د سیستان - بلوچستان لاریونوال: ایران باید له طالبانو سره پر خپلو اړیکو له سره غور وکړي

دغه بانک د افغانستان د اقتصادي وضعیت په اړه په خپله وروستۍ ارزونه کې ویلي چې د روان کال تر مې میاشتې پورې د انفلاسیون کچه ۲.۸۳ سلنه راټیټه شوې ده. نړۍوال بانک د احصایې او معلوماتو د ملي ادارې د نارسمي معلوماتو پر اساسپه افغانستان کې د انفلاسیون د کچې د دغه کمښت په اړه لیکلي چې د ۲۰۲۰ز کال په لومړۍ نیمايي کې د نړۍوالو توکو د بیو د ټکان او د خوراکي توکو په عرضه کې د خنډ له امله په هېواد کې انفلاسیون لوړ شو.

راپور لیکي چې د ۲۰۲۳ز کال په لومړۍ نیمايي کې په نړۍوالو بیو کې کموالی او د افغانۍ د ارزښت ساتل د کورنیو بیو په ځانګړي ډول د خوراکي او سون توکو د بیو د راټیټېدو لامل شوي دي. دغه راز د دغې ارزونې له مخې پر وارداتي خوراکتوکو د ګمرکي تعرفو د پام وړ کمښت هم د بيو په راټيټېدو کې ونډه لرلې ده.

د طالبانو د ریاست الوزرا د اقتصادي چارو د مرستیال دفتر په یوه بیان کې د دغه راپور هرکلی کړی او لیکلي یې دي: «د هېواد اقتصادي وضعیت ته په کتو، په راپور کې ذکر شوي مثبت مسایل یو حقیقت دی او په همدې اساس نړۍوالو ته ټول پرمختګونه روښانه دي او باید سترګې ترې پټې نه شي."

نړۍوال بانک په خپل راپور کې لیکلي چې د هېواد په لویو بازارونو کې لا هم د اړتیا وړ خوراکي او نور توکي په کافي اندازه شته؛ خو د دې ارزونې له مخې یې تقاضا تر پخوا کمه شوې ده. له همدې امله د تقاضا کمښت هم د نرخونو د راټيټېدو لامل شوی دی.

خو د څارنې د سروې د دریم پړاو د لومړنیو پایلو له مخې، راپور ټینګار کوي چې له دې ټولو عواملو سره-سره په اوسني وضعیت کې تر نیمايي زیاتې افغان کورنۍ لا هم د خپل ژوند د ساتلو په برخه کې له جدي ننګونو سره مخ دي او دوی په زیاتیدونکې توګه په نړۍوالو مرستو او بهرنیو حوالو متکي دي.

نړۍوال بانک په خپل راپور کې د افغانیو د ارزښت لوړېدو ته په اشارې لیکلي چې د ۲۰۲۲ ز کال د همدې مودې په پرتله د ۲۰۲۳ ز کال له جنورۍ تر مې میاشتې پورې د سوداګرۍ کسر یو میلیارد ډالر ډېر شوی دی.

راپور لیکي چې د معلوماتو د کمښت له امله د یاد ښه والي لاملونه نه دي روښانه؛ خو په راپور کې راغلي چې د نورو اسعارو پر وړاندې د افغانیو د نرخ لوړېدل د دې ښکارندویي کوي چې ښايي د ډالرو پر وړاندې د نغدو پېسو له حوالې پرته نورې نامعلومې مالي سرچینې هم وي.

همدارنګه د څارنې د خپلواکې ادارې لخوا د راټولو شویو معلوماتو پر بنسټ چې ارزونه یې ترسره کړې خصوصي شرکتونو د ۲۰۲۳ز کال په جون میاشت کې خپلو بانکي زیرمو ته ښه لاسرسی درلود. نړۍوال بانک د بانکي خدمتونو د وړاندې کولو په برخه کې د دې ښه والي لا ډېر تفصیل وړاندې کړی دی.

