جان اڅکزی: موږ باید په افغانستان کې د غچ اخیستونکو بریدونو په اړه فکر وکړو

د ایران د تېلو د واردونکې ټولنې مشر (معروف خاني) د یکشنبې په ورځ د طالبانو حکومت د دغه اخیستل شوي ګام په غبرګون کې وویل چې افغانستان د تېلو د کیفیت معلومولو ماشینونو دغه پرېکړه نه ده کړې، بلکې د ده په وینا طالب چارواکي له خپلې خېټې دغه شان پرېکړې کوي.

نوموړي په افغانستان کې د طالبانو حکومت په سرحدي ادارو کې د تېلو د کیفیت د سنجونې معیارونه د پوښتنې وړ وبلل.

د دغه ایراني چارواکي له اعتراضه یوه ورځ وروسته د افغانستان د نورم او سټنډرډ ادارې ۱۲ نور ایراني ټانکرونه د فراه ولایت په بندر کې ودرول او د کیفیت د خرابوالي له کبله یې بېرته ایران ته وګرځول.

خو د معروف خاني د ادعا په ځواب کې طالب چارواکي ملا فیض الله تمیم په اېکس پاڼه لیکلي، د افغانستان په پولو کې د تېلو د کیفیت معلومولو له پاره پرمختللي او سمبال لابراتوارونه د افغانستان په واک کې دي، ایراني چارواکي د دې پر ځای چې نیوکې وکړي باید د خپلو تیلو کیفیت ته پاملرنه وکړي.

بې کیفیته تېل، چې عموماً یې د سُربو اندازه زیاته وي، د سرطاني او نورو خطرناکو ناروغیو سبب کېږي.

نوموړي د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلویزیون سره د مرکې پر مهال د ستنو شویو سوداګرو لپاره د یو لړ امتیازاتو د ورکولو ټټر هم ووهلو او زیاته یې کړه چې له پاکستانه د خپلو پانګو لېږدونکي افغانان کولای شي له مالیې پرته خپل مالونه او کارخانې هېواد ته ولېږدوي او دلته د اړتیا وړ ځمکه د خپلو صنعتي فابریکو او نورو سوداګریزو فعالیتونو لپاره تر لاسه کړي.

د دغه کمیسیون د ګومارل کېدو خبر دوه میاشتې وړاندې طالب ویاندویانو هم ورکړی او ویلي یې و، چې دغه کمیسیون د دوی د لوی مشر ملا هبت الله په امر جوړ شوی.

یو شمېر افغان کډوال بیا د طالب چارواکو دغه شان څرګندونې بابیزه ګڼي او وايي دوی تشې ژمنې کوي، خو به عملي ډګر کې بیا څه نه کولای شي او نه یې کوي. دوی وايي پاکستاني چارواکي دوی ته له پنځوس زرو د زیاتو کلدارو د لېږد اجازه نه ورکوي او شتمنۍ او پانګې یې په هغه هېواد کې یرغملې پاتې دي.

تر دې وړاندې د افغانستان او پاکستان د سوداګرۍ د ګډې خونې مشر خانجان الکوزي افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې په باکستان کې د افغانانو شاوخوا څلور ملیارده ډالره پانګه یرغمل شوې چې په هغو کې لویې او کوچنۍ صنعتي کارخانې، جایدادونه، موټرې او نورې منقولې او غیر منقولې شتمنۍ شاملې دي.

هغه د امریکا له عدلي او قضايي ارګانونو څخه غوښتنه وکړه، چې د خزانې وزارت د راپور له جوړوونکي دې 'پوښتنې ګروېګنې' وکړي.

هغه په ​​خپله رسمي فیسبوک پاڼه لیکلي، چې د اړتیا په صورت کې به د ټولو قراردادونو مالي راپورونه اړوندو چارواکو ته وسپاري.

تېره ورځ (د قوس په ۲۰مه) د امریکا د خزانې وزارت د افغانستان د ولسي جرګې پر پخواني مشر میر رحمان رحماني، د هغه پر زوی اجمل رحماني او په یو شمېر اروپايي او اسیايي هېوادونو کې په دوی پورې تړلو ۴۴ شرکتونو باندې بندیزونه ولګول.

د دغه وزارت په یوه اعلامیه کې د میر رحمان رحماني او اجمل رحماني د فساد، مالي او سیاسي سرغړونو یو نوملړ ته اشاره شوې، چې له پخواني پوځ نه د تېلو د غلا او په لویه بیه د تیلو له پلورلو نیولې تر مالیې نه ورکولو او د پارلمان د مشر په توګه د ټاکل کېدو لپاره د بډو ورکول پکې شامل دي.‌

میر رحمان رحماني ویلي چې د داسې راپورونو خپرول "د نړۍوالو معیارونو او هغو کنوانسیونونو خلاف کار دی، چې د ملګرو ملتونو د غړو هېوادونو تر منځ تصویب شوی دی".

میر رحمان رحماني د امریکا له عدلي او قضايي بنسټونو غوښتي: "هغه چارواکي چې دا راپور یې خپور کړی، باید ژر تر ژره ترې پوښتنې ګروېګنې وشي، چې پر خپور کړي راپور بیا کتنه وکړي."

