د سولې نوبل جایزه ګټونکې پښتنه ملاله یوسفزۍ له حماس او اسراییل غواړي چې سملاسي جګړه بنده کړي. پر اسراییل د حماس له راکټي برید وروسته په پنځمه ورځ هم د دواړو لورو جګړه روانه ده او اسراییل غزه هم کلابند کړې ده.
ملاله یوسفزۍ دې جګړې ته په اشاره خپل اېکس کې لیکي چې د جګړې ډېر تاوان ماشومانو ته رسېږي او د دې فکر د فلسطین او اسراییل ماشومانو ته دی.
د هغې په خبره، ماشومان په دې جګړه کې ګیر دي: نن زه هغو ماشومانو او خلکو ته غمجنه یم چې سپېڅلې ځمکه کې د سولې او انصاف هیله لري.
اوسنۍ جګړه کې پر اسراییل د حماس د شنبې ورځې په راکټي بریدونو پسې پیل شوه.
د اسراییل پوځ وايي، د حماس بریدونه کې د دغه هېواد ۱۲ سوه کسان وژل شوي او ۷ سوه ټپیان دي او له سلو تر ۱۵۰ له حماس سره یرغمل دي.
د غزې روغتیا اداره هم وايي چې د اسراییل بریدونو کې ۱۰۵۰ فلسطینیان وژل شوي او له ۵ زرو ډېر ټپیان دي.
د ۱۴۵۳ میلادي کال د مې د میاشتې په ۲۹ مه نېټه بخت د ترکانو په خوا و. د بشریت د تاریخ یوه مهمه پاڼه د دوی په ګټه ولیکل شوه. د سلطان محمد په فرمان عثمانیانو قسطنطنیه -اوسنی استانبول- فتحه کړ.
سلطان محمد لوی فاتح شو. د عثماني سترواکۍ ستنې لا مضبوطې شوې، پر عالم اسلام باندې یې د اغېز ریښې لا ژورې شوې او دې سترواکۍ څه کم پنځه سوه کاله نور عمر وکړ.
د عثمانیانو دې فوق العاده فتحې بېلابېل علتونه لرل خو یو ډېر مهم علت یې په جنګ کې د بیسیلیکا توپ استعمال و چې د خپل وخت یو تر ټولو لوی توپ ګڼل کېږي.
د بیسیلیکا توپ نقشه یوه اروپایي- هنګري انجنیر جوړه کړې وه. مطلب د عثمانیانو په فتحه کې د استعمال شوې جنګي تکنالوژي تر شا اروپایي ماغزه ول او عثماني پیسې. ځینې مورخان د عثماني سترواکۍ د انحطاط یو علت د تعلیم کم والی ګڼي.
استاد بهاوالدین مجروح په خپل کتاب- د ختیځ او لوېدیځ مخامختیا- کې لیکي، اسلامي نړۍ هغه وخت له غربي دنیا شاته پاتې شوه چې عثماني سترواکۍ د خپل سیاسي اقتدار او استبدادي دولت د بقا لپاره د اوږدې مودې په مخه اسلامي نړی له مهمو اروپايي بدلونونو او پرمختګونو بې خبره وساتله.
استاد زیاتوي چې کله عثماني امپراتوري مخ په ځوړ شوه، زموږ شرقي ولسونه د لوېدیځ تخنیکي قدرت ته حیران پاتې شول او د دغه حیرت له صدمې لا تر اوسه پورې پوره نه دي راوتلي.
په پخوا زمانو کې چې د پرمختګ سرعت ډېر کمزوری و او د ارتباطاتو اوسني وسایل نه وو، نو که یو هېواد یا یوه سیمه به د سیالانو له سیالۍ شاته پاتې شوه، دغه وروسته پاتي توب ممکن په پېړیو دوام کړی وای.
په اوسني وخت کې چې د ګلوبلایزېشن یا نړیوالتوب زمانه ده او د تکنالوژي او پراخ نړیوال تجارت په برکت معلوماتو ته لاسرسی په مراتبو اسان شوی دی، هر هغه هېواد چې پرمختګ ته ژمن وي او ثبات ولري، د سنګاپور په شان له وروسته پاتې حالته په لنډه موده کې راوتلی او د نړۍ په ډېر شتمن هېواد بدلېدلی شي.