نړۍوال بانک په خپل راپور کې له ۱۲۰۰ نارینه او ۳۵۰ښځینه دولتي کارکوونکو سره د ټیلیفوني مرکو پر بنسټ ویلي چې نږدې ټولو یې په همدې میاشت کې معاشونه ترلاسه کړي دي. د دې راپور له مخې د دغو کارمنانو شاوخوا ۹۰ سلنه ویلي چې دوی ته خپل معاشونه د بانکي حسابونو له لارې رسېدلي دي. خو د دغو کسانو له ډلې ۵۱ سلنه وګړو یې ویلي چې د معاشونو په ترلاسولو کې له ستونزو سره مخ دي.

ځواب ویونکو معمولاً په بانکونو کې د ګڼې ګوڼې او ټیټ کیفیت بانکنوټونو په اړه شکایت کړی او په ورته وخت کې ځینو د معاشونو اخیستو پر مهال د دوی د پیسوله محدودې ورکړې ناخوښي څرګنده کړې.

د صادراتو د عوایدو په برخه کې د نړۍوال بانک د ارزونې له مخې د ۲۰۲۳ز مالي کال په لومړیو څلورو میاشتو کې ټولټال ۶۳ میلیارده افغانۍ راټول شوي عواید چې د تېر مالي کال تر همدې مودې ۱۶ سلنه زیاتوالی ښيي .

د دې ودې اصلي لامل سرحدي مالیات؛ لکه ګمرکي محصول او سوداګریز مالیات دي چې د ۲۰۲۲ ز مالي کال د لومړیو څلورو میاشتو په پرتله ۲۳ سلنه زیات شوي دي.

د راپور له مخې؛ په دې موده کې د طالبانو د ګمرکونو ریاست شاوخوا ۶۰ سلنه عواید راټول کړي چې لویه برخه یې د ایران او پاکستان له سرحدي بندرونو څخه دي.

د طالبانو د دغې ارزونې له مخې؛ د تېر کال په پرتله د طالبانو له خوا د کورنیو عوایدو په راټولولو کې اوه سلنه زیاتوالی راغلی دی. د کورنیو عوایدو زیاتوالی تر ډېره د کانونو د پلور او د پاسپورټ د فیس د زیاتوالي له امله دی.

د راپور له مخې د ۲۰۲۳ ز کال د فبروري راهیسې بېړنۍ روغتیا ته د رسېدنې په برخه کې ۱۳ سلنه ښه والی راغلی او د ۲۰۲۲ز کال له جنورۍ راهیسې د بېړنیو روغتیايي مرکزونو په مرسته شاوخوا یو میلیون د زېږون پېښې ثبت شوې دي.

د شمس بونیري زوی رشید جان افغانستان انټرنشنل- پښتو ته تایید کړه چې پلار یې تېره ورځ د ورپېښې ناروغۍ له امله د اوه اویا کلونو په عمر مړ شو.

لیکوال او شاعر طایر ځلاند وايي چې شمس بونیری په پښتونخوا کې د عدم تشدد د لارې یو لاروی او د عوامي نشنل ګوند له مخکښو مشرانو څخه و.

د نوموړي په خبره چې په نویمو کلونو کې د پاکستان د حکومت له خوا د ده پر کتابونو بندیز لګېدلی و او له پښتونخوا څخه کابل ته تبعید شوی و.

ځلاند زیاتوي چې بونیری د ډاکتر نجیب الله د واکمنۍ تر سقوط پورې په کابل کې پاتې شو او په ۲۰۰۱ ز کال کې د پاکستان حکومت د هغه له کتابونو بندیزونه لېرې کړل.

بونیري لس چاپ او نا چاپ اثار لري چې ډېر مشهور یې (سور سحر) او (دا کتاب د زندان رڼا) دي. ټاکل شوې ده چې د نوموړي جنازه به د اکسټ په دویمه نېټه په بونیر کې ادا شي.

د خېبر پښتونخوا په باجوړ کې دوه ورځې وړاندې د جمعیت علمای اسلام په غونډه کې ځانمرګی برید شوی و چې له امله يې ۵۶ کسان وژل شوي و او تر یونیم سل زیات ټپیان دي.

