د ۲۰۲۴ کال د سخي هېوادونو شاخص: افغانستان تر جاپان او پولنډ په «سخاوت» کې وړاندې دی

د پرینټ ورځپاڼې د راپور له مخې چې د چهارشنبې په ورځ خپره شوه، دوی د طالبانو له وحشيانه کړنو ناخوښ دي او دغه ډله په سیمه کې د امنیتي بحرانونو لامل ګڼي.

له تحریک طالبان پاکستان څخه د طالبانو تش په نامه ملاتړ د دې مایوسۍ یو اصلي لامل دی.

د پکتيکا ولايت په برمل ولسوالۍ کې د پاکستاني ځواکونو له هوايي بريد وروسته د دواړو لورو ترمنځ کړکېچ زيات شوی.

پاکستان ادعا کړې وه، چې دا بریدونه یې د تحریک طالبان د مشرانو پر ضد کړي خو افغان طالبانو ویلي چې په دغو بریدونو کې د ښځو او ماشومانو په ګډون ۴۶ملکي وګړي وژل شوي دي. د دغو بریدونو په غبرګون کې طالبانو د پاکستان پر سرحدي پوستو د بریدونو ادعا کړې ده.

دې کړکېچونو د پاکستان په ټولنیزو شبکو کې پراخ غبرګونونه راپارولي دي.

یوه پاکستاني کارونکي لیکلي: "افغان ملتپال چې تل د طالبانو له حکومت څخه شکایت کوي او د امریکا د مداخلې غوښتنه کوي، هم پر پاکستان سختې نیوکې کوي. د دوی لپاره، یوازینی هېواد چې پر افغانستان د برید حق لري متحده ایالات دي. دوی د امریکايي بې پیلوټه الوتکو له خوا د ملکي افغانانو د وژلو ملاتړ کاوه، خو اوس د پاکستان پر ضد په پروپاګند سره دوه ګونی داستان جوړوي، چې د ځان په دفاع کې د ترهګرو پر پټنځایونو بریدونه کوي.»

یو بل کارونکي په نورو سیمه ییزو کړکېچونو کې د طالبانو فعالیت ته اشاره کړې او لیکلي یې دي: «د ایران د سرحدي ځواکونو له خوا ۳۰۰افغان پناه غوښتونکي ووژل شول، خو طالبانو کوم غبرګون نه دی ښودلی. په هرصورت، کله چې د پاکستان خبره راځي، طالبان سمدلاسه غبرګون څرګندوي او سختې نیوکې کوي."

همدارنګه ځینو کاروونکو د طالبانو په پیاوړي کولو کې د پاکستان رول هم منلی دی.

یو یې لیکلي: "پاکستان د لویدیځ په مالي ملاتړ او پوره پوهې سره طالبان پیاوړي کړل، خو دغه ډله تر ډېره ځواکمنه او ملتپاله شوه. اوس پاکستان د دې تګلارې پایلې ترلاسه کوي. چې څه کړې، همغه به ریبې."

خبریال او د سیاسي چارو کارپوه سمیع یوسفزی په دې باور دی، چې د جګړې له شعارونو سره سره پاکستان او طالبان د یوې بشپړې جګړې توان نه لري.

هغه وویل: "پاکستان کولی شي د یو ځواکمن پوځ او اټومي ځواک سره سخت ګوزارونه وکړي، مګر طالبان هم کولی شي په غیر متناسب تکتیکونو لکه ځانمرګو بریدونو او د تحریک طالبان پاکستان او بلوڅ بیلتون غوښتونکو ډلو په ملاتړ سره سیمه بې ثباته کړي. دا وضعیت هر ډول مخامخ مقابله خطرناکه کوي.»

يوسفزي زياته کړه: "پاکستان د افغان طالبانو په پرتله زيات مسوول دى، ځکه چې طالبان د نا لوستو اوشیطانه ماشومانو په څېر چلند کوي. دوی غیر متوقع او خطرناک دي او پاکستان باید د دوی په اړه هوښیار وي."

هغه د طالبانو ستونزو ته هم اشاره وکړه او ویې ویل: «د طالبانو لومړی رژیم د القاعدې د ملاتړ له امله نسکور شو او اوس تحریک طالبان پاکستان د هغوی لپاره ستونزه ګرځېدلې ده. طالبان سیاسي تفاهم او روښانه ستراتیژي نلري.»

یوسفزي همداراز ټینګار وکړ، چې طالبان په افغانستان کې ډېر محبوبیت نه لري او د افغانانو تر منځ د پاکستان ضد احساسات ډېر پیاوړي دي.

شنونکي د دې کړکېچونو د راتلونکي په اړه بېل نظرونه لري، خو ډېری په دې باور دي چې دواړه لوري باید محتاط وي. په پای کې، یوسفزي خبرداری ورکړ: "د طالبانو تر واکمنۍ لاندې افغانستان یو عادي رژیم نه دی، بلکې یو غیر معمولي رژیم دی."

