د طالبانو کډوالو وزارت وايي، په لغمان کې یې د ۳۰ ښځینه نابینایانو لپاره د زدهکړو مرکز پرانیستی دی. طالبان وايي، په دغه مرکز کې به ۳۰ نابینا ښځې د زدهکړو ترلاسه کولو تر څنګ میاشتنی معاش هم ورلري.
د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت د دوشنبې په ورځ د (زمري ۲۹مه) په خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې د لغمان ولایت مرکز اړوند سلطان قاضي بابا په سیمه کې یې د نابینابانو لپاره یو مرکز پرانیستی.
د کډوالو وزارت ویلي، چې یاد مرکز یې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ په مرسته جوړ کړی.
په دغه مرکز کې به ۳۰ تنه ښځینه نابینایانو ته زدهکړې ورکول کیږي. خو نابیا ښځو ته د زدهکړو د څرنګوالي په اړه نور جزیات نه دي ورکول شوي.
د کډوالو وزارت وايي، د نابینایانو د زدهکړو په دغه مرکز کې به ښځینه نابینایانو ته د زدهکړو تر څنګ هره میاشت ۲۰ زره افغانۍ هم ورکول کیږي.
د کډوالو وزارت د ښځينه نابینایانو د زدهکړو له مرکز څخه د ښځینه زدهکوونکو انځورونه نه دي خپاره کړي.
د طالبانو له لوري د نجونو او ښځو پر زدهکړو او کار کولو د بندیزونو له امله دمګړۍ په هېواد کې په میلیونونه نجونې له زدهکړو او کار کولو بې برخې دي.
د افغانستان لپاره د پاکستان ځانګړي استازي اصف دوراني خبرداری ورکړی، چې ښایي له افغانستانه د سپټمبر ۱۱مې په څېر بل برید هم ترسره شي. هغه وویل، نړۍوالو افغانستان هېر کړی، او زیاته یې کړه چې په افغانستان کې «داعش د سیمې او نړۍ لپاره یوه لویه ننګونه ده.»
د پاکستان ایکسپریس ټریبیون ورځپاڼې د دوشنبې په ورځ د دوراني له قوله لیکلي چې د اوکراین او غزې تر جګړې وروسته نړۍوالې ټولنې افغانستان هېر کړی دی.
دوراني وړاندې وویل، «زما په باورد افغانستان په اړه د نړۍوالې ټولنې بې غوري کولی شي افغانستان د سپټمبر له ۱۱مې څخه مخکې حالت ته راوګرځوي چې بیا د سپټمبر ۱۱مې د بریدونو لامل شو.»
اصف دراني ویلي، د داعش ډله په افغانستان کې خپلې سیمې پراخوي.او په مسکو، تهران او پاکستان کې د داعش له لوري ترسره شوي بریدونه ښيي چې دغه ډله په نورو ځایونو کې هم ورته بریدونه کولای شي.
طالبانو د اصف دوراني دغو څرګندونو ته لا غبرګون نه دی ښودلی خو تر دې وړاندې یې په افغانستان کې د داعش ډلې شته والی رد کړی دی.
د افغانستان لپاره د پاکستان ځانګړي استازي دا هم ویلي چې طالبان د نړۍوالې ټولنې له خوا د رسمیت پېژندنې په درشل کې دي.
هغه همداراز ټینګار وکړ چې د طالبانو حکمونه او کړنې اسلامي نه دي.
ایکسپریس ټریبیون د دوراني له قوله لیکلي، «افغان طالبانو ځینې قوانین او فرمانونه پلي کړي چې کیدای شي په حقیقت کې د افغانستان له شرایطو سره سم وي، خو زه په ټینګار سره وايم چې د اسلامي اصولو سره سمون نه لري چې دوی یې دعوه کوي.»
