مقاومت جبهه وايي د نورستان دواب ولسوالۍ کې یې د خپل قومندان په غچ کې «شپږ طالبان ووژل»

د اکتوبر په ۲۶ د دغه پرلت په فیصله لسګونه زره پښتانه په چمن کې راټول شول او د پرلت د غوښتنو په تایید یې د چمن د معلوم تاریخ تر ټوله ستره احتجاجی مظاهره هم وکړه چې د دغې سیمې په تاریخ کې ساری نه لري.

دغه پرلت او احتجاج دوه عمده غوښتنې لري: وړومبۍ غوښتنه یې د ډیورنډ کرښې د پاسه پرتو قبیلو پر غړو د پاکستان د حکومت له خواد تګ راتګ لپاره د پاسپورټ او ویزې لرلو د نوې پابندۍ د ختمولو ده.

د پرلت دویم هدف د پاکستان د حکومت له خوا د اکتوبر د میاشتې په ختمیدو د افغان مهاجرینو په زور ایستلو د تصمیم مخالفت دی.

د مهاجرو په زور ایستل کیدو د فیصلې په مخالفت کې وینا ګانې، مصاحبې او لیکنې کیږي نو ولسونه د مهاجرو په مسله پوهیدلي دي، خو د ډیورنډ کرښې د پاسه د پرتو قبیلو د خلکو په تګ راتګ د پاکستان له خوا د ویزې او پاسپورټ د قیوداتو په مسله ډیر بحث نه دی شوی او دا مسله لږ څه تاریخي پس منظر او حقوقي اړخونه هم لري نو ولسونه د دغې مسلې په باب ډیره خبرتیا نه لري ، ځکه مونږ غواړو دلته په دې مسله لږ رڼا واچوو.

د ډیورنډ کرښې د پاسه پرتو قبیلو د غړو په تګ راتګ باندې د نویو بندیزونو د لګولو په باره کې د پاکستان دریځ یو اساسي تضاد لري، له یوې خوا هغه د دغې کرغیړنې استعماري معاهدې په قانونیت ټینګار کوي او له بلې خوا د ۱۹۲۱ د کابل د معاهدې هغه ماده تر پښو لاندې کوي په کومه کې چې په کرښه د پاسه پرتو خلکو ته د کرښې دواړو خواو ته د خپلې قبیلې په جغرافیايي حدودو کې بغیر د پاسپورټ او ویزې نه د تګ راتګ د لارې حق «The Easement Right» منل شوی دی.

د افغانستان دولت او د سیمې ولس چې د ډیورنډ استعماري معاهده رد کړه نو هغوی ته خو دغه تګ او راتګ یو طبیعي او دایمي حق دی، خو پاکستان هم په کال۱۹۴۷ کې د خپل تاسیس نه وروستو تر اوسه په ۷۶ کلونو کې دغه حق منلی وو خو اوس پاکستان د یوه سرپرست حکومت په دوره کې، چې د هغه صلاحیت یوازې په خپل هیواد کې د انتخاباتو دایرولو پورې محدود دی، څنګه او په کومو دلایلو دغه حق رد کړو ؟

د پاکستان حکومت د دغه تصمیم سره ځینې مهم او اساسي سوالونه را پورته کیږي چې دلته یې تذکر ته اړتیا شته.

وړومبۍ پو ښتنه دا ده چې ایا پاکستان هم د ډیورنډ استعماري معاهده او د هغې په تعقیب شوې معاهدې نه مني ؟ ایا پاکستان د ډیورنډ کرښې په باره کې خپل عنعنوي دریځ پریښود ؟ که د دې ځواب هو وي نو بیا پاکستان په کومه خوله د افغانستان نه د ډیورنډ کرښې په رسمیت پیژندلو غوښتنه کوي؟

دویمه پوښتنه دا ده چې ایا پاکستان د کرښې د پاسه پرتو قومونو باندې د تګ راتګ لپاره د پاسپورټ او د ویزې پابندي لګولو نه وړاندې د دغو میلیونو پښتنو یا د هغوی د نمایندګانو نه پوښتنه یا د هغوی سره مشوره کړی ده ؟ ځکه چې دا خلک د دغې معاهدې اصل فریق دي.

