د ایران ولسمشر مسعود پزشکیان افغان شاعر مولانا جلال الدین بلخي ایرانی بللی

هغه زیاته کړه، چې د افغانستان او قزاقستان ترمنځ هوکړه شوې چې د سوداګرۍ کچه له یوه میلیارډ ډالرو څخه درې میلیارډ ډالرو ته لوړه شي.

د دغه طالب چارواکي په وینا، دغه هوکړه له قزاقستان څخه کابل ته د یوه پلاوي د سفر پر مهال شوې ده.

هغه زياته کړه، چې د قزاقستان له پلاوي سره د خبرو پر مهال د افغانستان او قزاقستان تر منځ د سوداګرۍ حجم درې ميليارد ډالرو ته په لوړولو ټينګار شوى دى.

د نورالدین عزیزي په وینا، د قزاقستان تېل، د څارویو خوراکي توکي، موټرې او کرنیز ماشینونه هغه څه دي چې قزاقستان به یې افغانستان ته صادر کړي.

په قزاقستان کې د افغاني محصولاتو د خرڅلاو د مرکزونو جوړول یو له هغو نورو شیانو څخه دی چې د طالبانو د سوداګرۍ وزیر په وینا پرې توافق شوی دی.

په ورته وخت کې د سوداګرۍ وزارت ویلي، چې قزاقستان لېواله دی چې د افغانستان په بېلابېلو کانونو کې پانګونه وکړي.

د قزاقستان د دولتي او خصوصي سکتور پلاوي، د دغه هېواد د سوداګرۍ او ادغام د مرستیال قیرات تربایف په مشرۍ د دوشنبې په ورځ (د مرغومي ۳مه) کابل ته سفر وکړ.

د طالبانو د امربالمعروف وزارت د پنجشنبې په ورځ (د مرغومې ۶مه) د یوه غږ په خپرولو سره اعلان کړی، چې د دغه وزارت محتسبانو دغه کسان د تېرې اونۍ په اوږدو کې په دایکندي، پروان، لوګر، تخار، سرپل او کابل ولایتونو کې نیولي دي.

دغه وزارت زیاته کړې، چې په همدې اونۍ کې د دوی محتسبانو په غزني، بلخ او دایکندي ولایتونو کې ۱۰ تنه د جادوګرۍ په تور نیولي دي.

د دوی په وینا، دغو کسانو د «اسلامي شریعت خلاف» جادوګري کوله.

د محتسبانو په خبره، له دغو کسانو څخه ترلاسه شوي اسناد ښيي، چې په يادو ولايتونو کې يې د ډېرو کورنيو ترمنځ اختلافات رامنځته کړي وو.

د طالبانو د امربالمعروف وزارت ویاند سیف خیبر له دې مخکې د مرغومي میاشتې پر لومړۍ نېټه ویلي و، چې دغه وزارت په تېرو دریو کلونو کې د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې لږ تر لږه ۵۵۰ کسان د جادوګرۍ په تور نیولي دي.

خیبر زیاته کړې: «دغو جادوګرانو د پیسو په بدل کې د کورنیو تر منځ نفاق ته لمن وهله.»

د طالبانو د امربالمعروف وزارت محتسبان په ټولو ولایتونو کې ګرځنده ګزمې کوي، خلک تعقيبوي او د خلکو چلند او کړنې وڅاري.

محتسبان ادعا کوي چې دوی د «اسلامي شریعت» له مخې ټولنه اصلاح کوي.

په کابل کې د ایران سفارت د پنجشنبې په ورځ « د مرغومي شپږمه» په یوه اعلامیه کې ویلي، چې د سفارت سرپرست علیرضا بیکدلي د ایران د بهرنیو چارو له وزیر ډاکټر سید عباس عراقچي سره وکتل او د خپل ماموریت د رپوټ د وړاندې کولو په ترڅ کې یې د دواړو هېوادونو د اړیکو او همکاریو په تړاو د راتلونکو پلانونو په اړه معلومات ورکړل.

اعلامیه وايي، په دې کتنه کې عراقچي د ښه ګاونډيتوب پاليسۍ په تړاو د مسعود پزشکیان د حکومت جدي ارادې ته په اشارې ویلي، چې د افغانستان حالاتو ته په ځانګړې پاملرنې سره د ثبات او تلپاتې امنیت او پراخیتا برخه کې د افغانانو مرسته او ملاتړ وشي.

علیرضا بیکدلي له دې وړاندې په قزاقستان کې دنده ترسره کړې او د ایران د بهرنیو چارو په وزارت کې د افغانستان د اقتصادی بیارغاونې مرکز رییس، د سیاسی او نړیوالو مطالعاتو مرکز مرستیال څیړونکی او په اذربایجان، قبرس او ترکیه کې د ایران سفیر او کنسولي مرستیال په توګه دندې ترسره کړې دي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز په ۲۰۲۴ کال کې د رسنیو او خبریالانو د ازادۍ د وضعیت په اړه خپل راپور خپور کړ.

د یاد راپور له مخې د رسنیو د ازادۍ د ځپلو لړۍ په ډېر شدت دوام درلودلی او د ۲۰۲۳ کال په پرتله شاوخوا اته سلنه زیاتوالی ښيي. په راپور کې راغلي، چې د افغانستان د خبریالانو مرکز په تېرو ۱۲میاشتو کې د رسنیو او خبریالانو له حقونو د سرغړونې ۱۸۱ پېښې ثبت کړې دي، چې د طالبانو له لوري د نويو وضع شویو محدودیتونو د پلي کېدو له امله د ۱۸ رسنیو د فعالیت بندول او د ۵۰ خبریالانو نیول پکې شامل دي.

