د پاکستان رسنۍ وايي، له تېرو شپږو ورځو راهسې د پښتونخوا په کورمه کې د ځايي اوسیدونکو ترمنځه په فرقه يي نښتو کې ۲۰ کسان وژل شوي او ۴۱ ټپیان دي. د کورمې د پاړاچنار، صده، بوشره،علیزی، پېواړ، تري منګل او بالشخېلو سیمې د سني او شیعه مذهبو اوسیدونکو ترمنځ دا جګړه پیل شوې ده.
د پاکستان جیو ټلویزیون نن یکشنبه د خپلو سرچینو په حواله وايي، په روانه جګړه کې ۲۰ تنه وژل شوي او ۴۱ تنه نور ټپیان دي.
د جیو ټلویزیون د راپور پر بنسټ په دغه جګړه کې دواړه غاړې له سپکو او درنو وسلو څخه کار اخلي.
د جګړو له امله کورمې ته غځیدلې لارې تړل شوې او ټلفوني او انټرنیټي شبکې بندې دي.
د جګړو له ویرې سوداګریز مرکزونه ، دوکانونه او ټول تعلمي مرکزونه تړل شوي دي.
د کورمې د کمیشنر مرستیال رسنیو ته ویلي هڅې روانې دي ترڅو په لومړي ګام کې ډز بندي ته ورسیږي او په دوهم ګام کې په مورچلو کې پاکستاني پوځیان ځای پر ځای شي.
په دغه سیمه کې کله ناکله پر سني او کله هم پر شعیه مذهبو خونړي بریدونه کیږي.
د سني او شعیه مذهبو ترمنځه زیاتره جګړې د ځمکو پر سر او مذهبي مراسمو کې پر یو بل د نیوکو له امله هم رامنځته کیږي، چې دواړه غاړو ته پکې مرګ ژوبله اوړي.
د اکتوبر میاشتې له ۲۱ نه په چمن کې ځايي خلکو یو غټ پرلت پیل کړی دی، چې پکې په زرګونو خلک ګډون لري.
د اکتوبر په ۲۶ د دغه پرلت په فیصله لسګونه زره پښتانه په چمن کې راټول شول او د پرلت د غوښتنو په تایید یې د چمن د معلوم تاریخ تر ټوله ستره احتجاجی مظاهره هم وکړه چې د دغې سیمې په تاریخ کې ساری نه لري.
دغه پرلت او احتجاج دوه عمده غوښتنې لري: وړومبۍ غوښتنه یې د ډیورنډ کرښې د پاسه پرتو قبیلو پر غړو د پاکستان د حکومت له خواد تګ راتګ لپاره د پاسپورټ او ویزې لرلو د نوې پابندۍ د ختمولو ده.
د پرلت دویم هدف د پاکستان د حکومت له خوا د اکتوبر د میاشتې په ختمیدو د افغان مهاجرینو په زور ایستلو د تصمیم مخالفت دی.
د مهاجرو په زور ایستل کیدو د فیصلې په مخالفت کې وینا ګانې، مصاحبې او لیکنې کیږي نو ولسونه د مهاجرو په مسله پوهیدلي دي، خو د ډیورنډ کرښې د پاسه د پرتو قبیلو د خلکو په تګ راتګ د پاکستان له خوا د ویزې او پاسپورټ د قیوداتو په مسله ډیر بحث نه دی شوی او دا مسله لږ څه تاریخي پس منظر او حقوقي اړخونه هم لري نو ولسونه د دغې مسلې په باب ډیره خبرتیا نه لري ، ځکه مونږ غواړو دلته په دې مسله لږ رڼا واچوو.
د ډیورنډ کرښې د پاسه پرتو قبیلو د غړو په تګ راتګ باندې د نویو بندیزونو د لګولو په باره کې د پاکستان دریځ یو اساسي تضاد لري، له یوې خوا هغه د دغې کرغیړنې استعماري معاهدې په قانونیت ټینګار کوي او له بلې خوا د ۱۹۲۱ د کابل د معاهدې هغه ماده تر پښو لاندې کوي په کومه کې چې په کرښه د پاسه پرتو خلکو ته د کرښې دواړو خواو ته د خپلې قبیلې په جغرافیايي حدودو کې بغیر د پاسپورټ او ویزې نه د تګ راتګ د لارې حق «The Easement Right» منل شوی دی.
