په بدخشان کې د طالبانو امربالمعروف و نهې عن المنکر له دولتي او بهرنیو ادارو غوښتي هغو ښځینه مراجعینو ته چې اسلامي حجاب نه لري؛ دفترونو ته د ننوتو اجازه ور نه کړي. د دې ادارې مشر له مرستندویه موسسو هم غوښتي، چې د ښځینه کارکوونکو لپاره دې جلا ځایونه په پام کې ونیسي.
د طالبانو امربالمعروف و نهې عن المنکر وزارت د سې شنبې په ورځ (د لړم په دویمه) په یوې بیانیه کې لیکلي، چې په بدخشان کې د دې ادارې مشر شېرمحمد جواد له یو شمېر ځایي چارواکو او د نړۍوالو بنسټونو له مسوولانو سره کتلي دي.
په دې ناسته کې د «فضیلتونو د لوړولو او د منکراتو منع کولو» پر لارو چارو خبرې اترې کړي.
په بیانیه کې راغلي، چې دغه طالب چارواکي د مرستندویه موسسو د ښځینه کارکوونکو پر «مناسب پوښښ» هم ټینګار کړی دی.
طالبانو له نارینه کارکوونکو هم غوښتي چې خپل «صورت او سیرت» د پیغمبر له سنتو سره سم برابر کړي او پنځه وخته لمونځ په جماعت وکړي.
د بیانیې پر اساس؛ د طالبانو امر بالمعروف محتسبان په بدخشان کې د واده مراسمو ته ورغلي او د «موسیقۍ د بدمرغیتوب» په اړه یې هم خبرې کړي دي.
له څه باندې دوو کلونو راهیسې طالبانو امر بالمعروف و نهې عن المنکر وزارت محتسبان له بېلابېلو ځایونو او ښارونو څخه لیدنه کوي او خلک د دې ډلې د لارښوونو پر بنسټ د شریعت پلي کولو ته رابلي.
دوی په ښاري لارو کې هم ودرېږي او ښاریانو ته د حجاب اغوستلو، موسیقۍ غږولو او د ښځو د تګ راتګ د محدودیتونو په اړه لارښوونې کوي.
د طالبانو محتسبان کله ناکله د خلکو د ودونو مراسمو ته ننوځي او د موسیقۍ د غږولو مخه نیسي.
په تېرو میاشتو کې افغانستان انټرنشنل د ترلاسه شویو ویډیوګانو او ځایي سرچینو په حواله، له خلکو سره د طالبانو د ناوړه چلند او تاوتریخوالي په اړه راپور خپور کړی و.
افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته څو معتبرو سرچېنو ویلي، د طالبانو حکومت له ډېرو هڅو سره ونه شو کولی، چې له بدخشاني طالبانو څخه په راغستان ولسوالۍ کې د سرو زرو او په کران منجان ولسوالۍ کې د لاجوردو د کانونو واک واخلي.
د افغانستان له دغو سترو کانونو څخه ترلاسه شوې میلیونونه افغانۍ د بدخشاني طالبانو د مشرانو ترمنځ وېشل کیږي.
د بدخشان د کانونو سره زر، لاجورد او لعل په نړۍ کې ګرم بازار لري.
د افغانستان په طبیعي زېرمو کې یو غټ کان د بدخشان په کران منجان ولسوالۍ کې د لاجوردو کان دی، چې یوازې شاوخوا یونیم سل د کېندنې غارونه لري، چې د را رسېدلو معلوماتو له مخې؛ دغه کان د وردوج ولسوالۍ د طالبانو ۲۱۷ عمري قول اردو قومندان په واک کې دی، چې مشري یې د طالبانو دوه ځواکمن غړي، د دغې ډلې لوی درستیز قاري فصیح الدین او مولوي امان الدین منصور کوي.
دغه دوه لوړ رتبه بدخشاني طالب مشران د جمهوریت د پیل له څو کلونو راهیسې تر دې مهاله د دغو کانونو په بې قانونه کېندنو او قاچاق کې لاس لري.
د بدخشان د لاجوردو کان د غیر قانوني استخراج قراردادونه د دغو دوو طالب چارواکو د استازو له خوا ترسره کیږي او پیسې یې د وسلوالو ترڅنګ دغو مشرانو ته رسیږي.
د بدخشان بل ستر کان سره زر دي، چې د دې ولایت د راغستان ولسوالۍ په وېکادور سیمه کې موقعیت لري. ځايي سرچینې تاییدوي، چې دغه کان د لغمان اوسني امنیه قوماندان مولوي نجیب الله بدخشاني په واک کې دی، چې هره میاشت میلیونونه افغانۍ عواید ترې تر لاسه کوي.
مولوي نجیب الله بدخشانی د راغستان ولسوالۍ اوسیدونکی دی، چې سلګونه وسلوال په خپل کنټرول کې لري.
