د امریکا د نړیوالې پراختیا ادارې په افغانستان کې د جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي مخنیوي لپاره د افغان ښځو د سمدستي ځواکمنتیا پر اړتیا ټینګار وکړ. دغې ادارې ویلي چې تر اوسه یې ۴۰۰ افغان مېرمنې د ټولنیزو ستونزو په ځانګړې توګه د جنسیت پر بنسټ تاوتریخوالي مخنبوي په اړه روزلې دي.
دغه دفتر د دوشنبې په ورځ د لیندۍ پر ۱۹مه، د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د له منځه وړل=و د ۱۶ ورځني کمپاین د پای ته رسېدو په مناسبت دغه یادښت د اېکس په ټولنیزه شبکه کې خپور کړ.
د ښځو پر وړاندې د تاوتريخوالي مخنيوي کمپاين، چې په ترڅ کې يې بېلابېل بنسټونه د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د ښځو او نجونو د دفاع پر اهميت ټينګار کوي، د دوشنبې په ورځ د لیندۍ پذ پنځمه پيل او د همدې مياشتې په شلمه نېټه د سه شنبې په ورځ پای ته رسېږي.
په داسې حال کې چې د امریکا د متحده ایالاتو نړیواله پراختیايي اداره په افغانستان کې د جنسیتي تاوتریخوالي پر مخنیوي ټینګار کوي، په افغانستان کې د امریکا سفارت تر دې مخکې په هېواد کې په کم عمرۍ کې د ودونو د کچې پر زیاتوالي اندېښنه ښودلې وه.
د دغه سفارت د معلوماتو له مخې، ۲۸،۷ سلنه افغان مېرمنې چې عمرونه یې د ۲۰ او ۲۴ کلونو ترمنځ دي، تر ۱۸ کلنۍ مخکې واده شوې دي.
طالبانو په تېرو دریو کلونو کې په کونړ، نورستان او خوست ولایتونو کې یو شمېر والیان، د قومونو، قبایلو او سرحدونو چارو رییسان او دسرحدي لواوو قوماندانان د بهرنیو جنګیالیو په خوښه ګومارلي او تبدیل کړي دي. په تېرو څو کلونو کې کونړ پنځه، خوست څلور او نورستان درې والیان تجربه کړي.
دا چاره د طالبانو حکومت د سرحدي ولایتونو د ګومارنو په بهیر کې د بهرنیو جنګیالیو د نفوذ، یا لږترلږه د هغوی اندېښنې په پام کې نیول په ډاګه کوي.
یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د کونړ ولایت اوسنی والي مولوي قدرت الله ابوحمزه چې د ۲۰۲۳ کال په جون میاشت کې ټاکل شوی، د پاکستاني طالبانو او په کونړ او نورستان ولایتونو کې د القاعدې له جنګیالیوسره د پخوانۍ ملګرتیا او باور له مخې یوازینی والي دی چې ددغه ولایت په مقام کې ډېر پاتې شوی. نوموړی له دې وړاندې د بلخ او زابل ولایتونو والي و.
درې کاله؛ پنځه والیان
په تېرو څه باندې دریو کلونو کې کونړ ولایت پنځه، خوست څلور او نورستان درې والیان تجربه کړي.
د ۲۰۲۱ کال په سپتمبر کې محمد عثمان ترابي د طالبانو له واکمنېدو وروسته د یوې میاشتې لپاره د کونړ والي و. هغه د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې له دندې ګوښه شو او پرځای یې محمد قاسم، ورپسې مولوي احمد طه قادري او وروسته قاري محمد ایوب وټاکل شول. محمد ایوب د ملا دادالله برادر نږدې ملګری و او د هلمند په جبهو کې یې له بهرنیو جنګیالیو سره یوځای جګړه کوله.
یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل چې « ترابي باجوړ ته تګ او راتګ درلود او د پاکستاني طالبانو نه خوښېده، له همدې امله له دندې لرې شو او تر یوڅه وخته بې دندې و. د ترابي له ګوښه کېدو وروسته په کونړ کې یو شمېر خلکو او د اهل حدیث مسلک خلکو دده په ملاتړ لاریونونه وکړل».