هغه د نوي میلادي کال په مناسبت په یوه پیغام کې وویل، چې «۲۰۲۴ کال زما د ګران وطن لپاره د ۲۰۲۰ کال په څېر له غمونو، تورو ظلمونو او نا امیدیو ډک کال و.»

حمیدي د چهارشنبې په ورځ پر اېکس پاڼې لیکلي چې «په هېواد کې نامسوله واکمنې ډلې وخت ودراوه او تاریخ یې شاته کړ.»

هغه د ښځو او نجونو پر مخ د ښوونځیو او پوهنتونونو تړل کېدو، له عامه ډګر څخه د ښځو اېستلو، او له دفترونو د متخصصینو او کارپوهانو د لرې کولو په ګډون د طالبانو محدودیتونو او کړنو ته اشاره وکړه او زیاته یې کړه، چې دا کړنې د شاته پاتې کېدو نښه ده.

د هېواد پخواني لوی څارنوال د "قوانينو او قانوني مقرراتو لغوه کول، د ملي امنيتي او دفاعي بنسټونو له منځه وړل، او غير مسووله قوماندانانو ته د وفادارو ملېشو رامنځته کولو" ته هم اشاره وکړه او ويې ويل: "د ظالمانه او غير اسلامي مالياتي پاليسۍ پلي کول، د مختلفو توکمونو پر وړاندې سیسټماتیک تبعیض او د بشري حقونو سخت نقض» د طالبانو د واکمنۍ بله پایله ده.

حمیدي دغه راز د طالبانو د واکمنۍ پرمهال بې عدالتیو، ښکاره او بې حسابه فساد او د عامه منابعو د لوټلو ګواښونو یادونه هم وکړه او ویې ويل، چې دا مسايل به د افغانانو لپاره نه جبرانېدونکي ګوزارونه وکړي.

هغه د اندېښنې په څرګندولو سره وويل، چې د دغې ډلې له واکمنۍ مخکې وخت ته بېرته ستنېدو لپاره به لسیزې وخت ونیسي.

د اورځلا په مستعار نوم یادې خبریالې له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې وویل، چې اوسمهال په رسنیو کې کار کول تر هغه هم ډېر سخت دی لکه یو عسکر چې وسله واخلي او د اوکراین او د فلسطین جګړو ته ولاړ شي.
د نوموړې په وینا، د طالبانو امربالمعروف په اونۍ کې لږ تر لږه درې تر څلور ځلې د رسنیو د کاري ماحول د کتلو لپاره د دفترونو څارنه کوي.
د هغې په خبره: «د امربالمعروف کارکوونکي په اونۍ کې څو ځلې رسنیو ته راځي او ګوري چې ایا د ښځو او نارینه و د کار کولو ځای جلا دی او که یو ځای. یا دغه ډله ګوري چې مونږ ښځې د دفتر منځ کې حجاب مراعاتوو او که نه.»
اورځلا همداراز زیاتوي، چې په ټول هېواد کې اطلاعاتو ته لاسرسی سخت شوی، خو د ښځینه خبریالانو لپاره بیا ناممکن دی، ځکه طالب چارواکي نه له ښځینه خبریالانو سره خبرې کوي او نه هم معلومات شریکوي.
نوموړې وایي، چې د طالبانو ټولو سخت دریځیو او ځورولو ته په کتو سره یې بالاخره خپله هغه دنده پرېښوده، چې کلونه یې د پرمختګونو لپاره پکې زیار اېستلی و، لویې هیلې یې درلودې او په تېرو څه باندې درېیو کلونو کې یې د طالبانو د هر ډول ظلم او زیاتي پر وړاندې مبارزه کړې وه.
هغه وایي، سره له دې چې څو ځلې د طالبانو له خوا د بېلابېلو راپورونو د جوړولو له امله نیول شوې وه او یادې ډلې څو - څو ځلې پرې د تعهد سندونه لاسلیک کړي وو، چې د طالبانو د حکومتولۍ او په هېواد کې د روانو ستونزو په اړه راپورونه جوړ نه کړي، خو بیا یې هم کارونو ته دوام ورکړ.
اورځلا وایي، تر هغه وروسته یې د دندې د پرېښودو پرېکړه وکړه چې طالبانو پرې شک کړی و، چې ګواکي له یوې افغانې رسنۍ سره چې له بهر څخه فعالیتونه کوي، دنده ترسره کوي.
د هغې په خبره: «د طالبانو دغه شک د دې لامل شو چې پر خپل خوندیتوب، عزت او راتلونکي ووېرېږم او دنده پرېږدم. اوس هڅه کوم چې له هېواد څخه د وتلو لار پېدا کړم.»