په دغه ستر کان کې د دغه طالب چارواکي وسلوال موجود دي او کان په نامسلکي ډول استخراجوي او په قرارداد یې ورکوي
دا هم د بدخشان د لویو کانونو په قطار کې شمېرل کیږي او د دغه ولایت په شیوه ولسوالۍ کې موقعیت لري.
د سرو زرو دغه کان په بدخشان کې د طالبانو د یوه ځايي قوماندان نظام الدین چې د ارغنجخواه ولسوالۍ اوسیدونکی دی، په کنټرول کې دی.
د سرچینو د معلوماتو له مخې، په دغه کان کې هم د دغه طالب ځايي قوماندان وسلوال موجود دي او ګڼ وسلوال یې د کېندونو پرمهال څارنه او امنیت نیسي.
په تېر جمهوریت کې د وخت حکومتونو د چینایي او ترکيي کمپنیو سره د بدخشان د دوو سترو کانونو: د راغستان د سرو زرو او په کران منجان ولسوالۍ کې د لاجوردو کانونو قراردادونو د لاسلیکولو هڅې کړې وې؛ خو وروسته معلومه شوه، چې د دغو سیمو امنیت خراب دی او دغه بهرنۍ کمپنۍ نه شي کولی هلته قانوني او فني استخراج وکړي.
په بدخشان کې د تېر جمهوریت په زمان کې ځینو ځايي دولتي او غیر دولتي زورواکو او د ولسي جرګې ځینو استازو وسلوالې ډلې جوړې کړې وې؛ ترڅو د کانونو سیمې ناامنه کړي او غیر قانوني کېندنو او قاچاق ته لارې هوارې کړي او پیسې دوی ته ورسیږي.
یو وخت دغه وسلوال د دولتي او غیر دولتي ځايي زورواکو له کنټروله وځي او د یو بل مخالف کیږي ، چې ځینو د ولسي جرګې استازو په پارلمان کې وویل، چې د بدخشان په کانونو کې غیرقانوني کېندنې روانې دي باید حکومت عملیات وکړي.
د طالبانو اوسنی لوي درستیز او د جمهوریت پرمهال په دغه ولایت کې د طالبانو جنګي مشر قاري فصیح الدین له لومړنیو بدخشي طالبانو څخه دی، چې له طالبانو سره یوځای شو.
قاري فصیح الدین په پاکستاني مدرسو کې روزل شوي طالب وسلوالو ګروپونه سره یوځای منظم کړل او د جمهوریت لپاره لوی سرخوږی جوړ شو.
که څه هم بدخشان د هغو ولایتونو په قطار کې و، چې هغه مهال یې د افغانستان په ملي اردو کې زیات سرتیري درلودل.
د جمهوریت د مهال حکومت په بدخشان کې څو ځله عملیات وکړل او ولسي پاڅون کوونکي وسلوال یې هم وګمارل؛ خو له سختو جګړو وروسته پر کانونو د کنټرول هڅه ناکامه شوه او کلونه دغه ولسوالیو کې کانونونه د بدخشي طالبانو په کنټرول کې پاتې شول.
د طالبانو ډلې ته د بدخشي طالبانو ورتګ مشروع و، دوی له کندهاري طالبانو د یوه قرارداد په اساس چې د بدخشان د کانونو کنټرول به یوازې د بدخشان طالبانو په ولکه کې وي، یو ځای شول.
د معلوماتو له مخې؛ بدخشي طالبانو د دې ولایت د عشر او ذکات په نوم یوه اندازه پیسې د طالبانو پېښور او کوټې شوراګانو ته هم استولې.
د تېر حکومت اندېښنې هم دا وې، چې طالبان د هېواد په زیرمو کنټرول لري او په غیر فني توګه کېندنې او پر عوایدو یې له حکومت سره جګړه کوي.
بدخشي طالبانو د کانونو په عوایدو باندې خپل ځانونه په مجهزو او پرمختللو وسلو سمبال کړي دي، چې اوس هم دغه وسلې په واک کې لري.
دغې چارې په کابل، کندهار کې مېشت طالب مشرانو ته سخته وېره اچولې ده.
د بدخشان سرو زرو او لاجوردو په کانونو کې لسګونه کېندنې د سکواټرونو په واسطه کیږي او سلګونه مزدوران چې خپله ځايي خلک او د وسلوالو اړوند کسان دي، په کار بوخت دي او ټولو ته خپله لاس مزدوري رسیږي.
د معلوماتو له مخې، په دغو کانونو کې یو فایر یا د لاسي بم چاودنه پلورل کیږی، بیا چې څومره سره زر او لاجورد لاسته راشي، د برخې په دود وېشل کیږي.
په دغو کانونو کې چاودنې کیږي او بیا وروسته د کېندنو په نتیجه کې په غیر فني ډول استخراجیږي.