طالبانو عثمان ترابي د ۲۰۲۳ کال په اګسټ کې د کاپیسا امنیه قوماندان په توګه وټاکه، خو دلته یې یوه میاشت دنده نه وه ترسره کړې، چې له امنیه قوماندانۍ لرې شو او د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ وزارت د بشري سرچینو د رییس په توګه وټاکل شو.
سرچینه وايي، « ترابي د پاکستان له پوځ سره په اړیکو تورن و او په کونړ کې ډېر فعال و، له همدې امله پاکستاني طالبانو د ځان لپاره ګواښ باله ».
د ترابي د ولایت پرمهال د پاکستان پوځ ته یو نږدې دیني عالم مفتي ندیم کونړ ته راغلی و او د والي پر څوکۍ د ناستې انځورونه یې په ټولنیزو رسنیو کې خپاره شول.
د قبایلو ریاستونه
پاکستاني طالبان د سرحدي ولایتونو د والیانو، د سرحدي لواګانو د قوماندانانو او سرحدونو، قومونو او قبایلو چارو رییسانو ګومارنو ته ځیر دي.
سرچینه وايي، پاکستاني طالبانو د خوست د سرحدونو، قومونو او قبایلو چارو له مخکیني رییس شیخ کلیم الرحمن فاني نه شکایت کړی و، چې بنو او میرانشاه ته تګ او راتګ کوي.
سرچینه زیاتوي، « د خوست د قبایلو پخواني رییس بنو او میرانشاه ته تګ او راتګ درلود او یوځل یې قومي مشران د شمالي وزیرستان له جي او سي ۷ کمانډر [د پوځ د اووم ډیویژن عمومي افسر تورن جنرال] نعیم اختر سره د لیده کاته لپاره له ځان سره میرانشاه ته بیولي وو.». سرچینه وايي، چې « حافظ ګل بهادر او د ټي ټي پي مشر مفتي نور ولي څه موده وړاندې مالي خان او حقاني ته شکایتونه وکړل، چې دا سړی زموږ خوښ نه دی ».
وروسته د سرحدونو، قومونو او قبایلو چارو وزارت محمد ولي صدیقي د خوست د قبایلو نوی رییس وټاکه او شیخ کلیم الله فاني یې کابل ته وغوښت.
سرچینه وايي، چې پوځ نوموړي ته پر ډیورنډ کرښه هره ورځ دانټرۍ[تګ او راتګ] ۲۰۰ پرچې ور کولې، خو دا پرچې نیمې ناروغانو ته ورکول کېدې او نیمې نورې کمېشنکارانو پلورلې.
طالبانو په کونړ ولایت کې خپل والي حافظ محمداغا حکیم وروسته له هغه پنجشیر ته د نوي والي په توګه ولېږه چې لویدیزو رسنیو رپوټونه خپاره کړل، چې د القاعدې یو غړی په نورستان کې والي دی. حکیم له القاعدې او بهرنیو جنګیالیو سره په نږدې اړیکو تورن دی.
په کونړ، خوست او نورستان ولایتونو کې، چې ویل کیږي دغلته د ډیورنډ کرښې په دواړو غاړو کې د جنګیالیو پټنځایونه دي، ډېری د طالبانو د مشر ملا هبت الله نږدې کسان ټاکل کیږي.
سره له دې چې د طالبانو مشر په خپلو څو کلنو ګومارنو کې والیان تر یو او دوو کلونو ډېر په یوه ولایت کې پر دنده نه دي پرېیښي، په دغو دریو ولایتونو، په ځانګړې توګه کونړ او خوست کې د والیانو او امنیتي چارواکو تغییر او ګومارل د نورو ولایتونو په پرتله چټک دي او د ترابي په څېر کسان د ولایت پر څوکۍ له دوو میاشتو کم پاتې شوي.
د ترکیې د اپوزیسیون د جمهوري غوښتونکي ګوند مرستیال ایلخان اوزګل د سوریې د وضعیت په اړه د خپلې ارزونې په ترڅ کې ټینګار وکړ چې هېواد یې په سوریه کې د افغانستان په شان جوړښت نه غواړي. هغه په سوریه کې د افغانستان په شان د یوه جوړښت د احتمالي امنیتي خطرونو په اړه خبرداری ورکړ.