د افغانستان دولت او د سیمې ولس چې د ډیورنډ استعماري معاهده رد کړه نو هغوی ته خو دغه تګ او راتګ یو طبیعي او دایمي حق دی، خو پاکستان هم په کال۱۹۴۷ کې د خپل تاسیس نه وروستو تر اوسه په ۷۶ کلونو کې دغه حق منلی وو خو اوس پاکستان د یوه سرپرست حکومت په دوره کې، چې د هغه صلاحیت یوازې په خپل هیواد کې د انتخاباتو دایرولو پورې محدود دی، څنګه او په کومو دلایلو دغه حق رد کړو ؟
د پاکستان حکومت د دغه تصمیم سره ځینې مهم او اساسي سوالونه را پورته کیږي چې دلته یې تذکر ته اړتیا شته.
وړومبۍ پو ښتنه دا ده چې ایا پاکستان هم د ډیورنډ استعماري معاهده او د هغې په تعقیب شوې معاهدې نه مني ؟ ایا پاکستان د ډیورنډ کرښې په باره کې خپل عنعنوي دریځ پریښود ؟ که د دې ځواب هو وي نو بیا پاکستان په کومه خوله د افغانستان نه د ډیورنډ کرښې په رسمیت پیژندلو غوښتنه کوي؟
دویمه پوښتنه دا ده چې ایا پاکستان د کرښې د پاسه پرتو قومونو باندې د تګ راتګ لپاره د پاسپورټ او د ویزې پابندي لګولو نه وړاندې د دغو میلیونو پښتنو یا د هغوی د نمایندګانو نه پوښتنه یا د هغوی سره مشوره کړی ده ؟ ځکه چې دا خلک د دغې معاهدې اصل فریق دي.
د دغو کروړونو خلکو کورونه، کلي، پټي ،جایدادونه ، حجرې، جوماتونه، مقبرې، تړې، تیګې او څلي د کرښې دواړو خواوو ته پراته دي، دوی کې ډیر داسې خلک شته چې د دوی کور د کرښې یوې خوا ته دی او د دوی نیم کلی، پټی، جومات یا قبرستان بلې خوا ته دی، نو په دغو خلکو باندې د نویو قیوداتو وضع کولو نه وړاندې چا د هغوی په ژوند د دغې قیوداتو د اغیز اندازه لګولې ده ؟
بلکې که وګورو نو دا مسله د دې خلکو د انفرادي ملکیت، ژوتد او ژواک پورې محدوده نه ده، د دې مسلې یو بل ډیر مهم اړخ د دوی مجموعي اقتصادي ژوند هم دی.
په تیرو شپږو اوو لسیزو کې په شمال شرق کې د چترال نه تر جنوب غرب کې د بلوچستان د بلوڅو سیمو پورې د کروړونو خلکو اقتصاد د کرښې د پاسه کیدونکي تجارت باندې اتکاء پیدا کړې ده.
دغه نوي قیودات د سترګو په رپ کې د دغو ملیونونو خلکو د اقتصادي ژوند مرۍ خپه کوي. د هغوی اقتصادي قتل عام کوي، په دې وجه چې د چمن خلک بیداره او باشعوره دي او د پاکستان د حکومت د بندیزونو په ضد یې په لویه کچه احتجاج او پرلت پیل کړی دی، خو دا مسله تر چمن پورې محدوده نه ده، بلکې د ۲۶۰۰ کلومتره اوږدې کرښې د ټولو اوسیدونکو ده او په وزیرستان او په نورو ځایونو کې هم د پاکستان د حکومت د دغه تصمیم په ضد احتجاجونه شوي دي.
