د افغانستان د اقتصادي څارنې او ارزونې په اړه د نړۍوال بانک راپور او د طالبانو هر کلی

د شمس بونیري زوی رشید جان افغانستان انټرنشنل- پښتو ته تایید کړه چې پلار یې تېره ورځ د ورپېښې ناروغۍ له امله د اوه اویا کلونو په عمر مړ شو.

لیکوال او شاعر طایر ځلاند وايي چې شمس بونیری په پښتونخوا کې د عدم تشدد د لارې یو لاروی او د عوامي نشنل ګوند له مخکښو مشرانو څخه و.

د نوموړي په خبره چې په نویمو کلونو کې د پاکستان د حکومت له خوا د ده پر کتابونو بندیز لګېدلی و او له پښتونخوا څخه کابل ته تبعید شوی و.

ځلاند زیاتوي چې بونیری د ډاکتر نجیب الله د واکمنۍ تر سقوط پورې په کابل کې پاتې شو او په ۲۰۰۱ ز کال کې د پاکستان حکومت د هغه له کتابونو بندیزونه لېرې کړل.

بونیري لس چاپ او نا چاپ اثار لري چې ډېر مشهور یې (سور سحر) او (دا کتاب د زندان رڼا) دي. ټاکل شوې ده چې د نوموړي جنازه به د اکسټ په دویمه نېټه په بونیر کې ادا شي.

د خېبر پښتونخوا په باجوړ کې دوه ورځې وړاندې د جمعیت علمای اسلام په غونډه کې ځانمرګی برید شوی و چې له امله يې ۵۶ کسان وژل شوي و او تر یونیم سل زیات ټپیان دي.

صالح زیاتوي، کله چې د ملي امنیت رییس و، په پاکستان کې د طالبانو د استخباراتو د اوسني مرستیال ملا تاجمیر د ترهګریزو مرکزونو او بم جوړولو د ورکشاپونو په اړه معلومات یې د دغه هېواد له استخباراتي مشرانو جنرال کیاني او بیا جنرال شجاع پاشا سره شریکول.

نوموړی وايي، دا معلومات یې د امریکا او ناټو په منځګړتوب تر پاکستان رسول چې اسلام اباد قانع او په خپله خاوره کې د افغان حکومت د وسلوالو مخالفانو پرضد فعال کار وکړي.

نوموړی دا د ناټو او امریکا ساده یا ناسمه محاسبه بولي چې فکر یې کاوه پاکستان به د حقاني شبکې پرضد عملیات وکړي، چې پخپله امریکايي جنرال مایک مولن «د ای اېس ای مټ» بللې و.

هغه زیاتوي امریکايي چارواکي د زړه له تله پوهېدل چې افغان حکومت دا خبره سمه ده چې «پاکستان د ترهګرۍ پالونکی دی، نه ځپونکی.»

هغه وایي:‌ «هر وار به مو چې د پاکستان استخباراتو ته د ملا تاجمیر دقیق ځای ور په نښه او ترې وغوښتل چې په دې برخه کې عمل وکړي، نو ملا تاجمیر به د ای اېس ای د مرکزي دفتر په لارښوونه د اړیکې شمېره او ځای بدل کړل.»

امرالله صالح زیاتوي چې په دې هکله مفصله لیکنه یې د پي بي اېس رسنۍ په ۲۰۱۱ کال سیریز کې خپره شوې وه.

صالح زیاتوي هیڅکله هم ونه پوهېد چې د پاکستان اسټیبلشمنټ ولې دا باور لري چې ترهګر یوازې افغانان یا په افغانستان کې دننه نورو ته زیان رسوي: «نن چې ما په باجوړ کې چاودنې غږ واورېد نو سملاسي مې ذهن ته د کیاني، پاشا، تاجمیر، فیض حمید، د جمعیت علمای اسلام مولانا فضل الرحمن او په لسګونو نور نومونه راغلل چې د افغانانو د قتل عام لپاره یې جشنونه کول.»

د نوموړي په خبره، د طالبانو په بریالیتوب د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف مبارکي د افغانانو د وژلو او بربریت ته د هغو د سپارلو په معنا وه.

