طالبانو په قطر کې د سفارت سرپرست نعیم وردګ کابل ته غوښتی او پر ځای یې سهیل شاهین ټاکلی

د افغانستان د خبریالانو مرکز نن سې شنبه «د مرغومي ۱۸مه» په یوه اعلامیه کې پر یادو بندیزونو ژوره اندېښنه ښودلې او خبرداری ور کوي، چې دغه بندیز به پر رسنیو او معلوماتو ته د خلکو پر لاسرسي ناوړه اغیز پرېباسي.

د نورستان ولایت د امر بالمعروف او نهی عن المنکر رییس دین محمد مستغني د دوشنبې په ورځ په هغه ناسته کې دا بندیز اعلان کړ، چې د د نورستان لپاره د طالبانو والي او نورو محلي چارواکو په حضور کې په مرکز پارون کې جوړه شوې وه.

مستغني ویلي چې دغه امر د امر بالمعروف او نهی عن المنکر قانون د ۱۷مې مادې پر بنسټ صادر شوی او باید په جدي توګه پلي شي.

د افغانستان خبریالانو مرکز ته ځايي سرچینو ویلي، چې په نورستان کې ملي ټلویزیون ځایي خپرونې نه لري او د ژوندیو موجوداتو پر انځورونو له بندیز مخکې یې راپورونه په کابل کې له ملي تلویزیون څخه خپرېدل. دغه راز د باختر خبري اژانس د ولایتي څانګې انځورونه او راپورونه هم کابل ته لېږل کېدل.

د نورستان لپاره د طالبانو د والي دفتر له دغه فرمان وروسته په خپله فیسبوکپاڼه کې د ژوندیو موجوداتو انځورونه نه دي خپاره کړي او پر ځای یې د ادارو د ودانیو انځورونه کاروي.

تر دې دمه، پر نورستان سربیره دغه بندیز په پنځو نورو ولایتونو کندهار، تخار، بادغیس، هلمند او ننګرهار کې هم په رسمي ډول اعلان شوی، چې د یادو ولایتونو پر سیمه‌ییزو مسوولینو او خبریالانو له تازه محدودیتونو سربيره د ځینو سیمه‌ییزو ټلویزیونونو د بندېدو لامل هم شوی دی.

که څه هم په ننګرهار کې دا بندیز یوازې پر ملي ټلویزیون او د حکومت تر څار لاندې رسنیو پلي شوی خو تر اوسه د خصوصي رسنیو د تصویري فعالیتونو په اړه کوم ممانعت نه دی په ګوته شوی.

په نورستان کې د ملي رادیو ټلویزیون ولایتي دفتر او د باختر دولتي خبري اژانس ترڅنګ درې خصوصي راډیوګانې «الینا»، «سوله سحر» او « پارون غږ » هم فعالیت لري.

د امر بالمعروف قانون د ۱۷مې مادې له مخې د ساکښو د انځور اخیستل او خپرول حرام دي، چې له همدې امله په ګڼو ولایتونو کې د انځوریزو رسنیو پر خپرونو بندیز لګېدلی او دا لړۍ ښایي نورو ولایتونو ته هم ورسېږي.
سره له دې چې د رسنیو ملاتړو ادارو په ځلونو له طالبانو غوښتي چې په دې اړه خپل دریځ بدل کړي، خو یاده ډله وایي چې د اسلامي شریعت پر اساس خپلې چارې ترسره کوي.

د طالبانو سترې محکمې په يوه خبرپاڼه کې ویلي، چې د زنا په تور دې ښځې ته د محکمې له تاييد وروسته سزا ورکړل شوې.

طالبانو د دې ښځې د هویت په اړه مالومات نه دي ورکړي.

بل لوری په کابل کې د طالبانو امربالمعروف وزارت وايي، چې د ښار په درېيمه او پنځمه حوزه کې يې درې تنه د «اخلاقي فساد» او شپږ تنه يې د «قمار وهنې» په تور نيولي.