په داسې عصر کې چې د نړۍ نور هیوادونه د تجارت او اقتصادي ورکړې راکړې د پراخولو او زیاتولو لپاره زمینه مساعدوي، په دې لارو کې موجود قیودات له منځه وړي، پاکستاني جنرالان په دغې ماجرا جویۍ او قیوداتو سره د موجوده اقتصادي مناسباتو مرۍ خپه کوي او د افغانستان او پاکستان دواړو هیوادونو خلکو اقتصاد ته زیان رسوي، ځکه خو د پاکستان اقتصاد د ورشکست سره مخ دی.
پاکستاني جنرالان دغه ګام داسې وخت پورته کوي چې په پاکستان کې د دوی یو لاس پوڅی موقت حکومت ناست دی چې د دوی امر ته‘ نه ‘ نه شي ویلی او بلې غاړې ته په افغانستان کې همد کوم مشروع دولتي نظام د نشتوالي نه یوه تشه زیږیدلې ده چېپاکستاني جنرالان ترې استفاده کوي.
پاتې شو د تالبانو امارت، هغه خو هسې هم د خپلو پاکستاني مربیونو د فیصلو د ننګولو جرات نه لری، نو په دې مسله یې هم خاموشي خپله کړې ده.
یادونه: دا لیکنه د لیکوال خپل نظر دی او د افغانستان انټرنشنل پښتو سیاست نه منعکسوي.
په پام کې ده چې نن ماسپښین په درې نیمو بجو د پاکستان په پلازمېنه اسلام اباد، کراچۍ، لاهور او ملتان کې د ځېنو بنسټونو له لوري د افغان کډوالو په ملاتړ لاریونونه ترسره شي. ويل کيږي دغه لاریونونه د پاکستان حکومت د هغې پرېکړې په غبرګون کې کیږي چې ګنې افغان کډوال به له پاکستانه وشړي.
شاوخوا یوه میاشت وړاندې د پاکستان موقت حکومت سرپرست لومړي وزیر انوار الحق کاکړ اعلان وکړ چې په پاکستان کې مېشت ناقانونه افغان کډوال به د را روانې نومبر میاشتې تر لومړۍ نیټې وځي، او که و نه وتل نو دوی به یې په زور وشړي.
د پاکستان حکومت له لوري افغان کډوالو ته د ټاکل شوې وروستۍ نيټې ته ايله درې ورځې پاتې دي او د پاکستان حکومت لا هم پر خپلې پرېکړې ټينګ ولاړ دی.
تر اوسه پورې د پاکستان په بېلابېلو ښارونو کې زرګونه افغان کډوال د پولیسو له لوري نیول شوي، زنداني شوي او له ډیورنډ کرښې پورې غاړه افغانستان ته اړول شوي.
د پاکستان د دغې پرېکړې په غبرګون کې په نړیواله کچه ځينو هيوادونو، د بشري حقونو سازمانونو او کډوالۍ نړیوالو سازمانونو د پاکستان په موقت حکومت غږ کړی چې له خپلې دغې پرېکړې لاس په سر شي او افغان کډوال پريږدي چې په خپله خوښه د ژوند کولو تصمیم و نیسي.
په سویلې پښتونخوا چمن کې په پاسپورټ او ویزه د تګ راتګ په غبرګون کې پرلت نن نهمه ورځ هم روان دی. پرلت کوونکي وايي، دوه ورځې وړاندې د بلوچستان ایالت له پاره د پوځ له قوماندان اصف غفور سره یې خبرې بې پایلې شوې دي.
له تېرو نهو ورځو راهیسې د بلوچستان ایالت په چمن ښار کې د چمن د ځایي اوسېدونکو، سوداګرو، ځایي سیاسي ګوندونو او پښتون ژغورنې غورځنګ د غړو له لوري، په پاسپورټ او وېزې د تګ راتګ په غبرګون پرلت وهلی.
پرلت کوونکي وايي، دوه ورځې وړاندې د بلوچستان ایالت له پاره د پوځ قوماندان اصف غفور له پرلت کوونکو سره د خبرو اترو له پاره چمن ته ورغلی و، خو له ساعتونو خبرو وروسته د پرلت وهوونکو غوښتنې د پاکستان د دغه پوځي چارواکي له لوري و نه منل شوې.