د پاکستان د دفاع پخواني وزیر خواجه محمد اصف په خواله رسنۍ اېکس یو پیغام کې ویلي، چې په دغه هېواد کې د ترهګرۍ د څپې پراخېدل او په ډېره اسماعیل خان کې د ۲۳ پوځیانو وژل کېدل دا باور پیاوړی کوي، چې د ترهګرۍ سرچینه یوازې په افغانستان کې ده.

د پاکستاني چارواکو په وینا؛ د سې شنبې په ورځ په ډېره اسمعیل خان کې د پاکستان د پوځ پر یوې پوستې د تحریک جهاد پاکستان ډلې له خوا په شوي ځانمرګي برید کې ۲۳ پاکستاني پوځیان وژل شوي او یو شمېر نور ټپیان شوي دي.

د نوموړي په وینا یو ورور او ګاونډی هېواد افغانستان باید دې ته اجازه ورنه کړي، چې خاوره یې د پاکستان پر وړاندې وکارول شي.‌

هغه ادعا کړې، چې د پاکستان ۵۰ کلن تاریخ د دې شاهد دی چې د دوی خاوره د افغانانو لپاره د یو پناه ځای په توګه ده او دا اوس هم په دغه هېواد کې څلور یا پنځه میلیونه افغان کډوال اوسیږي چې یوازې څلورمه برخه یې د کډوالۍ قانوني اسناد لري.

هغه ویلي:‌”افغانان په پاکستان کې کاروبارونه او جایدادونه لري. افغانستان سره زموږ پولې د نړۍ د دودیزو پولو په شان نه دي او زموږ هېواد ته تګ راتګ د افغانستان له نورو ګاونډیو سره توپیر لري او ډېره اسانه دی.“

هغه زیاته کړې:”د افغانستان له خاورې د دوی د هېواد پر بشپړتیا باندې بریدونه دغه ټولې تاریخي او د ورورولۍ اړیکې زیانمنوي.“

تر دې وړاندې طالبانو په وار - وار د پاکستان پر خلاف د افغانستان د خاورې د کارولو او په افغانستان کې د پاکستاني طالبانو تحریک د مشرانو د شتون په اړه د پاکستاني چارواکو ادعاوې رد کړي دي.

په افغانستان کې د طالبانو تر بریا وړاندې د افغان طالبانو مشران په پاکستان کې دیره وو، پخواني افغان جمهوریت په وار - وار پاکستان ته په دغه هېواد کې د طالبانو د حضور په اړه اسناد وړاندې کړي وو؛ خو پاکستاني چارواکو به تل افغان چارواکي په دې تورنول چې په خپلو مسوولیتونو کې پاتې راغلي‌ د خپلې ناکامۍ پړه پر پاکستان ور اچوي.

د شنونکو په باور؛ د پاکستان له خوا په افغانستان کې د امریکا پر وړاندې د طالبانو د جګړې ملاتړ او په دغه جګړه کې د طالبانو برلاسه کېدو، پاکستاني طالبانو ته هم انګېزه ورکړې او له همدې امله یې د دغه هېواد پر ځواکونو خپلو بریدونو ته زور ورکړی دی.

دغې ادارې تېره ورځ په خپل تازه راپور کې ویلي، چې د افغانستان په ګډون په نړۍ کې ۵۳هېوادونه د خوړو له کمښت سره مخ دي او په یادونو هېوادونو کې د خوړو خوندیتوب نه شته.

په راپور کې راغلي چې د نړۍ ۲۵۸ میلیونه وګړي په روان ۲۰۲۳ کال کې د خوړو خوندیتوب نه لري.

د ملګرو ملتونو د کرنې او خوړو دغه ادارې د یادو ۵۳ هېوادونو د خوړو د کمښت لاملونه جګړې، اقلیمي بدلونونه، بې وزلي او نابرابري ښودلې ده.

راپور زیاتوي، چې په ټوله نړۍ کې د کرنې او خوړو په برخه کې بېړنۍ مرستې کمې شوي او لوږه مخ په ډېرېدو ده.

دغه اداره وايي، چې په روان ۲۰۲۳ کال کې د بودیجې د کمښت له امله د نړۍ میلیونونو وګړو ته د خوړو او کرنې په برخه کې مرستې نه دي رسېدلي.

په راپور کې د راتلونکي ۲۰۲۳ کال لپاره د ۱،۸ میلیارده ډالرو د اړتیا وړاندوینه شوې او ویل شوي، که چېرې یادې مرستې برابرې نه شي ښايي راتلونکی کال د لوږې کچه لا لوړه شي.

د یادونې وړ ده، چې تېره میاشت د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ ادارې (اوچا) هم ویلي وو، چې د افغانستان نېږدې ۲۹ میلیونه وګړي بېړنیو بشري مرستو ته اړتیا لري.

بل خوا د ملګرو ملتونو د کډوالۍ ادارې هم په خپلې اعلامیې کې تېره اونۍ ویلي وو، چې افغانستان له پاکستان او ایران څخه راستنېدونکي کډوال بېړنیو مرستو ته اړتیا لري او که چېرې مرستې ور ونه رسول شي نو د سخت ژمي له امله یې ښايي ځینې کډوال مړه شي.