اورځلا یوازینۍ خبریاله نه ده، چې د طالبانو د سخت چلند له امله یې دنده پرېښې ده، د هغې په څېر سلګونه خبریالانې یا په کور ناستې دي او یا هم له هېواد څخه وتلي دي.
د افغانستان د خبریالانو سازمان مشر حامد عبیدي له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې وویل، چې طالبانو په تېرو څه باندې درېیو کلونو کې لږ تر لږه اووه ویشت محدودیتونه د رسنیو پر فعالیتونه وضع کړي دي.
د نوموړي په وینا، د طالبانو یاد شمېر محدودیتونو د رسنیو پر فعالیتونو منفي اغېزې کړي او د دې لامل شوي چې سلګونه خبریالان وزګاره، کډوال او د لسګونه رسنیو فعالیتونه بند شي.
عبیدي له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې زیاته کړه: «د بیان د ازادۍ دوه مهم فکټورونه چې هغه اطلاعاتو ته لاسرسی او انتقادي ژورنالیزم دی، په اوسني نظام کې نه لیدل کېږي. اوسنی نظام استبدادي نظام دی او له مطبوعاتو یې هم استبدادي نظام جوړ کړی دی، ټولې خپرونې څارل کېږي، انتقاد په کې جرم بلل کېږي او یوازې هغو خپرونو ته اجازه ورکوي چې د دوی په ګټه وي.»
د افغانستان د خبریالانو سازمان مشر یادو ستونزو ته په اشارې سره زیاتوي، چې که وضعیت دغسې روان وي، نو ۲۰۲۵ کال کې به د محدودیتونو ساحه نوره هم پراخه شي او ازادې رسنۍ به فعالیتونه پرېږدي.

پر رسنیو محدودیتونه درې کاله مخکې له کندهار ولایت څخه پیل شول او بیا تر شاوخوا ولایتونو او ان بالاخره تر کابل پورې ورسېدل.
له کندهار ولایت څخه د یوې خصوصۍ رسنۍ مسوول د نوم د نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، چې ۲۰۲۴ کال د خبریالانو لپاره تر ټولو سخت او له فشارونو ډک کال و.
د نوموړي په وینا، رسنۍ په دې کال کې تر ټولو لویې ستونزې چې هغه پر ویډیوګانو او د ساکښو موجوداتو پر انځورونو بندیزونه وو، مخ شول.
دغه بندیزونه له کندهار څخه پیل بیا هلمند، زابل، اروزګان، زابل او یو شمېر نورو ولایتونو ته وغځېدل.
د سرچینې په خبره: «اوسني وخت کې خبریالي پر عکس او ویډیو ولاړه ده نو که په عکس او ویډیو بندیز ولګول شي، دا کار د دې معنا لري چې خبریال دې له دغه مسلک څخه لاس واخلي.»
د نوموړي په وینا، په ۲۰۲۴ کال کې په رسنیو هغه مالي سرچینې هم چې مخکې د دوی فعالیتونه پرې ولاړ و او د موسساتو له خوا تمویل کېدې، بندې شوې او ددې لامل شو چې ډېری خبریالان وزګاره شي او رسنۍ هم بندې شي.
یادې سرچینې افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، چې په رسنیو کې د ښځینه کارکوونکو د کارونو مخنیوی، د خبریالانو نیول او ځورول د دې لامل شوي چې خبریالان خپل مسلک پرېږدي او له هېواد څخه ووځي.

له دې سره، له غزني ولایت څخه یوه بل افغان خبریال هم د نوم د نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، که څه هم د طالبانو له واکمنېدو سره پر رسنیو او خبریالانو محدودیتونه و، خو دغه محدودیتونه بیا په ۲۰۲۴ کال کې تر ټولو ډېر زیات شو.
د نوموړي په وینا، د طالبانو امربالمعروف په ځلونو خبریالانو ته ګواښ کړی چې د دوی د خوښې خلاف خپرونې او راپورونه وړاندې نه کړي.
هغه زیاتوي، چې د طالبانو تر څار لاندې د خپرونو او راپورونو ثبتول، د فقر او غربت په اړه د راپورونو په جوړولو بندیزونه او د ښځینه کارکوونکو د رسنیزو فعالیتونو مخنیوی هغه څه و، چې په غزني ولایت کې رسنۍ ورسره مخ شوې.
پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو وړاندې له ۲۰۰ ډېرو راډیويي چینلونو، ۱۸۴ تلویزیونونو، په سلګونو ورځپاڼو او انلاین رسنیو فعالیتونه درلودل.
د راپورونو له مخې، له شاوخوا ۱۸۴ ټلویزیوني چینلونو نه ۵۷ کانالونه د مالي او سیاسي ستونزو او یو شمېر د طالبانو د پالیسیو او امر بالمعروف او نهی عن المنکر قانون په پایله کې تړل شوي دي.
د افغانستان انټرنشنل د معلوماتو له مخې، په تېر یوه کال کې د طالبانو د مداخلې او ساکښو انځورونو د نه خپراوي له امله لږ تر لږه ۱۱ ټلویزیونونه تړل شوي او یوه ته له تړل کېدو وروسته په مشروط ډول بېرته د فعالیت اجازه ور کړل شوې ده.
په دغو ټلویزیونونو کې ارزو، عبور، د کندهار، بادغیس او تخار ولایتونو ملي ټلویزیونونه، بریا، نور، غرغښت ، تمدن، ماه نور او ریحان په څېر ټلویزیونونه شامل دي، چې ځینې یې په سیاسي لاملونو او ځینې نور د امر بالمعروف او نهی عن المنکر قانون پر بنسټ، په ځانګړې توګه د ساکښو انځورونو پر خپرولو د بندیز له امله بند شوي، یا راډیويي بڼه یې غوره کړې ده.