دغه وزارت د سه شنبې په ورځ ويلي، چې د «قمار وهنې» په تور نيول شوي کسان یې تر لنډ مهالي بند وروسته په ضمانت خوشي کړي.

طالبان وایي، له دې نیونو څخه یې موخه په ټولنه کې د «اسلامي او ټولنيزو ارزښتونو» ساتل او اصلاح کول دي.

طالبان نږدې هره ورځ په بېلابېلو ولایتونو کې په خپلسري ډول خلک په بېلابېلو تورونو نيسي، زنداني کوي يې او په عام محضر کې يې په دُرو وهي.

د بشري حقونو سازمانونه وايي، چې د طالبانو قضايي سیستم معیاري نه دی او تورن کسان د مدافع وکیل په ګډون قانوني لارو چارو ته لاسرسی نه لري.

د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت ویاند همایون افغان نیویارک ټایمز ته وویل، چې افغانستان ته لا ډېر انجنیران او تخنیکي متخصصان په کار دي.

هغه وویل چې بهرني پانګوال تجربه لرونکي متخصصان له ځان سره راولي او د جوازونو له مخې مکلف دي چې افغانان وګوماري او هغوی ته تخنیکي او د انجنیرۍ مهارتونه ور وښيي.

خو ډېر نوي جوازونه د هغو کانونو لپاره دي چې لا تر اوسه نه دي پرانیستل شوي. سربېره پر دې، ډېر شته کانونه د خرابو زیربناوو او د تجربه لرونکو انجنیرانو او تخنیکي متخصصینو د کمي له امله له ستونزو سره مخ دي.

نیویارک ټایمز وايي، چې د میلیاردونو ډالرو نړیوالو مرستو له لاسه ورکولو وروسته د طالبانو حکومت د افغانستان د بډایه ګرانبیه تیږو او منرالونو په زیرمو حساب کوي.

ورځپاڼه وايي، چې طالبان د پنجشیر اونورو ولایتونو د ګرانبیه تیږو د خرڅلاو له لارې غواړي له دې سترو کاني زیرمو نغذې پیسې ترلاسه کړي.

د ۲۰۲۱ کال په اګست کې واک ته له رسېدو وروسته طالبان وايي، چې له پانګوالو سره یې د ګرانبیه تیږو، سرو زرو، مسو، اوسپنو او کرومایټو په برخه کې ګڼ تړونونه لاسلیک کړي دي.

ورځپاڼه روسي او ایراني پانګوالو او د چین یوه سړک او یوه کمربند پروژې ته اشاره کوي، چې د چین د نړیوال نفوذ لپاره پیل شوې ده.

د امریکا متحده ایالتونو د جیولوژیکي څیړنو پر بنسټ، د افغانستان تر ځمکې لاندې لږترلږه د څو تریلیونه ډالرو په ارزښت زیرمې دي، چې مس، سره زر، کرومایټ، کوبالټ، لیټیم او د یاقوتو، لاجوردو او زمردو په څېر ګرانبیه تیږې پکې شاملیږي.

نیویارک ټایمز وايي، طالبان هڅه کوي هغه څه ترسره کړي چې امریکا د خپل شل کلن حضور په جریان کې ونه شوای کړای.

امریکا نږدې یو میلیارد ډالر د افغانستان د کان کیندنې پروژو د پراختیا لپاره مصرف کړل، خو د پام وړ پرمختګ نه و شوی.

امنیتي اندیښنې، ناسمې زیربناوې، فساد او حکومتي تګلارې هغه ننګونې وې چې پخوا هم موجودې وې او اوس د طالبانو پر وړاندې هم دا ننګونې پرتې دي.

نیویارک ټایمز وايي، طالبان اوس د زمردو له پلورلو مالیه ټولوي.

ترکیې، قطر، چین او ایران په اوسپنې، سرو زرو، مسو او سمنټو کې پانګونه کړې ده. د ازبکستان یوې کمپنۍ د افغانستان په شمال کې د تیلو د استخراج لپاره تړونونه کړي دي.