دا یو یا دوه کانونو نه دي؛ بلکې په لویو کانونو کې ګڼ شمېر کوچني کانونه دي، چې په کې کار روان دی.
هلته د بدخشي طالب مشرانو وسلوال او استازي موجود دي او د دوی له خوا یې څارنه کیږي.
هغه بدخشي وسلوال چې د طالبانو په لیکو کې ثبت نه دي او معاش نه لري، دوی ته د کانونو له عوایدو څخه میاشتنی معاش ورکول کیږی.
کومې وسلوالې بهرنۍ ډلې چې په بدخشان کې فعالیت لري، لکه؛ د تاجکستان هېواد سخت دریځه وسلوال چې د جماعت انصارالله ګروپ په شمول له دغو کانونو څخه خپله برخه عواید ترلاسه کوي او همداسې د بدخشان په سرحدي ولسوالیو کې ځینې واړه کانونه یې په کنټرول کې دي.
د سیمه ییزو قاچاقبرانو ترڅنګ ځینې وخت پاکستاني او چینايي قاچاقبران له بېلابیلو لارو دغو ولسوالیو ته ځي او د عیني شاهدانو په وینا خپله ځايي طالبان یې امنیت نیسي.
راپورونه دا دي، چې بدخشان د ځايي طالبانو لخوا وېشل شوی دی، دوی د یو بل په سیمو کې مداخله نه کوي.
درې میاشې وړاندې په بدخشان کې د طالبانو مرستیال والي وژل کېدل او بیا پرلپسې چاودنو وروسته یو شمېر غیر بدخشي طالبان له کابل څخه بدخشان ته د امنیت د نیولو په موخه تللي وو او ځای پر ځای یې د پلټنې پوستې جوړې کړې وې.
د ځايي سرچینو د معلوماتو له مخې؛ په کابل او کندهار کې د طالبانو له خوا دغه پرېکړې د بدخشي طالب مشرانو غبرګونونو را وپارول.
د بدخشي طالبانو شمېره لوړه ده، چې د معلوماتو له مخې د بدخشي طالبانو مشران په غیر رسمي توګه شاوخوا شپږ زره وسلوال لري.
کله چې د بدخشي طالبانو غبرګونونه په کابل کې مېشت طالب مشرانو ولیدل؛ نو له خپلې دغې پرېکړې څخه په شا شول او غیر بدخشي طالبان یې له دغه ولایت څخه را وویستل.
له کابل څخه تللو طالب وسلوالو او د بدخشان ځايي طالبانو ترمنځه د نښتې راپورونه هم ورکړل شوي وو؛ خو کابل کې مېشتو طالب مشرانو دا بهانه وکړه، چې تللي وسلوال په فارسي ژبه نه پوهیږي او زیاتره د افغانستان د جنوبي ولایتونو اوسیدونکي دي؛ نو له همدې امله یې لیږل شوي طالب وسلوال له یوې میاشتې تېرولو وروسته له بدخشان څخه وویستل.
سرچینې وايي، له کابل څخه تللو طالب وسلوالو هڅه کړې وه، چې د بدخشان کانونو ته ورشي خو بدخشي طالبانو یې مخه نیولې وه.
یوه میاشت وړاندې هم ځینې پښتانه طالبان بدخشان ته تللي وو، ترڅو پر یو کان کنټرول تر لاسه کړي، د بدخشي طالبانو یو دلیل نورو طالبانو ته دا دی، چې تاسو د افغانستان پر نورو ولایتونو باندې کنټرول لرئ او بدخشان زمونږ برخه ده.
طالبان ځکه له دې څخه په شا شول چې په کابل کې د طالبانو په مشرانو کې دا وېره پېدا شوې وه، چې له دغو مخالفتونو څخه د دوی مخالفې وسلوالې ډلې په ځانګړي توګه د احمد مسعود په مشرۍ د مقاومت جبهه ګټه پورته نه کړي.
ځکه بدخشي وسلوال د جمعیت اسلامي ګوند سره د کار سابقه لري.
د طالبانو لوی درستیز قاري فیصح الدین، د۲۱۷ عمري قول اردو قوماندان مولوي امان الدین منصور او د لغمان اوسني امنیه قوماندان مولوي نجیب الله بدخشاني ترڅنګ قوماندان نظام الدین مشهور په نظامي په بدخشان کې هغه طالب مشران دي، چې په خپلو ولایتونو کې یې پر طبعي زېرمو خېټې اچولي او هره میاشت په غیرقانوني توګه میليونونه افغانۍ عواید لاسته راوړي.
د ترلاسه شو معلوماتو له مخې؛ مولوي نجیب الله درې میاشتې وړاندې په خپلو پیسو د بدخشان راغستان د درېیو ولسوالیو ترمنځه ۶۲ میلیونه افغانۍ د ۷۵ کېلو متره خام سرک د جوړولو چارې یوې کمپنۍ ته په قرارداد ورکړې.