د نهم پړاو شپږیزې کرېکټ لیګ لیګ ۱۳مې لوبې پچه د ابراهیم ځدراڼ په لوبډلمشرۍ د مس عینک لوبډلې وګټله او د امو نهنګانو لوبډلې ته یې د توپ وهنې بلنه ورکړه. د شپږیزې لیګ په روانو سیالیو کې ماتې نه منونکې لوبډله د ابراهیم ځدراڼ په لوبډلمشرۍ د مس عینک لوبډله ده.
یادې لوبډلې تر دې مهاله هیڅ سیالۍ نه ده بایللې او د اتو نمرو په لرلو سره د جدول په لومړي مقام کې ځای لري.
نن دوشنبه د (زمري ۲۹مه) د ۱۳مې لوبې پچه ابراهیم ځدراڼ وګټله او غواړي لومړۍ توپ اچونه وکړي.
په نننۍ سیالۍ کې مس عینک لوبډلې سره د ابراهیم ځدراڼ په لوبډلمشرۍ، افسر ځاځی، نوید عبید، ناصر جمال، وفي الله ترخیل، محمد نبي، رحمان الله خډراڼ، عبدالرحمن رحماني، ضیاالرحمن اکبر، خلیل ګربز او یما عرب اخیستل شوي دي.
همدارنګه د عظمت الله عمرزي په لوبډلمشرۍ د امو نهنګانو په لوبډله کې د نننۍ لوبې لپاره محمد اسحاق، عبدالمالک، مسعود ګربز، زبید اکبري، شاهدالله کمال، شراف الدین اشرف، اعجاز احمد ازاد، محمد ریاض، قیس احمد او فضل الحق فاروقي اخیستل شوي دي.
په روان لیګ کې مس عینک لوبډلې څلور سیالۍ تر سره کړې او څلور واړه یې ګټلې دي.
او همدارنګه امو نهنګانو لوبډلې بیا پنځه سیالۍ کړې دي چې دوه یې ګټلې او درې یې بایللې دي.
سمیع سادات چې د افغانستان د پوځ له مخکنیو قوماندانانو څخه دی، وايي، چې هېواد به له طالبانو خلاص کړي او «ترهګر به له هېواده وباسي.» نوموړي واک ته د طالبانو د رسېدو په درېیم کال په افغانستان کې د روان حالت د رامنځته کولو پړه پر امریکا واچوله.
نوموړي ویلي، چې د امریکا نامسوولانه وتلو په ټوله نړۍ کې د جهادي ډلو مورال پیاوړی کړی، القاعده یې را ژوندۍ کړې او په یو نړۍوال ګواښ یې بدل کړی دی.
د سمیع سادات یوه مقاله چې په نیویارک پوسټ کې د یکشنبې په ورځ د زمري په ۲۸ خپره شوه، سادات ټینګار کړی چې واک ته د طالبانو راتګ نړۍوال ترهګر ډیر پیاوړي کړي دي.
د هغه په وینا، «القاعده اوس وخت، ځای او انګیزه لري چې پر لوېدیځ برید وکړي.»
سادات لیکلي، چې القاعده د اسلامي اورپکو په منځ کې خپل اعتبار زیات کړی او په افغانستان کې خوندي اډې لري.
هغه لیکلي: «هغه څه چې نن په افغانستان کې روان دي د هغو پالیسیو مستقیمه پایله ده چې د اوباما له خوا پیل او د بایډن په وخت پای ته ورسیده.»
هغه زیاته یې کړه: «د بایډن لهخوا د ویجاړونکې وتلو په نړۍواله کچه د متحده ایالاتو باور ویجاړ کړی دی.»
د پوځ دغه پخواني قوماندان يادونه وکړه چې په افغانستان کې شل کلنه جګړه د طالبانو د زور له امله نه، بلکې له دې امله وبایلل شوه، چې د امريکا متحده ايالاتو دغې جګړې ته د يوې ریښتینې جګړې پر ځای د «لنډ مهاله لاسوهنې» په سترګه کتل.