د دغو کروړونو خلکو کورونه، کلي، پټي ،جایدادونه ، حجرې، جوماتونه، مقبرې، تړې، تیګې او څلي د کرښې دواړو خواوو ته پراته دي، دوی کې ډیر داسې خلک شته چې د دوی کور د کرښې یوې خوا ته دی او د دوی نیم کلی، پټی، جومات یا قبرستان بلې خوا ته دی، نو په دغو خلکو باندې د نویو قیوداتو وضع کولو نه وړاندې چا د هغوی په ژوند د دغې قیوداتو د اغیز اندازه لګولې ده ؟

بلکې که وګورو نو دا مسله د دې خلکو د انفرادي ملکیت، ژوتد او ژواک پورې محدوده نه ده، د دې مسلې یو بل ډیر مهم اړخ د دوی مجموعي اقتصادي ژوند هم دی.

په تیرو شپږو اوو لسیزو کې په شمال شرق کې د چترال نه تر جنوب غرب کې د بلوچستان د بلوڅو سیمو پورې د کروړونو خلکو اقتصاد د کرښې د پاسه کیدونکي تجارت باندې اتکاء پیدا کړې ده.

دغه نوي قیودات د سترګو په رپ کې د دغو ملیونونو خلکو د اقتصادي ژوند مرۍ خپه کوي. د هغوی اقتصادي قتل عام کوي، په دې وجه چې د چمن خلک بیداره او باشعوره دي او د پاکستان د حکومت د بندیزونو په ضد یې په لویه کچه احتجاج او پرلت پیل کړی دی، خو دا مسله تر چمن پورې محدوده نه ده، بلکې د ۲۶۰۰ کلومتره اوږدې کرښې د ټولو اوسیدونکو ده او په وزیرستان او په نورو ځایونو کې هم د پاکستان د حکومت د دغه تصمیم په ضد احتجاجونه شوي دي.

په داسې عصر کې چې د نړۍ نور هیوادونه د تجارت او اقتصادي ورکړې راکړې د پراخولو او زیاتولو لپاره زمینه مساعدوي، په دې لارو کې موجود قیودات له منځه وړي، پاکستاني جنرالان په دغې ماجرا جویۍ او قیوداتو سره د موجوده اقتصادي مناسباتو مرۍ خپه کوي او د افغانستان او پاکستان دواړو هیوادونو خلکو اقتصاد ته زیان رسوي، ځکه خو د پاکستان اقتصاد د ورشکست سره مخ دی.

پاکستاني جنرالان دغه ګام داسې وخت پورته کوي چې په پاکستان کې د دوی یو لاس پوڅی موقت حکومت ناست دی چې د دوی امر ته‘ نه ‘ نه شي ویلی او بلې غاړې ته په افغانستان کې همد کوم مشروع دولتي نظام د نشتوالي نه یوه تشه زیږیدلې ده چېپاکستاني جنرالان ترې استفاده کوي.

پاتې شو د تالبانو امارت، هغه خو هسې هم د خپلو پاکستاني مربیونو د فیصلو د ننګولو جرات نه لری، نو په دې مسله یې هم خاموشي خپله کړې ده.

یادونه: دا لیکنه د لیکوال خپل نظر دی او د افغانستان انټرنشنل پښتو سیاست نه منعکسوي.

دغه دفتر ویلي چې دوی غواړي ډاډ ترلاسه کړي چې راستنېدونکي افغانان ملاتړ ته لاسرسی ولري چې دوی اړتیا ورته لري او د خوندیتوب احساس کوي.

د یکشنبې په ورځ د (لړم په ۷مه) په افغانستان کې د اروپايي ټولنې نمایندګۍ په خپله رسمي اېکس پاڼه لیکلي چې دغه مرسته به د کډوالو نړیوال سازمان په همکارۍ له راستنېدونکو افغان کډوالو سره وشي.

د دغو مرستو ژمنه په داسې حال کې شوې چې د پاکستان حکومت له ۱.۴ میلیونو څخه د زیاتو افغان کډوالو د جبري اېستلو لپاره د ضرب الاجل ټاکلی دی.

د پاکستان حکومت هغو کډوالو ته چې په دغه هېواد کې د اوسېدو رسمي اسناد نه لري، خبرداری ورکړی چې د اکتوبر تر ۳۱مې له دغه هېواده ووځي، که نه نو له هېواده به شړل کېږي.

په وروستیو میاشتو کې په ایران او پاکستان کې د افغان کډوالو د نیولو او شړلو لړۍ چټکه شوې ده.

د ایران د سیستان او بلوچستان د سرحدي ساتونکو قوماندان رضا شجاعي د لړم میاشتې په ۶مه نیټه اعلان وکړ چې په تېره یوه میاشت کې ۴۰ زره ۵۰۹ تنه کډوال چې د اوسېدو رسمي اسناد یې نه درلودل له پاکستان او افغانستان سره د ایران په پولو کې نیول شوي دي.