د ترکیې د اپوزیسیون د خلکو د جمهوري غوښتونکي ګوند مرستیال د دوشنبې په ورځ «د لیندۍ ۱۹مه» وویل: «موږ دا غوره نه بولو چې افغانستان ته ورته جوړښت ولرو.موږ پوهیږو چې دا د ترکیې لپاره امنیتي خطرونه رامینځته کولی شي.»
ایلخان اوزګل د ترکیې له واکمن ګوند عدالت او پراختیا ګوند څخه وغوښتل چې په دې برخه کې مخنیوونکي اقدامات وکړي.
هغه دا هم ویلي چې د سوریې له اوسني وضعیت راضي نه دی.
د ترکیې د خلکو د جمهوري غوښتونکي ګوند مرستیال زیاته کړه: «موږ د سوریې حکومت ته ترجیح ورکوله چې پر دغه هیواد واکمن شي، خو دا د بشار الاسد د شتون په معنا نه وه. دا ممکنه وه چې یو صالح مشر چې د ټاکنو له لارې واک ته ورسیږي واکمن شي.»
هغه ټینګار وکړ چې ویشل شوې سوریه به د ترکیې لپاره یو امنیتي خطر وي.
د ترکیې د خلکو جمهوري غوښتونکي ګوند غړي په داسې حال کې د سوریې د وضعیت په اړه اندېښنه څرګندوي، چې ترکیه د ناټو د یوه غړي په توګه په سوریه کې له سیاسي او وسله والو مخالفینو ملاتړ کوي.
ترکيې په افغانستان کې د طالبانو د کړنو او تېرو دريو کلونو بشري حقونو د وضعيت په اړه له څه ويلو ډډه کړې ده.
د طالبانو سیاسي کمیسیون د ریاست الوزرا د سیاسي مرستیال مولوي عبدالکبیر په مشرۍ د سوریې د روانو حالاتو په اړه غونډه کړې. طالبانو سوریه کې د اسد رژیم د نسکوریدو ملاتړ کړی، په داسې حال کې چې ایران او روسیه چې له طالبانو سره په دې وروستیو کې نږدې شوي، د اسد سرسخته ملاتړي وو.
د دوشنبې په ورځ د طالبانو تر واک لاندې ارګ په یوه اعلامیه کې وویل، چې په دې ناسته کې د سوریې او منځني ختیز د وروستیو پرمختګونو، له ګاونډیو او د سیمې هېوادونو سره د اړیکو او تعامل پر پراختیا او د افغانستان په سیاسي، امنیتي او اقتصادي برخو کې پر پرمختګونو خبرې شوې دي.
طالبانو په سوریه کې د بشارالاسد د نظام نسکوریدو ملاتړ کړی، په داسې حال کې چې په سیمه کې درې ستر قدرتونه چین، په ځانګړې توګه ایران او روسیه چې له دې ډلې سره په دې وروستیو کې ډېر نږدې شوي، د یاد حکومت سرسخته ملاتړي وو.
په دې ناسته کې د خلکو او طالبانو نظام ترمنځ د همغږۍ او غوره حکومتوالۍ په اړه هم خبرې شوې دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت تېره ورځ د یوې اعلامیې په ترڅ کې په دمشق کې د بشارالاسد د حکومت د سقوط هرکلی کړی او د هیئت تحریر الشام ډلې ته یې د بري له امله مبارکي ور کړې ده.
دې ډلې دغه راز ددمشق له نویو واکمنو غوښتنه کړې، چې له خلکو او نړۍ سره تعامل ته لومړیتوب ور کړي.
اعلامیې په سوریه کې د پرمختګونو په اړه د بحث د موضوعاتو په اړه نور جزئیات نه دي ورکړي.
د چارو د شنونکو په باور، طالبانو ته د سیمې او نړۍ په دغسې زر بدلیدونکې سیاسي اوضاع کې دریځ نیول ګران تمامېدای شي.