د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د یوولسمې له بریدونو وروسته امریکا د اسامه بن لادن د وژلو او القاعده د له منځه وړلو لپاره پر افغانستان برید وکړ.
په پاکستان کې د پوځي عملیاتو پر مهال د اسامه بن لادن له وژل کېدو سره امریکا وویل، چې خپل هدف یې ترلاسه کړی دی.
له ایران سره د القاعده یوالی
سادات د القاعده او ایران د یووالي په اړه لیکي: «په ۲۰۲۰ کال کې له طالبانو سره د امریکا تر هوکړې وروسته، ایران له القاعدې سره هوکړه وکړه چې په منځني ختیځ کې د امریکا پر ضد په ګډه کار وکړي او امریکا دې ته اړ کړي چې له سیمې ووځي.»
هغه ویلي چې ایران، طالبان او القاعده له پاکستان څخه تر سومالیا پورې د بې ثباته کولو تر ټولو مهم قوتونه دي.
سادات وويل، که امريکا له دښمن سره د ملګرتيا پر ځاى له افغان حکومت سره همکاري کړې وى، نو له دې ټولو ستونزو څخه به مخنيوى شوى وى.
د افغانستان د پوځ دغه مخکینی قوماندان ټینګار کوي، چې طالبانو د القاعدې په ملاتړ له افغانستانه د امریکې او د هغې د ملګرو د وتلو لپاره د دوحې د تړون له اصلی شرط څخه سرغړونه وکړه.
ځکه چې طالبانو د فبرورۍ د ۲۹ د دوحې په تړون کې ژمنه کړې وه چې په افغانستان کې به د القاعده د بیا راژوندي کیدو او بیا را ګرځېدو کیدو ته اجازه نه ورکوي.
له طالبانو څخه پراخه ناخوښي
سادات د طالبانو د مخ پر زیاتیدونکو بندیزونو په اړه د خلکو ناخوښۍ ته په اشارې سره وویل، چې «طالبان په ویره کې حکومت کوي او د دوی ملاتړ سطحي دی.»
هغه وايي، چې د اړتیا په صورت کې به د هیواد د بیرته نیولو لپاره مبارزه وکړي او ټینګار یې وکړ چې طالبان پیاوړي نه دي او خپلمنځې مخالفتونو نور هم کمزوري کړي دي.
«زه یو بې پوځه جنرال یم»
سميع سادات په جلاوطنۍ کې د ژوند د ستونزو په اړه خبرې وکړې او ويې ويل، چې د جمهوري نظام او اساسي قانون په له منځه تللو غمجن دى.
هغه وويل: «اوس زه بې اردو جنرال يم.» زه په منظمه توګه له پارلمان پرته له سیاستوالو سره، د ښځینه مشرانو چې د هغه مساواتو د بیرته راګرځیدو کمپاین کوي او هغه سوداګر چې د افغانستان د اقتصاد په ویجاړیدو غجمن دي کتني کوم. موږ ټول ښه پوهیږو چې د یو هیواد له لاسه ورکول، د رایې ورکولو حق نه لرل، او په داسې ځایونو کې ژوند کول چې زموږ سره تړاو نه لري او ډیری وختونه د ناخوښۍ احساس کوو.»
د نوي نظام بنسټ دې د ۲۰۰۴ اساسي قانون وي
سادات په هېواد کې د نوي نظام پر رامنځته کېدو باندې په ټينګار سره وويل: «دا زموږ د ټولو دنده ده چې طالبان له منځه يوسو، افغانستان د خپلو خلکو لپاره بېرته ونیسو او په نړۍ کې د نورو ترهګریزو بريدونو مخه ونيسو.»
دغه مخکیني جنرال ټینګار وکړ چې د نوي نظام بنسټ باید د ۲۰۰۴ کال اساسي قانون وي.
سمیع سادات په امریکا کې ژوند کوي.هغه د یو شمېر نورو پخوانیو حکومتي چارواکو او د افغان اردو له قوماندانانو سره په امریکا کې د «افغانستان متحده جبهه» پرانیستې ده.