په همدې حال کې د پاکستان د پنجاب صوبې د اطلاعاتو وزیر د جمعې په ورځ د لړم په پنځمه اعلان وکړ چې څه د پاسه ۹۹ زره کډوالیې بندیان کړي دي.

عامر میر وویل، ۳۳ زره کسان د اوسېدو اسناد نه لري او له هېواده ایستل کېږي.

په کندهار کې د طالبانو د والي ویاند له لوري رسنیو ته په لیږل شوې خپرپاڼه کې ویل شوي چې د یک شنبې په ورځ د (لړم ۸مه) نیټه د کندهار ـ ارزګان تر منځ د ۲۱۰ کیلومتره سړک د اساسي جوړېدو چارې پيل شوې.

د خبرپاڼي په حواله یاد سړک د کندهار له ارغنداب ولسوالۍ څخه پیلږي او د ارزګان تر دهراود ولسوالۍ رسیږي.

همدارنګه په خبر پاڼه کې لیکل شوي چې یاد سړک د جوړیدو چارې به په څلورو کلنو کې بشپړي شي او پر جوړیدو يې څه د پاسه ۱۲۰ میلیونه ډالره لګښت راځي.

په خبر پاڼه کې په سویل لویدیځه حوزه کې د پرمختیايي پروژو د مسول انجینر خوشیوال په حواله لیکل شوي چې یادې پروژې ته د شمال دهلیز نوم ورکول شوی او په پام کې ده چې یاد سړک به د افغانستان په شمال کې د سالنګونو سره وصل شي.

یاد سړک له کندهار څخه د ارزګان تر مرګز ترینکوټ ښاره د تېر جمهوري نظام پر مهال هم جوړ شوی و.

خو د سړک ډيره برخه د ځای پر ځای شویو ماینونو او موسمي سیلابونو له امله ویجاړه شوي وه.

د ارزګان د هیواد یو له غرنیو ولایتونو څخه دی او دغه ولایت یواځي د کندهار ولایت څخه د تګ راتګ لاره لري.

د پېښې عيني شاهدان وايي، چې د دې اورلګېدنې په پايله کې د پنبې څو دوکانونه سوځېدلي او دغه کور ته څېرمه يو روغتيايي مرکز هم زيانمن شوى دى.

په کندز کې سوداګر وايي تر اوسه پورې د دغې پيښې زیان نه دی معلوم خو وايي هر ځل د داسې پیښو تر رامنځته کیدو وروسته سوداګرو ته درانه مالي زیانونه اوړي.

تراوسه پورې ددغې اورلګېدنې لامل نه دى معلوم شوى .

په دې وروستیو کې د افغانستان په بېلابېلو ولايتونو کې د اورلګېدنې پیښې زیاتې شوې دي او په پیښو کې د ځاني زیانونو تر څنګ خلکو ته مالي زیاونه خورا زیات اوښتې دي.

د سیمې خلک وايي د چارواکو د نه پاملرنې له امله هر ځل د اور تر لګېدو وروسته سیمې ته اور وژونکي موټر یا اتفایه ناوخته رسیږي چې هر څه لولپه شوي وي.

په کابل کې د جاپان سفارت پر خپل ایکس پاڼه لیکي، چې د یاد هیواد د جایکا ادارې له لارې به د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرام، د ملګرو ملتونو د کدوالۍ عالي شورا او نورو نا دولتي ادارو په همکارۍ ۴،۴ میلیونه ډالره مرسته کوي.

همدارنګه یوناما هم پر خپل ایکس پاڼه د زلزله ځپلو سیمو څخه د لیدنې په اړه لیکلي، په زلزله ځپلو سیمو کې د ژمي په رارسیدو سره په دغه سیمو کې ستونزې نورې هم ډیرې شوې دي.

یوناما وړاندې لیکي چې په سیمه کې مایوسي خورا ډیره ده.

د افغانستان په لویدیځ کې هرات ولایت د تېرو څو اونیو راهیسې دوامداره زلزلو شاهد دی.

په تازه زلزلو کې تېره شپه د رېښتر په کچه ۵،۲ درجې او نن سهار ۴،۸ درجې زلزلزې شوې دي.

د زلزلو د یادو دوه ټکانونو د زیانونو په اړه جزیات نه دي خپاره شوي.

د هرات ولایت اوسېدونکې د کابو یوې میاشتې راهیسې د شپې له لورې د زلزلې له وېرې له خپلو کورونو بهر په ازاده فضا کې ویده کیږي. او ډيریو هراتیانو د خپلوکورنیو غړي په زلزلو کې د مرګ ژوبلې د مخنیوي په موخه ګاونډيو ولایتونو ته لیږلي دي.