د بشري حقونو او مدني فعال حمیدالله چې د څو نورو کسانو سره یو ځای د پرلت وهوونکو په استازیتوب د بلوچستان ایالت د پوځ له مشر اصف غفور سره کتلي وايي: «موږ د چمن په پوځي کلا کې د اصف غفور سره وکتل نوموړی په دې موخه راغلی و چې زموږ غوښتنې واوري، خو اصف غفور وویل چې د سپین بولدک ـ چمن پر دوازه تګ راتګ به د پاسپورټ او ویزې سره حمتي وي. خو موږ ورسره و نه منله او زموږ پرلت به تر هغه دوام لري تر هغه چې زموږ دا غوښتنې نه وي منل شوي.»
په تېرو اتو ورځو کې پرلت وهوونکو په چمن ښار کې دوه ځله لوی لوی لاریونه هم تر سره کړي دي.
په دغو لاریونونو کې د چمن ښار لسګونه زرو اوسېدونکو ګډون کړی و. دغو کسانو د پاکستان له لوري پر سپین بولدک ـ چمن دروازه باندې د پاسپورټ او وېزې سره تګ راتګ حتمي کېدو په غبرګون کې د پاکستان حکومت د دغې پرېکړې په ضد شعارونه ورکول.
حافظ محمد یوسف چې د چمن ښار یو دیني عالم دی پرلت کوونکو ته د خپلې وینا پر مهال وویل: «موږ پر حکومت غږ کوو چې د عامو خلکو دغه راټولېدنه وویني، موږ په دې موخه راټول شوي یو چې په هیڅ صورت د سپین بولدک ـ چمن پر دروازه وېزه او پاسپورټ نه منو. تاسو (د پاکستان حکومت) دا واورئ چې دا یواځې د سوېلي پښتونخوا نه بلکې د خیبر پښتونخوا مسله هم ده هلته هم باید د دواړو لوریو قبایل په ازادانه ډول له پاسپورټ او وېزې پرته تګ راتګ وکړي.»
پرلت کوونکي وايي، که یې ژر تر ژره يې غوښتنې ونه منل شي په چمن او کوټه ښارونو کې به په لویو لاریونونو لاس پوري کړي.
د بښنې نړیوال سازمان د پاکستان د موقت حکومت لومړي وزیر انوار الحق کاکړ ته په یوه پرانیستي لیک کې له هغه څخه غوښتي چې د مهاجرینو په ځانګړې توګه د ناقانونه افغان کډوالو د جبري اېستلو پریکړه لغوه کړي. دغه سازمان ویلي چې په پاکستان کې دې پر افغان کډوالو جبر او ځورول بند شي.
په جنوبي اسیا کې د بښنې نړیوال سازمان سیمه ییز دفتر په دغه لیک کې چې د شنبې په ورځ ـ د لړم په ۶ مه- خپور شو، د پاکستان موقت لومړي وزیر ته لیکلي چې د پاکستان د حکومت له دې پرېکړې سره به د ژمي په سختو میاشتو افغانان له بې کورۍ، د ژوند او ژواک له لاسه ورکولو او د اولیه خدمتونو ته د نشتوالي سره مخامخ کوي او د کډوالو کورنیو د غړو د جلا کیدو لامل کیږي.
د بښنې نړیوال سازمان خبرداری ورکړی چې که افغان کډوال په ځانګړې توګه نجونې او ښځې افغانستان ته واستول شي، نو دوی به د کار، زدکړې او ازادۍ له حقه محرومې شي او «خپل حقونه به یې سخت تر پښو لاندې شي».
دغه سازمان ویلي چې په پاکستان کې ژوند او زدکړه د ډېرو افغان نجونو لپاره «د زدکړې یوازینی چانس» دی.
