په دغو همکاریو کې روغتیا، عامه زیربناوې، ظرفیت لوړونه، بشري مرستې، واکسین، درمل او د خوړو امنیت شامل دي.
هند له ۲۰۰۱ وروسته د افغانستان په بیارغونه کې د میلیاردونو ډالرو په ارزښت پروژې هم تمویل کړې دي. د سلما بند، د پارلمان ودانۍ، د سړکونو او روغتیايي پروژو ترڅنګ، هند د افغانستان لپاره د چابهار له لارې د سوداګریز اتصال ملاتړ کړی دی.
خو د افغانستان لپاره بله پوښتنه هم مهمه ده: ایا د هند له دې اړیکو څخه ګټه اخیستل د پاکستان له ستراتیژیکې محاسبې سره ټکر کوي؟ ځواب یې تر ډېره هو دی.
د هند او پاکستان رقابت یوازې د کشمیر پر سر نه دی. دا د سیمې د امنیت، نفوذ، سوداګرۍ او ستراتیژیک چاپېریال پر سر هم اوږده سیالي ده.
پاکستان د افغانستان جغرافیه د خپل امنیت له محاسبې څخه جلا نه ګڼي. هند بیا افغانستان ته د پاکستان له لارې د تېرېدو پر ځای د بدیلو اقتصادي او سیمهییزو لارو په سترګه ګوري.
همدلته افغانستان د دوو متفاوتو ستراتیژیکو لیدلورو ترمنځ واقع کېږي.
د کابل لپاره له هند سره اړیکه کېدای شي د روغتیا، سوداګرۍ، تعلیم او پراختیا وسیله وي. خو اسلاماباد کولای شي همدغه اړیکې د خپل امنیت له زاویې وګوري.
په بل عبارت، هغه اړیکه چې کابل یې اقتصادي ګڼي، اسلاماباد یې ممکن امنیتي وګڼي.
دا توپیر د افغانستان لپاره ډېر خطرناک دی.
افغانستان له پاکستان سره زرګونه کیلومتره ګډه پوله لري. د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګري، ترانزیټ، کډوالۍ، کورنۍ اړیکې او امنیتي مسایل یو له بل سره تړلي دي.
له همدې امله، که د هند او پاکستان رقابت افغانستان ته انتقال شي، د هند له اړیکو څخه د افغانستان اقتصادي ګټه کولای شي په یوه بله جبهه کې امنیتي لګښت پیدا کړي.
خو دا هم باید وویل شي چې د پاکستان امنیتي حساسیت په خپله د دې معنا نه لري چې افغانستان باید له هند سره خپلې اړیکې پرې کړي.
افغانستان د دې حق لري چې له هر هغه هېواد سره اړیکې ولري چې د هغه ملي ګټو ته ګټه رسوي.
ایا افغانستان د هند او پاکستان د شخړې قرباني دی؟
تر یوې اندازې، خو کیسه دومره ساده نه ده.
افغانستان یوازې د هند او پاکستان د سیالۍ قرباني نه دی. د افغانستان داخلي جګړې، د افغان سیاسي او پوځي ډلو انتخابونه، د سیمې د نورو هېوادونو مداخلې او د نړیوالو قدرتونو ستراتیژۍ ټول د دغه هېواد د اوږدې بېثباتۍ برخه دي.
خو افغانستان د هند او پاکستان د رقابت له جغرافیې څخه بهر هم نه دی.
په تېرو څو لسیزو کې د پاکستان او هند ترمنځ د نفوذ سیالۍ په افغانستان کې د بېلابېلو سیاسي او امنیتي محاسبو بڼه خپله کړې ده. د ۲۰۰۱ وروسته هند د افغانستان د بیا رغونې له مهمو شریکانو څخه شو، په داسې حال کې چې پاکستان د افغانستان امنیتي وضعیت د خپل ستراتیژیک چاپېریال یوه برخه ګڼله.
اوس کله چې کابل له نوي ډیلي سره اړیکې پراخوي او له اسلاماباد سره اړیکې خرابېږي، دا پخوانی رقابت د نوې بڼې د راڅرګندېدو په حال کې دی.
د افغانستان انتخاب به څه وي؟
شاید د افغانستان لپاره تر ټولو خطرناکه پوښتنه همدا وي چې: هند که پاکستان؟
ځکه چې دا پوښتنه په خپله افغانستان د دوو نورو هېوادونو د سیالۍ په چوکاټ کې تعریفوي.
د افغانستان لپاره بل انتخاب هم شته: هند سره اړیکه، پاکستان سره اړیکه، خو د هېڅ یوه په ستراتیژیکه جګړه کې نه شاملېدل.
کابل کولی شول له هند سره د روغتیا، سوداګرۍ، تعلیم او بشري مرستو اړیکې ولري، پرته له دې چې خپله خاوره د پاکستان پر ضد د عملیاتو لپاره ورکړي، خو دا چاره د طالبانو په موجودیت کې ناشونې ده.
همدارنګه کابل کولی شول له پاکستان سره د سرحد، امنیت، سوداګرۍ او ترانزیټ په اړه خبرې وکړي، پرته له دې چې خپل بهرنی سیاست د اسلاماباد د امنیتي غوښتنو تابع کړي.
دا دریځ اسانه نه دی.
پاکستان غواړي ډاډ ترلاسه کړي چې افغانستان د هغه پر ضد د وسله والو لپاره اډه نه وي. هند غواړي له افغانستان سره خپلې اړیکې وساتي. افغانستان بیا غواړي له دواړو سره اړیکې ولري، خو د دواړو د سیالۍ په منځ کې ونه سوځي.
د افغانستان لپاره ستونزه هغه وخت رامنځته کېږي چې د هند ملګرتیا د پاکستان ضد ایتلاف تعبیر شي، یا د پاکستان امنیتي غوښتنې د افغانستان د خپلواک بهرني سیاست ځای ونیسي.
د هند او پاکستان ترمنځ شخړه ښايي ژر پای ته ونه رسېږي. د کشمیر امنیتي سیالي او متقابله بېباوري د څو لسیزو میراث دی.
خو دا اړینه نه ده چې د دغې شخړې بل فصل په افغانستان کې ولیکل شي.
افغانستان لا له وړاندې د څو نسلونو د جګړو بیه ورکړې ده. د دې هېواد لپاره تر ټولو خطرناک حالت هغه دی چې د نورو هېوادونو ستراتیژیکې سیالۍ د افغان خاورې پر سر په نیابتي یا مستقیمه جګړه بدلې شي.
د طالبانو په موجودیت کې بدبختانه افغانستان د هند او پاکستان د ستراتیژیکې سیالۍ برخه ګرځېدلی دی او دا سیالي افغانستان یو ځل بیا په کنډواله بدلولی شي.