صالح زیاتوي، کله چې د ملي امنیت رییس و، په پاکستان کې د طالبانو د استخباراتو د اوسني مرستیال ملا تاجمیر د ترهګریزو مرکزونو او بم جوړولو د ورکشاپونو په اړه معلومات یې د دغه هېواد له استخباراتي مشرانو جنرال کیاني او بیا جنرال شجاع پاشا سره شریکول.

نوموړی وايي، دا معلومات یې د امریکا او ناټو په منځګړتوب تر پاکستان رسول چې اسلام اباد قانع او په خپله خاوره کې د افغان حکومت د وسلوالو مخالفانو پرضد فعال کار وکړي.

نوموړی دا د ناټو او امریکا ساده یا ناسمه محاسبه بولي چې فکر یې کاوه پاکستان به د حقاني شبکې پرضد عملیات وکړي، چې پخپله امریکايي جنرال مایک مولن «د ای اېس ای مټ» بللې و.

هغه زیاتوي امریکايي چارواکي د زړه له تله پوهېدل چې افغان حکومت دا خبره سمه ده چې «پاکستان د ترهګرۍ پالونکی دی، نه ځپونکی.»

هغه وایي:‌ «هر وار به مو چې د پاکستان استخباراتو ته د ملا تاجمیر دقیق ځای ور په نښه او ترې وغوښتل چې په دې برخه کې عمل وکړي، نو ملا تاجمیر به د ای اېس ای د مرکزي دفتر په لارښوونه د اړیکې شمېره او ځای بدل کړل.»

امرالله صالح زیاتوي چې په دې هکله مفصله لیکنه یې د پي بي اېس رسنۍ په ۲۰۱۱ کال سیریز کې خپره شوې وه.

صالح زیاتوي هیڅکله هم ونه پوهېد چې د پاکستان اسټیبلشمنټ ولې دا باور لري چې ترهګر یوازې افغانان یا په افغانستان کې دننه نورو ته زیان رسوي: «نن چې ما په باجوړ کې چاودنې غږ واورېد نو سملاسي مې ذهن ته د کیاني، پاشا، تاجمیر، فیض حمید، د جمعیت علمای اسلام مولانا فضل الرحمن او په لسګونو نور نومونه راغلل چې د افغانانو د قتل عام لپاره یې جشنونه کول.»

د نوموړي په خبره، د طالبانو په بریالیتوب د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف مبارکي د افغانانو د وژلو او بربریت ته د هغو د سپارلو په معنا وه.

تر اوسه د پاکستان له لوري په حکومتي کچه غبرګون نه دی ښودل شوی خو د تېر حکومت د اطلاعاتو وزیر فواد چوهدري په خپله ټويټر پاڼه امرالله صالح ته لیکلي دي: «خلک به په کابل کې ستاسو وحشتناکه واکمني هېره نه کړي، تاسو د ترهګرۍ ضد جګړې په نوم په میلیونونو ډالر لوټ کړل. لوېدیځ ته مو دوکه ور کړه چې افغانستان باثباته ملي اردو لري.»

ښايي د نوموړي هدف دا وي چې د امریکا وتلو سره ملي اردو هم له منځه لاړه او طالبان واکمن شول.

خو پخواني افغان چارواکي وايي، چې امریکا له طالبانو سره تر دوحې تړون وروسته په جګړه کې د افغان ځواکونو ملاتړ کم او بیا هم بند کړ.

فواد چوهدري، امرالله صالح ته په ځواب کې د نورو پاکستانیو چاروکو په څېر یو وار بیا تور لګولی چې پخواني افغان حکومت د هند په کارنده مرسته د پاکستاني طالبانو غورځنګ ته ترهګریز مرکزونه برابر کړل.

نوموړی ښاغلي صالح ته په خطاب کې زیاتوي: «نړۍ د افغان حکومت د بې کفایتۍ بیه پرې کوي او تاسو پاکستان تورنوئ؟»

پاکستاني چارواکي اوس پر طالبانو تور پورې کوي چې د دغه هېواد ضد وسلوالو په تېره پاکستاني طالبانو ته یې پناه ور کړې ده، خو افغان طالبان دا تورونه ردوي.