رحمت الله شریفي، چې په لیلام کې یې دوه ډوله زمرد اخیستي وو، نیویارک ټایمز ته وویل: « دولت د هېواد د پرمختګ لپاره پیسو ته اړتیا لري. پوښتنه دا ده چې ایا دوی به دا د افغان ولس په ګټه وکاروي؟».

نیویارک ټایمز وايي، طالبان د کانونو د استخراج پروژو له لارې هڅه کوي د نړیوالو مرستو نشتوالی جبران کړي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویاند حافظ ضیا احمد نن دوشنبې «د مرغومي ۱۷مه» په خپل اېکسپاڼه کې متحده عربي اماراتو ته د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي د سفر خبر ورکړ.

حافظ ضیا احمد پ لیکلي:« په پام کې ده، چې د دې سفر پرمهال به افغان پلاوی اماراتي چارواکو سره پر دوو اړخيزو اړيکو، د اقتصادي همکاريو پر پراختيا او د دواړو خواوو د لېوالتيا وړ پر نورو موضوعاتو خبرې وکړي.»

طالبانو د دې سفر په اړه نور جزییات نه دي خپاره کړي او نه هم تر دې دمه د متحده عربي امارات چارواکو په دې هکله څه ویلي دی.

طالبانو په دې خبرپاڼه کې نه ده په ډاکه کړې چې دا سفر د چا په غوښتنه کېږې او په دې پلاوي کې د طالبانو نور کوم چارواکي شامل دي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د متقي هغه انځورونه خپاره کړي دي، چې متحده عربي اماراتو ته د روانېدو وړاندې یې له خپلو مامورینو سره ناسته کړې ده.

د ایران ایسنا خبري اژانس نن دوشنبې « د مرغومي ۱۷مه» د فداحسین مالکي په حواله لیکلي، د بند جوړول هغه عمل دی چې طالبانو له ډیر پخوا پیل کړی.

مالکي وايی چې د ایران د بهرنیو چارو وزارت په دې وروستیو کې یو دریځ خپل کړی دی او په دې لړ کې ټاکل شوې چې د ایران سفیر د طالبانو له چارواکو سره خبرې وکړي.

د نوموړي له دې خبرو سره هممهاله په کابل کې د ایران د سفات سرپرست د طالبانو له کورنیو چارو وزیر سراج الدین حقاني سره لیدلي دي.

مالکي همداراز وايي، چې په دې اړه یې د ایران بهرنیو چارو له وزیر ښاغلي عراقچي سره خبرې وکړې او پریکړه وشوه چې دا موضوع باید د حکومت په اجنډا کې وي او پارلمان یې هم تعقیب کړي.

د ایران د بهرنیو چارو د وزارت ویاند اسماعیل بقايي هم تېره جمعه د ایران د اوبو د حق او هرات کې پر سیند د پاشدان بند د جوړیدو په اړه غبرګون وښود.

د ایران بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقاي وویل:« د بهرنیو چارو وزارت د هیواد د ډیپلوماسۍ د ساتونکي په توګه، د ایران د سرحدونو او ګډو سیندونو د اوبو حقونه د خپلې دوامداره اجنډا په توګه تعقیب کړي.»

خو طالبانو په ځلونو ویلي، چې ۱۳۵۱ کال د تړون له مخې یې ایران ته د اوبو ورکولو حق تامین کړی دی.
څه موده وړاندې ایراني چارواکو ویلي وو، چې طالبان ایران ته د اوبو ورکولو حق ته ژمن نه دي او د سېلابونو اوبه د ایران په حقابه کې حسابوي.
که څه هم طالبان او ایران په خپلو کې ډېر نږدي اړیکي سره لري؛ خو لا هم د ایران د حقابې او په ایران کې پر افغان کډوالو د ظلمونو مسایل د دواړو هېوادونو تر منځ په یو ترینګلي او لانجمن حالت کې پاتې دي.