پرمختګ ته ژمنتیا په دې معنا ده چې د اوسني تمدن له اساساتو سره باید په ټکر کې نه یو. زموږ په ټولنه کې یو نظر دا دی چې که د تمدن ارزښتونه منو نو شاید خپل عنعنات او کلتور له لاسه ورکړو او په همدې دلیل د اوسني تمدن له ارزښتونو سره احتیاط پکار دی.
خو که شاوخوا سترګې وغړوو او د تمدن له کاروان سره مل ملتونه وځیرو، پوه به شو چې دوی د تمدن له غوښتنو سره د خپل کلتوري هویت او خپلو ارزښتونو په هماهنګه کولو کې کامیاب شوي دي.
د مثال لپاره به د اسیا دوه هغه ملتونه یاد کړو چې په نن او سبا باندې یې زیات حساب کېږي. چین او هندوستان یادوم. دوی هر یو نه یوازې له نړیوال تمدن څخه خپله بېله دنیا او بېل ارزښتونه لري، په خپل منځ کې هم د سیاسي جوړښت او کلتور له نظره خورا متفاوت دي خو څرنګه چې پرمختګ ته ژمن دولتونه لري، د دواړو اهمیت ورځ په ورځ زیاتېږي او قدرت او ثروت یې مخ په زیاتېدو دی.
تاریخ دا هم راته وايي چې هغه هېوادنه چې له عصري تمدن سره یې تعامل نه دی کړی، نه یوازې شاته پاتې شوي بلکې خپل کلتور او هویت یې هم ورځ په ورځ کمزوری شوی دی.
کلتور هغه وخت بااهمیته او پیاوړی دی چې د ژوند د لارې ملګری وي او برعکس چې د ژوند او پرمختګ خنډ ګرځي، خامخا یې اهمیت کمېږي.
د اوسني تمدن یو لوی امتیاز د پرمختګ سرعت دی. له بلې خوا په اوسني عصر کې د تکنالوژي او رسنیو له برکته یو هېواد که وروسته پاتی وي په دې پوهېږي چې وروسته پاتې یم.
د عثماني سترواکۍ اوسېدونکو ته دا احساس نه ورپیدا کېده چې دنیا چیرته ورسېده او موږ چېرته یو، خو که یوه نجلۍ په اوسني افغانستان کې د تعلیم له حقه محرومه شي دا په دې پوهېږي چې مثلا په سعودي عربستان او نورو اسلامي هیوادونو کې ښځې دوکتوراوې اخلي خو زه په کور ناسته یم. نو که په اوسني عصر کې یو نظام له تمدن سره د تعامل پر ځای تقابل کوي، هېواد او ټولنې ته یې پایلې ممکن ډېرې خطرناکې وي.
که د یوه هېواد وګړي هره ورځ په خبرونو کې د نورې نړۍ د پرمختګونو په هکله اوري او په خواله رسنیو کې یې ویني او بیا یې له خپل ژوند سره پرتله کوي چې د تعلیم حق لا نه لري، دا وګړي په غالب ګومان د هویت له بحران سره مخامخ کېږي.
یوه ډله ممکن دومره د بې وسۍ احساس وکړي چې کاملا دا دنیا نفې کړي او ژوند کول بلې دنیا ته پرېږدي. دا ډله په عمل کې نه خپلې کورنۍ ته او نه هم وطن ته څه کولی شي.
یوه بله ډله ممکن د ضد له روحیې سره ژوند ته دوام ورکړي او د انتقام پر لارو مزل پیل کړي. د انتقام د احساس ستونزه دا ده چې ممکن لا لوی جنجال ته پکی ووهي.
یوه بله ډله کیدی شي ژوند ته دوام ورکړي خو د هېواد پر پرمختګ یې باور له لاسه ورکړی وي او په عمل کې کار د ځان لپاره وکړي نه د وطن او ټولنې لپاره.