حال وش خبري اژانس د چارشنبې په ورځ د مرغومي پر ۱۲مه وویل، چې دغه درې تنه د نشه يي توکو په څېر جرمونو له امله په اعدام محکوم شوي وو او نن د ۲۰۲۵ کال پر لومړۍ ورځ په داسې حال کې په بندر عباس زندان کې اعدام شول، چې کورنیو ته یې خبر نه دی ورکړل شوی.

حال وش وايي چې بلوڅ اعدام شوی کس هدایت قاسمي نومیږي او د رودان ولسوالۍ اوسېدونکی دی، خو د افغان اعدام شویو کسانو هویت تر اوسه نه دی په ډاګه شوی.

حال وش د خپلو سرچینو له خولې وايي، چې هدايت د نشه يي توکو په جرم په اعدام محکوم شوی و او درې واړه بنديان د دوشنبې په ورځ د بندر عباس زندان له عمومي څانګو قرنطين ته ولېږدول شول او تېره ورځ یې د اعدام حکمونه صادر شول.

د هدایت کورنۍ تر اعدام وړاندې د نوموړي لیدو ته ورغلې وه، خو د اعدام شویو افغانانو کورنیو ته خبر نه دی ور کړل شوی.

په ورته وخت کې سعودي عربستان د چارشنبې په ورځ اعلان وکړ، چې شپږ ایرانیان یې د نشه يي توکو د قاچاق په تور اعدام کړي دي.

د سعودي عربستان دولتي اژانس وویل چې دغه کسان د نشه يي توکو د قاچاق په تور په دمام ښار کې اعدام شوي.

د طالبانو تر کنټرول لاندې د افغانستان بانک سږ کال د « صرافيو او د پيسو تبادلې» لپاره نوی قانون تصویب کړ.

د دغه قانون له مخې له جواز پرته څوک د پیسو د تبادلې خدمتونه نه شي وړاندې کولای.

د طالبانو د قانون له مخې صرافان باید د کاري جواز ترلاسه کولو لپاره شپږ میلیونه افغانۍ د ضمانت په توګه کېږدي.

له هرات څخه سرچينې وايي، چې طالبانو په تېرو مياشتو کې يو شمېر صرافان نيولي وو خو دغې ډلې د تېرې اونۍ له پنجشنبې څخه تر نن چارشنبې (د مرغومې ۱۲مې) پورې د صرافانو د نیولو لړۍ ګړندۍ کړې ده.

د سرچينې د معلوماتو له مخې، د طالبانو نظامي قطعاتو په هرات کې د بهزاد سړک او خراسان مارکېټ تړلي او صرافان يې نيولي دي.

سرچینه زياتوي، طالبانو د تېرې اونۍ په اوږدو کې د صرافانو ترڅنګ، هټيوال او عام وګړي هم چې د پيسو ترلاسه کولو لپاره راغلي وو، نيولي دي.

طالبانو د همدغه کال په زمري مياشت کې د هرات د خراسان صرافۍ بازار وتاړه.

له دغه اقدام وروسته په هرات کې لسګونو صرافانو د طالبانو د والي د دفتر مخې ته د دې ډلې پر ضد لاريون وکړ.

لاريونوالو د هرات د پيسو د تبادلې مارکېټ د بيا پرانيستلو غوښتنه وکړه او له طالبانو يې وغوښتل، چې د دوى د فعاليتونو پر وړاندې سخت شرايط لرې کړي.

په تېرو میاشتو کې د افغانستان د صرافانو اتحادیې هم د طالبانو د سختو شرایطو په اعتراض کې اعتصاب کړی و.

په هرات ښار کې یوه صراف افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې یو شمېر صرافان د شپږ میلیونه افغانیو د ورکړې توان نه لري او هغه کسان چې دا پیسې لري پر طالبانو باور نه کوي.