د طالبانو واک ته له رسېدو سره د دې ډلې لوی درستیز قاري فصیح الدین او د ۲۱۷ عمري قول اردو قوماندان امان الدین منصوري بدخشاني په ګډون ګڼو یې په کابل کې زیات جایدادونه اخیستي دي او ډېره سرمایه په اختیار کې لري.
د سرچېنو له معلوماتو له مخې، د بدخشي طالب مشرانو ترمنځه اختلافات هم موجود دي.
د بدخشان وردوج ولسوالۍ طالبان چې مشري یې لوی درستیز قاري فصیح الدین او امان الدین منصوري کوي، خپل واک او زور له نورو بدخشي طالبانو لوړ بولي.
په بدخشان کې د قدرت له مخې؛ دویمه درجه طالبان د یفتل ولسوالۍ دي؛ خو د دې ولسوالیو ځیني طالب مشران د خپل منځي اختلافاتو له امله وژل شول.
د بدخشان د والي مرستیال نثار احمد احمدي په مرکز فیض اباد کې په یوه چاودنه کې وژل شو او وروسته د دې ډلې یو بل طالب مشر قوماندان صفي الله صمیم چې په لومړیو کې د بغلان لپاره د طالبانو امنیه قومندان و، د بدخشي طالبانو ترمنځه د اختلافاتو له امله وژل شوی دی.
دغه بدخشي طالبان بیا په کابل او کندهار کې د طالب مشرانو سره خپلې شخصي اړیکې هم پالي او ددغو کانونو یو څه عواید هم ورکوي.
چې په دې کې د کندهاري او حقاني ډلې طالبانو مشرانو نومونه هم اخیستل کیږي، چې په پټه له دغو کانونو څخه پیسې ورته رسیږي.
وړمه ورځ د دغه بازار ۴۰۰ هټۍ او غرفې ونړول شوې او په اړه یې ځايي چارواکو ویلي، چې دغه هټۍ د پاخه سړک پر سر جوړې شوې وې او دولتي ځمکه یې ولکه کړې وه.
اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې د یوه پاکستاني چارواکي له قوله لیکلي، چې د ناقانونه ودانیو او دکانونونو ویجاړولو لړۍ به د خیبر پښتونخوا په نورو برخو کې هم پیل شي.
پاکستاني رسنیو ویلي، د دغو عملیاتو په لړ کې سل تنه هغه کسان یې هم نیولي چې د دوی په وینا د دغه کار مخالفت یې کاوه.
یو شمېر هغه افغانان چې په بورډ بازار کې یې هټۍ ورانې شوې وايي، چې د دغه بازار له ړنګېدو وړاندې ورته چارواکو خبرداری نه و ورکړی او په ناڅاپي توګه یې د دوی هټۍ ویجاړې کړې او سپکې سپورې یې هم ورته ویلي دي.
په بورډ بازار کې هټۍوال وايي، له هغه مهاله چې د کابل او اسلام اباد تر منځ سیاسي لانجې ګونجې زیاتې شوې؛ نو ورسره د پاکستاني چارواکو زور زیاتی له افغان کډوال سره زیات شوی او د دوی په وینا دوی سیاسی زور له عامو وکړو باسي.
د بورډ په بازار کې نور ستر، ستر مارکېټونه هم شته، چې د چارواکو په وینا دوی له هغو سره کار نه لري؛ خو یوازې هغه دکانونه او غرفې ړنګوي چې په ناقانونه توګه جوړ شوي او د ښار ښکلا او ټرافیکو ته یې ستونزې جوړې کړې دي.
خو هغو چې په مارکېټونو کې د دکانونو د کرایه کولو وس نه لري، د همدغو کوچنیو دکانونو او غرفو له لارې یې د خپلې کورنۍ ورځني عواید تر لاسه کول.
دغه هټۍوال وايي، چې پاکستاني چارواکي غواړي په دې توګه د افغان کډوالو د کارونو مخه ونیسي او هغوی اړ باسي چې بېرته خپل هېواد ته ستانه شي.
تر دې وړاندې پاکستاني پولیسو د اسلام اباد په څندو کې د افغان کډوالو هغه پنډغالی هم وران کړ، چې څلور لسیزې مخکې اباد شوی و او ګڼ افغانان په کې مېشت وو.
له هغه مهاله چې د پاکستان لنډمهاله حکومت د ناقانونه افغان کډوالو د ستنولو پرېکړه کړې، ورسره هم مهاله د افغانانو د ځورولو لړۍ هم زور اخیستی او د دغه هېواد په بېلابېلو برخو کې افغانان نیول کېږي، بندیانیږي او په زوره له دغه هېواده شړل کېږي.