یوه بله ډله شاید په خپل هېواد کې ځان مهاجر احساس کړي او فکر وکړي چې د پرمختګ فکر یې د غاړې غم کېدای شي. دغه ډله ممکن لا ډېره وځورېږي او په روحي حساب وځپل شي.
تاریخ راته وايي چې، هېوادونه د خپلو وګړو په مټ اباد شوي دي. که د یوه هېواد له وګړو د پرمختګ روحیه اخلو او ورته وایو چې حتا د تعلیم د حق لپاره دې هم امر ثاني ته منتظر شي، نو فکر نه کوئ چې دا وګړي په روحي لحاظ پرځان او وطن بې باوره کېږي؟
که یو نظام د دې په ځای چې خپل ولس له نوي عصر او تمدن سره تعامل ته وهڅوي، برعکس د ولس د پرمختګ اواز ور غلی کوي، نه یوازې د خپل هیواد او د تمدن فاصله ډېروي بلکې د ولس تر منځ هم فاصلې جوړوي.
له تمدن سره مخالفت ټولنې له پښو غورځوي، په ټولنه کې شکونه، اختلافونه او بدګومانۍ زیاتوي او د پرمختګ له کاروانه یې ډېر شاته پاتې کوي، مګر په نهایت کې دغه مخالفت له پښېماني پرته بله نتیجه نه لري.
ګوتنبرک په پنځلسمه پېړۍ کې مطبعه اختراع کړه او په عثماني امپراتوري کې مخالفت ورسره وشو. مخالفت کابو درې پېړۍ روان و.
نتیجه دا وه چې د اروپا او عثماني قلمرو تر منځ د خلکو د سواد، د اختراعاتو، د ساینس او د تکنالوژي په اندازه کې تفاوت بېخي زیات شو.
دغه راز له درې سوه کلن ځنډه وروسته بالاخره په ۱۸۵۶میلادي کال کې په ترکیه کې لومړنی بانک جوړ شو چې دغه ځنډ طبعا په اقتصاد باندې ژورې اغېزې لرلې.
د یو شاعر قول دی:
مه ځه هغه لور ته چې د لارې لوری نه وي
درومه هغې خوا ته چې دا ګرده دنیا درومي
د پاکستان د بهرنیو چارو موقت وزیر وایي، لا هم په افغانستان کې نجونو او مېرمنو ته د هغوی حقونه نهدي ورکړل شوي او د ترهګرۍ سره د مبارزې په برخه کې هم پرمختګ نه تر سترګو کېږي.
جلیل عباس جېلاني چې د اذربایجان په پلازمېنه باکو کې د اقتصادي همکاریو سازمان (ای سي او) په ناسته کې خبرې کولې دا یې هم وویل:« لا هم په افغانستان کې د پراخ بنسټه حکومت نښې نښانې نه لیدل کېږي، چې ټول ولسونه په کې برخه ولري.»
هغه د خبرو په بله برخه کې بیا د طالبانو حکومت له فساده پاک وباله او زیاته یې کړه:« د کوکنارو د کرکیلې په برخه کې لاسته راوړنې لري او د پخوا پرتله په کې امنیتي وضیعت مخ په ښه کېدو دی.»
هغه د افغانستان له ټولو ګاونډیو هېوادونو وغوښتل، چې د دغه جګړه ځپلي هېواد په اقتصادي پرمختګ کې ونډه واخلي او د کاسا ۱۰۰۰ پروژې، د افغانستان ټرانس د اوسپنې پټلۍ او ټاپي پروژو په عملي کولو کې رغنده ونډه واخلي، ځکه د هغه په وینا «د دغو پروژو ګټه د سیمې ګردو هېوادونو ته رسېږي او د سیمې هېوادونه یو له بل سره نښلوي.»
خو په دغې ناسته کې د افغانستان د داسې ګاونډیو هېوادونو استازو هم برخه لرله، چې لا هم په افغانستان کې د روان وضعیت له امله اندېښمن دي.
ګاونډي تاجکستان تل دا نیوکه کړې، چې لا هم د افغانستان له پولو د نشهیي توکو پریمانه قاچاق کېږي او هلته د بشري حقونو او نورو قومونو، سیاسي ډلو او لږکیو له حقونو سرغړونه کېږي، هغه څه چې طالبان یې نه مني.