سادات د امريکا له لوري د تخنيکي او وسلو د ملاتړ بندول او په حکومت کې فساد د افغانستان جمهوري حکومت د پرځېدو لاملونه وبلل.
د بروکینګز له څېړنیز انسټیټیوټ څخه وانډا فیلباب براون وايي، د طالبانو د کار څېرې د هبت الله د سختو تګلارو په نرمولو کې نه دي بریالۍ شوې او په شا شوې دي. نوموړې له امریکا وغوښتل چې له ترهګرۍ سره د مبارزې په موخه له طالبانو سره اړیکې په ټیټه کچه وساتي.
اغلې براون وايي چې هبت الله له سیالو څېرو لکه سراج الدین حقاني او ملا یعقوب سره د مقابلي په موخه خپل وفادار کسان د بېلابېلو ادارو د مرستیالانو په توګه په دندو ګمارلي دي.
هغې په یوه مقاله کې چې د اګسټ په ۱۴مه د بروکینګز انسټیټیوټ له خوا خپره شوه، یادونه وکړه چې په تېرو درېیو کلونو کې د طالبانو غیر پښتون قوماندانان له کاره لیرې شوي او یا په ټیټو پوستونو ګومارل شوي دي.
هغې وويل چې هبت الله د کندهار او هلمند د ځواکمنو قوماندانانو لکه ملا ذاکر په ملاتړ خپل ځواک څرګندوي.
د نوموړې په خبره ملا هبت الله په سوېل کې ډير واک او ځواک لري.
د کوکنارو د کښت د منع کولو پایلې
د دغې لوړپوړې څېړونکې په وینا، د هبت الله له خوا د کوکنارو د کښت منع کول دغه کښت ۹۵ سلنه کم کړی دی، خو دغه کار افغانان خورا بې وزله کړي دي.
لیکواله وايي، د کوکنارو پر کښت بندیز ۴۵۰ زره دندې له منځه وړې او د افغانستان اقتصاد ته یې لږ تر لږه ۱،۳ میلیارډه ډالره زیان اړولی دی.
په مقاله کې راغلي چې له دې پرېکړې څخه د ملا هبت الله د ډلې په ګډون طالب مشرانو ګټه پورته کړې، ځکه چې د دوی د هيروينو د زېرمو ارزښت ډېر لوړ شوی دی.
لیکواله په دې باور ده چې که طالبان ونه شي کولای دغه زیرمې وپلوري او یا یې د بندیزونو له لرې کولو پرته پای ته ورسوي، ښايي د هبت الله او د هغه د سوېلي ملاتړو ترمنځ درزونه رامنځته شي او دغه مخالفتونه د دې ډلې د تګلارو د بدلولو فرصت برابرولی شي.
له چین څخه زړه ماتې
لیکواله په دې باور ده چې طالبان له چین څخه زړه ماتې شوي دي.
هغې لیکلي: «د چین او افغانستان ترمنځ د ټیټې کچې سوداګري مخ په زیاتیدو ده، او ښايي افغانستان په راتلونکي کې د چین د یو کمربند او یوې لارې په نوښتونو کې شامل شي. خو د افغانستان د جمهوري نظام په څېر طالبان هم د چین د پانګونې له نشتوالي څخه ناهیلي دي.»
هغې زیاته کړه: «د ۲۰۲۴ کال د جولای په میاشت کې د مس عینک کان د لسم ځل لپاره پرانستل شو، هغه کان چې چین یې له ۱۵ کلونو راهیسې د کان د استخراج جواز لري. خو په نږدې راتلونکي کې به هیڅ ریښتینې کان کیندنه ونه شي.»
نوموړې لیکوالې لیکلي چې طالبانو د اویغور ملېشو په اړه چین راضي کړی او د چین له پولې یې لرې کړي دي.