روسیې په دې وروستیو کې ژمنه کړې وه، چې د طالبانو نوم به د ترهګرو له تور نوملړه وباسي، خو د هیئت تحریر الشام په تړاو ددې ډلې دریځ به چې روسیه یې ترهګره ډله بولي، د روسیې په پارلمان کې د هغې لایحې پر وړاندې احتمالي خنډ واقع شي، چې له ترهګرو ډلو سره د اړیکو پرې کولو په صورت کې په لنډمهاله ډول له تور نوملړه د یوه سازمان او ډلې نوم اېستل پیشبیني کوي.
د افغانستان لپاره د اسټرالیا سفارت د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې له استازې سره د جنسیت د برابرۍ په برخه کې د دغه هېواد سفیرې سټفني کوپوس کمپبل د لیدنې خبر ورکړ. په دې کتنه کې په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت او د ښځو او ماشومانو پر ستونزو خبرې شوې.
د دوشنبې په ورځ «د لیندۍپه ۱۹مه» دغه سفارت پر اېکس یوه یادښت کې لیکلي چې په دې ناسته کې "د بشري حقونو پراخې ننګونې چې افغان ښځې او ماشومان ورسره مخ دي" خبرې وشوې.
د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې له استازې سره د جنډر د برابرۍ په برخه کې د اسټرالیا د سفیرې غونډه په داسې حال کې ترسره کېږي، چې په افغانستان کې ښځې له سختو قانوني او ټولنیزو محدودیتونو سره مخ دي او زده کړو، کار او بنسټیزو ازادیو ته د هغوی لاسرسی سخت محدود شوی دی.
اسټرالیا، جرمني، هالنډ او کاناډا د هغو لومړنیو هېوادونو په ډله کې وو چې اعلان یې وکړ د عدالت نړیوالې محکمې ته به د طالبانو پرضد شکایت وکړي.
په دې وروستیو کې د اسټرالیا د بهرنیو چارو وزیرې په افغانستان کې د روغتیايي مرکزونو د تړلو په غبرګون کې ویلي و چې طالبانو د ښځو لپاره وروستی فرصت هم له منځه یووړ.
د طالبانو تر واک لاندې د ملي پراختیا شرکت وايي، د قوش تېپې کانال د دویم فاز چارې ۸۱ سلنه بشپړې شوې او د دغه کانال د بند چارې هم نږدې ۶۷ سلنه پرمخ تللې دي.
د طالبانو تر واک لاندې د ملي پراختیا شرکت ویاند د قوش تېپې کانال د یوې ویډیو په خپرولو سره وایي، چې د یاد کانال د دویم فاز د کېندنې کار ۸۱ سلنه بشپړ شوی دی.
د قوش تېپې کانال د پروژې مدیر انجینر ذبیح الله امیري وايي، د پلان له مخې، د یاد کانال په اوږدو کې باید ۱۷ پلونه جوړ شي، چې له دې جملې څخه د دوو سترو پلونو د جوړېدو چارې بشپړې شوې دي.
په دې وروستیو کې د ملي پراختیا شرکت لپاره د طالبانو مشر عبدالرحمان عطاش د یاد کانال د جوړیدو له چارو څخه په بلخ، جوزجان او فاریاب ولایتونو کې لیدنه کړې او د یادې لیدنې پرمهال د طالبانو د ځمکوالۍ ریاست له لوري د ملي پراختیا شرکت ته د یادې ډلې د مشر ملا هبت الله اخوندزاده د فرمان له مخې یو میلیون جریبه دولتي ځمکه په واک کې ورکړل شوې ده.
د ملي پراختیا شرکت د راپور له مخې، یاد شرکت به له یادې یو میلیون جریبه ځمکې څخه په بلخ، جوزجان او فاریاب ولایتونو کې د کرنیزو او صنعتي کمپلیکسونو په جوړولو کې ګټه واخلي.
د ملي پراختیا شرکت وايي، د قوش تېپې کانال د دویم فاز د کېندنې چارې د روان کال په لومړیو کې پیل شوې او د یاد کال تر پایه به بشپړې شي.
همدارنګه یاد شرکت وايي، چې د ۱۰۸ کیلومتره په اوږدوالي د قوش تېپې کانال لومړي فاز چارې بشپړې شوې او ۱۲۸ کیلومتره په اوږدوالي د یاد کانال د دویم فاز چارې چې د ۸۰ شرکتونو له لوري روانې دي ډیر ژر به بشپړې شي.