تر اوسه د پاکستان له لوري په حکومتي کچه غبرګون نه دی ښودل شوی خو د تېر حکومت د اطلاعاتو وزیر فواد چوهدري په خپله ټويټر پاڼه امرالله صالح ته لیکلي دي: «خلک به په کابل کې ستاسو وحشتناکه واکمني هېره نه کړي، تاسو د ترهګرۍ ضد جګړې په نوم په میلیونونو ډالر لوټ کړل. لوېدیځ ته مو دوکه ور کړه چې افغانستان باثباته ملي اردو لري.»

ښايي د نوموړي هدف دا وي چې د امریکا وتلو سره ملي اردو هم له منځه لاړه او طالبان واکمن شول.

خو پخواني افغان چارواکي وايي، چې امریکا له طالبانو سره تر دوحې تړون وروسته په جګړه کې د افغان ځواکونو ملاتړ کم او بیا هم بند کړ.

فواد چوهدري، امرالله صالح ته په ځواب کې د نورو پاکستانیو چاروکو په څېر یو وار بیا تور لګولی چې پخواني افغان حکومت د هند په کارنده مرسته د پاکستاني طالبانو غورځنګ ته ترهګریز مرکزونه برابر کړل.

نوموړی ښاغلي صالح ته په خطاب کې زیاتوي: «نړۍ د افغان حکومت د بې کفایتۍ بیه پرې کوي او تاسو پاکستان تورنوئ؟»

پاکستاني چارواکي اوس پر طالبانو تور پورې کوي چې د دغه هېواد ضد وسلوالو په تېره پاکستاني طالبانو ته یې پناه ور کړې ده، خو افغان طالبان دا تورونه ردوي.

اما مېرمن امیري په خپل ټوېټ کې لیکلي: «د افغانانو او بشري حقونو د ملاتړو د پراخو غوښتنو له امله چې وايي په بشري چارو په ځانګړې توګه پر ښځو او نجونو د افراطي بندیزونو په اړه باید له طالبانو سره تعامل وشي، له خپلو همکارانو سره یوځای طالبانو سره خبرو ته کښېناستم».

مېرمن امیري زیاتوی، چې په دوحه کې د طالبانو له استازو سره په دوه ورځنۍ ناسته کې امریکايي پلاوي بیا - بیا په افغانستان کې د انساني حقونو د حالت د سمون پر بېړنۍ اړتیا ټینګار کړی دی.

نوموړې وايي، امریکايی پلاوي له طالبانو وغوښتل چې د زدکړو او کار په ګډون پر نجونو او ښځو لګېدلي محدودیتونه لرې او بندیان خوشي شي. همدارنګه جسمي سزا او د رسنیو او بیان ازادۍ ځپلو ته هم پای ټکی کېښودل شي.

د هغې په خبره؛ د امنیت، اقتصادي پرمختیا او ثبات ترلاسه کولو او د بشري پانګې د ساتلو او له نړۍوالې ټولنې سره د دریځ د ښه کولو لپاره بشري حقونو ته درناوی اساسي ارزښت لري.

خو طالبانو او امریکا تر دې دوه ورځنۍ ناستې او د رینا امیري له ټوېټ وروسته هم د خواله رسنیو ځینې افغان کارونکو پر دغه غونډه نیوکې کړې دي.

د نجونو د زکړو اکاډمۍ بنسټګره سودابه بیاني له رینا امیري څخه په خپل ټوېټ کې پوښتنه کړې ده: طالبان ان ښځو ته د انسان په سترګه نه ګوري نو څنګه موږ له دې ډلې سره تعامل وغواړو.

هغې زیاته کړې ده چې نږدې نیمايي ښځې او سړي بې کاره او له ژور خپګان سره مخ دي، نو څنګه به له داسې ډلې سره تعامل وغواړي چې له همدې مصیبت سره یې مخ کړي دي.

خو د دې غونډې تر پیل مخکې هم د ښځو ملاتړو ډلو له امریکايي چارواکو غوښتي وو چې له طالبانو سره خبرو ته جرګه نه شي.

د ښځو اعتراضي ډلو ایتلاف له طالب چارواکو سره د امریکايي پلاوي ناسته ناروا(نامشروع) او د طالبانو د «سپین ښودلو» هڅه بللې وه.