خاورو ته په سپارل شویو کسانو کې ښځې او ماشومان هم شامل دي. د هرات اوسیدونکې وايي، د تیرې ورځې راهیسې یو شمېر کسان په قبر کېدنو بوخت دي. د شنبې په ورځ په هرات کې د زلزلې له امله سلګونه کسان وژل شوي وو، او د تېرې ورځې را په دې خوا د زلزلې د قربانیانو د ښخولو مراسم ترسره کیږي.
له هرات ولایته پر ټولنیزو رسنیو ځینې ویډیوګانې خپرې شوې دي، په دغو ویډیوګانو کې د هرات د زلزلې له امله د پاتې شویو ویجاړیو په منځ کې، بي ساه جسدونو لیدل د هغه تراژیدۍ یوه دردونکې یادونه ده چې افغانان ورسره مخ دي.
په یوه بله ویډیو کې لیدل کیږي چې د هرات په زنده جان ولسوالی کې یوه ډله خلګ د قبرونو په کېندلو بوخت دي.
د هرات ځایې اوسیدونکې وايي، تېره ورځ شاوخوا ۴۰۰ مړي خاورو ته سپارل شوي دي.
خاورو ته په سپارل شویو مړو کې ماشومان او ښځې هم وې .
د هرات ښار یو اوسیدونکی عبدالعزیز زنده جان ولسوالی ته تللی او هلته د ځایی اوسیدونکو سره تر خاورو لاندې جسدونو په پیدا کولو کې مرسته کوي.
نوموړی وايي:« د شنبې په ورځ ناوخته خبر شوم چې په زنده جان ولسوالۍ کې د زلزلې له امله ډیر کلي ویجاړ شوي دي، زه سیمې ته راغلم، دلته ناورین رامنځته شوی و، دلته یوازي هغه کسان ژوندي پاتې وو، چې له کوره د باندې وو، شاوخوا درې ورځې تیرې شوې دي چې په نړیدلو کورونو کې تر خاورو لاندې جسدونو په موندلو بوخت یو.»
د هرات اوسیدونکي وايي، خاورو ته د جسدونو سپارل نن هم دوام لري.
ازاد خبریال سمیع الله پوپل چې له کابله د هرات زنده جان ولسوالۍ ته تللی، افغانستان انټرنشنل ته وایې:« د هرات زنده جان ولسوالۍ په مرده جان ولسوالۍ بدله شوې. دلته یو ناورین رامنځته شوی، دلته د هر ویجاړ شوی کور کنډوالې بلا غمجنې کیسې له ځانه سره لري.»
د هرات ولایت د زنده جان ولسوالۍ څخه په یوه بله خپره شوي ویډیو کې په ډیر شمیر کې په سپین کفن کې پيچل شوي جسدونه لیدل کیږي. دا د هغو کسانو جسدونه دي چې له زلزلې څخه ۴۸ ساعته وروسته له خاورو ایستل شوي.
د طالبانو د ریاست الوزرا د اقتصادي مرستیال د دفتر عامه او ستراتیژیکو چارو مرستیال احمد الله متقي تیره ورځ پر خپل ایکس پاڼه لیکلي، « نن مو د هرات په زنده جان ولسوالۍ کې د ۱۸ ویجاړو شویو کلیو له جملې له یوه کلي څخه د ۳۰۰ وژل شویو کسانو جنازه تر سره کړه.»
د هرات په زنده جان ولسوالۍ کې تر خاورو لاندې شویو کسانو د موندلو عملیات لا هم دوام لري، او هر ساعت د قربانیانو شمېر ډیریږي.
په افغانستان کې د روغتیا د نړۍوال سازمان د بېړنیو مرستو د څانګې مشر د دوشنبې په ورځ وویل، چې د افغانستان په لویدیځ کې د شنبې د ورځې په زلزله کې زیاتره مړه شوي او ټپیان ښځې او ماشومان دي.