ازبکستان جنرال دوستم ته ویزه نه ده ورکړې
لیکواله له طالبانو سره د سیمې د هېوادونو د جوړجاړي د زیاتوالي او پر پخوانیو سیاسي او جهادي مشرانو د بندیزونو لګولو خبره کوي او وايي، چې سیمې، په واک کې د پخوانیو مشرانو د ونډې لپاره د فشارونو مخه نیولې ده.
نوموړې وايي، چې ازبکستان ان د افغانستان د ولسمشر پخواني مرستیال عبدالرشید دوستم ته هم د اوسیدو اجازه نه ورکوي.
دوستم، ډیری ملګري یې او پخواني سیاسي مشران اوس په ترکیه کې ژوند کوي.
تر دې مخکې ځینو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې دوستم ته نږدې یو شمېر قوماندانان له ترکیې څخه ایستل شوي دي.
د ملا هبت الله په شاوخوا کې د ایران اغېز
لیکواله وايي چې ایران د طالبانو د مشر په شاوخوا کې تر ټولو زیات اغېز لري. هغه وايي چې ملا هبت الله سني ته د شیعه ایران پاموړ لاسرسی د حیرانتیا وړ دی.
خو هغې زیاته کړه چې د طالبانو په مشرۍ کې د ایران اغېز د دې لامل نه دی شوی چې طالبان د ایران د اوبو ګټې خوندي کړي، ځکه چې طالبان د ایران له اعتراضونو سره سره د افغانستان په سویل لوېدیځ کې د اوبو بندونو جوړولو ته دوام ورکړی دی.
د بروکینګز دغه لوړپوړې څیړونکې د طالبانو په اړه د امریکا د اوسنۍ تګلارې دفاع وکړه او ویې ویل، چې امریکا باید د طالبانو د کار له مشرانو سره چینلونه جوړ کړي او دوه اړخیز مثبت جوړجاړي وکړي.
د هغې په وينا، «که چېرې د طالبانو په دننه کې د واک انډول بدل شي، دا ډول پاليسي ښايي لږ تر لږه تر يوې کچې د طالبانو په چلند کې د اغېز زمينه برابره کړي»
د حال وش په نامه د بشري حقونو سازمان د دوشنبې په ورځ ویلي، چې د ایران په یزد زندان کې ددوو افغانانو په ګډون پنځه تنه بندیان اعدام شوي دي. دغه اعدام شوي وګړي په بېلابېلو تورونو لکه د نشهيي توکو په قاچاق او قتلونو تورن شوي وو.
د دغه بنسټ د خبرپاڼې له مخې، د دغو بندیانو د اعدام حکم د شنبې په سهار د زمري په ۲۷مه ورکړل شوی و او نن دوشنبه د (زمري ۲۹مه) د یزد په زندان کې پلی شوی، چې دوه تنه یې افغانان او درې نور یې بلوڅان دي.
که څه هم چې حال وش د دواړو اعدام شویو افغانانو د هویت په اړه تر اوسه پورې څه نه دي ویلي؛ خو دا یې ویلي چې یو یې په قتل تورن و او د بل هغه په اړه یې معلومات نه دي ورکړي.
د ایران د بشري حقونو سازمان د زمري په ۱۴مه په یوه راپور کې ویلي و، چې د روان میلادي کال په تېرو اوو میاشتو کې د ایران په زندانونو کې ۳۰۰ تنه اعدام شوي چې ۲۰ تنه یې افغانان وو.
د ههنګاو په نامه د بشري حقونو سازمان د خپلو موندنو له مخې ویلي، چې په تېرو اوو میاشتو کې ۲۵ تنه افغانان د ایران په زندانونو کې په دار ځړول شوي دي.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنرۍ ویلي، چې د روان کال له پیله تر اوسه پورې د ایران په زندانونو کې د راپور شویو اعدامونو شمېر ۳۴۵ کسانو ته رسېدلی دی.