په دغه لیک کې د بښنې نړیوال سازمان د تېر حکومت د خبریالانو، د بشري حقونو د مدافعینو، مظاهره کوونکو ښځو، هنرمندانو او چارواکو د اېستلو پایلو ته هم اشاره کړې ده او ویلي یې دي چې جبرې ایستلو سره به د هغوی ژوند د طالبانو له خوا له جدي خطر سره مخ شي.
د بښنې نړیوال سازمان وايي، په پاکستان کې یې د افغان کډوالو پر وړاندې تاوتریخوالی او ځورونې مستند کړې دي.
د دې سازمان په وینا، د اکتوبر له دریمې راهیسې چې د کډوالو د ایستلو لپاره ضرب الاجل ټاکل شوی، د افغان کډوالو نیول او ځورول "زیات" شوي دي.
په جنوبي اسیا کې د بښنې نړیوال سازمان سیمه ییز دفتر په پاکستان کې له افغانانو سره پر بې غورۍ هم نیوکه کړې او ویلي یې دي، چې د باوري ویزو په لرلو سره د دوی ویزې نه دي تمدید شوې او دا د ډېرو افغانانو لپاره خطرناک او بې دفاع انتخاب دی.
د بښنې نړیوال سازمان د پاکستان لومړي وزیر انور حق کاکړ ته په خطاب کې ویلي، چې د بشري حقونو د نړیوالو قوانینو په رڼا کې دې د مهاجرینو کوربتوب ته دوام ورکړي.
د بښنې د نړيوال سازمان د دغه لیک په دوام کې ويل شوي دي چې په افغانستان کې د طالبانو له خوا له بشري حقونو سرغړونې هم مستند شوې دي چې شکنجې، خپلسري نيول، جبري بې درکه کیدل او قتلونه پکې شامل دي.
دغه سازمان له نړیوالې ټولنې هم غوښتي چې د افغان کډوالو د کوربه توب لپاره دې له پاکستان سره مالي مرسته وکړي او په دې سره د هغو کسانو ملاتړ وکړي چې له افغانستان څخه د تاوتریخوالي او ځورونې له امله وځي.
د بریتانیا پخواني لومړي وزیر له جي بي نیوز تلویزیون سره د کار کولو تړون لاسلیک کړ. بورس جانسن، چې د دې کال په پیل کې له دندې استعفا وکړه، په دې شبکه کې به د شنونکي، تولیدونکي یا پروډیوسر او ویاند په توګه کار وکړي. هغه به د نوي کال له پیل څخه ډیلي میل ته هم لیکل کوي.
دغې شبکې ویلي چې جانسن به په امریکا او بریتانیا کې د راتلونکي کال د انتخاباتو په پوښښ کې مهم رول ولوبوي او «په ټوله نړۍ کې د بریتانیا د قدرت نمایش» پروګرام کوربه به وي.
بوریس جانسن د بریتانیا د محافظه کار ګوند وروستی غړی دی چې په دې تلویزیون کې شاملیږي.
له ده مخکې د مالیې پخوانی وزیر جاکوب ریس ماګ ، د ګوند مرستیال مشر لي انډرسن او د پارلمان غړي سټر مک وي او فیلیپ ډیویس چې واده کړې جوړه ده له دې ټلویزیون سره یوځای شوي وو.
جانسن په خپل اېکس کې د ویډیو خپرولو سره وویل: «خوشال یم چې وایم ډیر ژر به له تاسو سره په جي بي نیوز کې یوځای شم».
د بریتانیا پخواني لومړی وزیر په ۲۰۲۲ میلادي کال کې وروسته له هغه استعفا وکړه چې د کابینې وزیرانو د هغه د رهبرۍ پر طریقه نیوکې وکړې.
وروسته، هغه د قرنطین پرمهال په ډاونینګ سټریټ کې د کوویډ - ۱۹ مقرراتو څخه د سرغړونې په اړه د انتقاد له امله د پارلمان د غړي په توګه هم استعفا وکړه.
پخوانی لومړی وزیر به سر له نوي کاله ډیلي میل ورځپانې ته هم لیکل کوي.