اما مېرمن امیري په خپل ټوېټ کې لیکلي: «د افغانانو او بشري حقونو د ملاتړو د پراخو غوښتنو له امله چې وايي په بشري چارو په ځانګړې توګه پر ښځو او نجونو د افراطي بندیزونو په اړه باید له طالبانو سره تعامل وشي، له خپلو همکارانو سره یوځای طالبانو سره خبرو ته کښېناستم».

مېرمن امیري زیاتوی، چې په دوحه کې د طالبانو له استازو سره په دوه ورځنۍ ناسته کې امریکايي پلاوي بیا - بیا په افغانستان کې د انساني حقونو د حالت د سمون پر بېړنۍ اړتیا ټینګار کړی دی.

نوموړې وايي، امریکايی پلاوي له طالبانو وغوښتل چې د زدکړو او کار په ګډون پر نجونو او ښځو لګېدلي محدودیتونه لرې او بندیان خوشي شي. همدارنګه جسمي سزا او د رسنیو او بیان ازادۍ ځپلو ته هم پای ټکی کېښودل شي.

د هغې په خبره؛ د امنیت، اقتصادي پرمختیا او ثبات ترلاسه کولو او د بشري پانګې د ساتلو او له نړۍوالې ټولنې سره د دریځ د ښه کولو لپاره بشري حقونو ته درناوی اساسي ارزښت لري.

خو طالبانو او امریکا تر دې دوه ورځنۍ ناستې او د رینا امیري له ټوېټ وروسته هم د خواله رسنیو ځینې افغان کارونکو پر دغه غونډه نیوکې کړې دي.

د نجونو د زکړو اکاډمۍ بنسټګره سودابه بیاني له رینا امیري څخه په خپل ټوېټ کې پوښتنه کړې ده: طالبان ان ښځو ته د انسان په سترګه نه ګوري نو څنګه موږ له دې ډلې سره تعامل وغواړو.

هغې زیاته کړې ده چې نږدې نیمايي ښځې او سړي بې کاره او له ژور خپګان سره مخ دي، نو څنګه به له داسې ډلې سره تعامل وغواړي چې له همدې مصیبت سره یې مخ کړي دي.

خو د دې غونډې تر پیل مخکې هم د ښځو ملاتړو ډلو له امریکايي چارواکو غوښتي وو چې له طالبانو سره خبرو ته جرګه نه شي.

د ښځو اعتراضي ډلو ایتلاف له طالب چارواکو سره د امریکايي پلاوي ناسته ناروا(نامشروع) او د طالبانو د «سپین ښودلو» هڅه بللې وه.

دغه ایتلاف چې د معترضو ښځو له شپږو ډلو جوړ دی په یوه اعلامیه کې ویلي؛ د ښځو، معترضانو او د قرباني کورنیو له ګډون پرته دا ډول ناستې «ناروا» دي.

د هغه په خبره، دغه ناسته به د روسیې کازان ښار کې د سیپټمبر میاشتې په وروستیو کې جوړه شي .

د افغانستان په اړه د مسکو تېره غونډه د تېر کال د نوامبر په میاشت کې په پلازمېنه مسکو کې ترسره شوې وه .

په دغه غونډه کې د روسیې ، هند ، ایران ، قزاقستان ، قرغزستان ، چین ، پاکستان ، تاجکستان ، ترکمنستان او ازبکستان استازو کډون کړی وه .

روسیې تېر کال دغې غونډې ته طالبان نه وه وربللي.

خو د طالبانو بهرنیو چارو وزارت د شنبې په ورځ ( ۷ اسد ) ویل چې د افغانستان لپاره د روسیې سفیر دیمیتري ژیرنوف ددې ډلې له بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي سره د لیدنې پرمهال نوموړي ته د مسکو راتلونکې غونډه کې د کډون بلنه ور کړې ده .