د راپور پر بنسټ، په تېر کال کې له رسنیو سره د چلند په اړه د حاکمې ادارې دننه دوه ګونی دریځ د ۲۰۲۳ کال په پرتله لا څرګند و.

د دوی د مالوماتو له مخې، د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت، چې د رسنيو اصلي مرجع بلل کيږي بې صلاحیته شوی او پر ځای یې د طالبانو امربالمعروف او استخبارات پر رسنيو سخت بنديزونه لګوي.

په دې راپور کې راغلي: «په ۲۰۲۴ کال کې د امر بالمعروف او نهی عن المنکر د نوي قانون په پلي کېدو سره، محتسبینو یا مذهبي پولیسو ته پراخ صلاحیتونه ورکړل شوي دي. دوی د دې قانون له مخې د خلکو لپاره، په ځانګړي ډول د رسنیو د کارکوونکو لپاره کړنلارې ټاکي.»

د افغانستان د خبريالانو مرکز وايي، د طالبانو يو شمېر وياندويان او د اطلاعاتو او کلتور وزارت د تېر حکومت د رسنيو د قانون پر پلي کېدو ټينګار کوي خو د طالبانو يو شمېر چارواکي د رسنيو قانون نه مني.

په افغانستان کې د رسنیو د وضعیت په اړه د دغه مرکز په راپور کې ویل شوي چې «د قدرت سخت دریځ چې له خورا محافظه کاره عنعنوي او مذهبي چلند سره دی» په ۲۰۲۴ کال کې د رسنیو د محدودولو د امرونو د صادرولو بهیر ګړندی کړی دی.

یاد مرکز وايي، «موندنې ښيي چې په ۲۰۲۴ کال کې طالبانو لږ تر لږه اووه نوې کړنلارې رسنیو ته اورولې دي، په داسې حال کې چې په ۲۰۲۳ کال کې دا شمېره څلور وه.»

د افغانستان د خبریالانو مرکز وايي، چې د طالبانو د ۲۰۲۴ کال د امربالمعروف د قانون توشیح د دې ډلې استازو ته اجازه ورکړې، چې د رسنیو او خبریالانو کار وڅاري او په خپله خوښه او د استخباراتو په همکارۍ د رسنیو پر ضد عمل وکړي.

دغه مرکز لیکلي، طالبان په داسې حال کې د رسنیو کار څاري، چې د دې ډلې د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت د رسنیو د شکایتونو او سرغړونو د څېړلو کمېسیون د بیا فعالولو خبر هم ورکړی دی.

دغه مرکز زیاته کړې، چې په ۲۰۲۴ کال کې د طالبانو د اقداماتو له امله لږ تر لږه ۱۸ رسنۍ تړل شوې، چې له دې جملې ۱۴ رسنیو ته د بیا پرانیستلو اجازه نه ده ورکړل شوې.

تر دې وړاندې د بې پولې خبریالانو سازمان اعلان کړی و، چې طالبانو پر رسنیو فشارونه او د خبریالانو ځورونه زیاته کړې ده.

دغه سازمان لیکلي، چې طالبانو په ۲۰۲۴ کال کې لږ تر لږه ۱۲ دولتي او خصوصي رسنۍ تړلې دي.

اشرف غني پر خپل اېکس د چارشنیې په ورځ د مرغومي پر شپږه ولیکل ، چې « د ‌ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته د جنایاتو په دوام، یو ځل بیا زموږ خاوره د بمباریو نښه شوې او د پکتیکا په برمل ولسوالۍ کې زموږ ګډه وینه بیا په ډېرې بې رحمۍ بهول شوې ده».

مخکینی ولسمشر وايي، ددغو وژنو مرتکبینو هېره کړې چې د یوه بې ګناه انسان وژنه د ټول بشریت وژنه ده او له قاتلانو سره به یې د اعمالو جلا جلا حساب کېږي.

اشرف غني وايي، چې د پاکستان دوه ګونی سیاست چې افغانستان کې تاوتریخوالی شرعي او په پاکستان کې یې ترهګري ګڼي، له سیاسي تفکر او عملي منطق سره اړخ نه لګوي.

اشرف غني زیاته کړې ، لسیزې وشوې چې د ډیورنډ کرښې د دواړو خواوو د ولسونو د ځپنې او د ځینو کړیو د سیاسي ګټو لپاره هلته د تاوتریخوالي د پارونې او وژنې تګلاره پرله پسې پراخېږي. هغه زیاته کړې، « انګرېز استعمار له لویه سره دا کرښه د ګډ تاریخ، ګډ کلتور او ګډ فکر لرونکو ولسونو د بېلولو او د هغوی د ودې د مخنیوي لپاره ایستلې او د هغوی فزیکي امحا او وژنه یې دغه هدف ته د رسېدو وسیله ټاکلې وه».

نوموړی وايي، وینه هغه وخت درېدلی شي چې ټولو افغانانو ته په افغانستان، خیبر پښتونخوا او بلوڅو ته له نورو قومونو سره په ګډه په بلوچستان کې د سوله ییز ژوندانهامکان او انتخاب ورکړل شي.

مخکینی ولسمشر زیاتوی، « افغانستان ته د ستراتېژیک سرحد د کتو پرځای باید د هغه بشپړې خپلواکۍ ته درناوی وشي».

هغه وايي، چې د نړۍ اوسني تلاطم او ګڼو ننګونو ته په کتو به دا عقلاني نه وي چې د خپلو ستونزو د غوڅولو لپاره نړیوالو بنسټونو او قدرتونو ته سترګې ونیول شي.

اشرف غني زیاته کړې چې خلک باید خپل برخلیک پخپله وټاکي او د مشورو، مفاهمو او یوه ملي او سیمه ییز بحث او جرګو له لارې یې عملي لارې چارې ولټوي.