د ډاکټر علا ابوزید په وینا؛ یو شمېر یې د ژورو ټپونو له امله په روغتون کې بیستر شوي دي.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ اداره (اوچا) وايي، چې په هرات کې د وروستۍ زلزلې له امله تر دا مهاله ۱۰۲۳ تنه مړه شوي او ۱۶۶۳ کسان ټپیان شوي.
اوچا په خپل تازه راپور کې ویلي، چې تر دا مهاله ۵۱۶ کسان ورک دي، چې له جملې یې ۲۰۳ نارینه او ۲۱۳ ښځینه دي.
په راپور کې ویل شوي، چې په زنده جان کې ۱۳۲۰ کورنۍ، په انجیل کې ۱۵۰ کورنۍ، په ګلران کې ۹۵ کورنۍ، په کوهسان کې ۶۰ کورنۍ او په کوشک (ربات سنګی) کې ۱۶۵۵ کورنۍ اغېزمنې شوې دي.
ډاکټر علا ابوزید رویټرز ته وویل: "ډېری نارینه د زلزلې په وخت کې بهر وو، چې د سهار په ۱۱ بجو وشوه." له همدې امله د وژل شویو او ټپیانو ډېری هغه ښځې او ماشومان دي چې هغه مهال په کورونو کې وو.
هغه زیاته کړه: "د ټپیانو دوه پر درېیمه برخه چې ما په روغتون کې ولیدل ماشومان او ښځې دي."
هغه د هرات په روغتونونو کې د زلزله ځپلو ماشومانو په نازک حالت کې لیدل ډېر د اندېښنې وړ وبلل او زیاته یې کړه، چې دا ډول ټپي کېدل کولی شي، چې د اوږدې مودې فزیکي معیوبیت رامنځته ځینې دا ټپونه کولی شي د اوږدې مودې فزیکي معیوبیت لامل شي.
نوموړي ټینګار وکړ، چې د ژغورنې د عملیاتو او په هرات کې له زلزله ځپلو سره د مرستې لپاره د مالي مرستو برابرول خورا مهم دي، په ځانګړې توګه مرستندویه هېوادونه دا مهال د نورو بحرانونو له امله افغانستان ته کمه پاملرنه کوي.
بهرنیو ډېپلوماټانو او د مرستندویه موسسو چارواکو ویلي، چې په اوکراین او منځني ختیځ کې کړکېچ او همدارنګه په مرستندویه موسسو کې د ښځو پر کار کولو بندیز له افغانستان سره د نړۍوالو مرستو د کمېدو لامل شوی دی.
د روغتیا نړۍوال سازمان دغه چارواکي وویل: "هغه څه چې په دې دوه ورځو کې په مینځني ختیځ کې پېښیږي د ټولې نړۍ پام یې ځانته اړولی او د افغانستان د کړکېچ په اړه پاملرنه کمه شوې ده."
نوموړي په هرات کې د زلزله ځپلو سره د مرستې لپاره په روغتونونو کې د کافي اندازه وسایلو د کمښت یادونه هم کړې ده.
د سوېډن د علومو شاهي اکاډمۍ اعلان وکړ، چې کلودیا گلدن د امریکا اقتصادي تاریخ لیکونکې، د اقتصاد په برخه کې د ۲۰۲۳ نوبل جایزه وګټله.
د اکاډمۍ په وینا؛ اغلې گلدن د هغې د کار لپاره پېژندل شوې چې د نارینه او ښځو ترمنځ د معاشونو نابرابرۍ تحقیق کوي.
د اقتصادي علومو لپاره د نوبل کمېټې مشر د دوشنبې په ورځ وویل، چې د کار په بازار کې د ښځو د رول په اړه د کلودیا گلدن څېړنې څخه مننه کوي او اوس د اصلي عواملو او خنډونو په اړه ډېر پوهیږي چې ممکن په راتلونکي کې ورسره نړۍ مخ شي.
کلودیا گلدن په هارورډ پوهنتون کې د اقتصاد استاده ده او د اقتصادي څېؤنې ملي بیورو کې د متحده ایالاتو د اقتصادي برنامې پراختیا مدیره ده.