دغه ایتلاف چې د معترضو ښځو له شپږو ډلو جوړ دی په یوه اعلامیه کې ویلي؛ د ښځو، معترضانو او د قرباني کورنیو له ګډون پرته دا ډول ناستې «ناروا» دي.

د هغه په خبره، دغه ناسته به د روسیې کازان ښار کې د سیپټمبر میاشتې په وروستیو کې جوړه شي .

د افغانستان په اړه د مسکو تېره غونډه د تېر کال د نوامبر په میاشت کې په پلازمېنه مسکو کې ترسره شوې وه .

په دغه غونډه کې د روسیې ، هند ، ایران ، قزاقستان ، قرغزستان ، چین ، پاکستان ، تاجکستان ، ترکمنستان او ازبکستان استازو کډون کړی وه .

روسیې تېر کال دغې غونډې ته طالبان نه وه وربللي.

خو د طالبانو بهرنیو چارو وزارت د شنبې په ورځ ( ۷ اسد ) ویل چې د افغانستان لپاره د روسیې سفیر دیمیتري ژیرنوف ددې ډلې له بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي سره د لیدنې پرمهال نوموړي ته د مسکو راتلونکې غونډه کې د کډون بلنه ور کړې ده .

د کابل ښار د یوې خپروندویه ټولنې مسوولان وایي د تېر په څېر ځوانان د مطالعې او لیکوال د لیکلو انګیزه نه لري، چې له امله یې د مطالعې دود له منځه ځي او د دوی د تېرو شلو کلونو خواري په اوبو لاهوکېږي.

دغه مسوولان چې له نوم اخیستو ډډه کوي، زیاتوي چې د بازار د نشتون له امله یې خپل کتابونه د یو بل مناسبت په پلمه لیلام او د چاپ ماشینونه یې هم په خورا کمه بیه وپلورل.

لیکوال او ژباړن میراحمد یاد وایي جمهوریت کې یې په کال کې تر لسو کتابونه چاپېدل، خو اوس په یوه کال کې دوه یا درې کتابونه په ډیرو ستونزو سره چاپوي، ځکه خپرنځي یې چاپ ته زړه نه ښه کوي.

د یوې بلې خپرندویه ټولنې مسوول د کتاب بازار اوسنی حالت د نجونو پر زدکړو بندیز او همدارنګه د خلکو اقتصادي وضعیت سره تړلی بولي.

نوموړی وايي، پخوا چې د خصوصي زدکړو بازار ګرم و، دوی به یې مختلف موادچاپول چې د خپرنځي په لګښت او د کتابونو په چاپ کې به یې لاس ور کاوه.

پر بد اقتصادي وضعیت سربېره د طالبانو د کتاب ارزونې کمېسیون هم د دې بازار د سړېدو یو بل لامل بلل کېږي.

طالبان وايي، دې کمېسیون سره غواړي د داسې کتابونو د چاپ او پلور مخه ونیسي چې له اسلامي ارزښتونو او د افغان ټولنې د دود خلاف وي.

د تېر کال دوبي کې د دغه کمېسیون چارواکو وویل، د داسې ۱۷۰ کتابونو د چاپ مخه یې نیولې چې «الحادي افکار» پکې وو.

خو لیکوال او خبریال سعید شینواری وایي، طالبانو پر دغه کمېسیون سربېره ډیر د فکري بیدارۍ پر کتابونو هم پټ بندیز لګولی او ټول کړي یې دي.

د ښاغلي شینواري په خبره، هغه کتابونه چې طالبان یې پر خلکو لوستل غواړي، یا خلکو لوستلي دي یا له دې ډلې سره د فکري تضاد له امله همدا کتابونه نه اخلي.

ایراني کتابونو ته هم افغانستان د پلور یو لوی بازار و، خو له تېرو دوو کلونو راهیسې د دې کتابونو پر واردېدو هم مالیه خورا ډېره لوړه شوې ده.

ایران کې د کتاب اړوند خبري اژانس ایبنا ته ایراني خپرندویانو ویلي، چې د مالیې لوړېدو او د خلکو د اقتصاد غورځېدو سره یې افغانستان ته صادرات ۹۵ سلنه کم شوي دي.