کمزوری ډېپلوماتیک چاپېریال؛ امیرخان متقي د وزارت په انګړ کې د عباس عراقچي هرکلی وکړ

له بل پلوه د کابل په بازارونو کې د ډالرو بیې تر اتیا افغانیو هم لوړې ختلې دي.
کابل او ولایتونو کې ګڼ شمېر افغانان له تېرو دوو ورځو راهیسې د خوراکي توکو د بیو د پام وړ لوړوالي له امله سر ټکوي.
په کابل کې د یوه خصوصي روغتون کارکوونکی احمد شکېب وایي، چې له تېرو دوو ورځو راهیسې په بازارونو کې د خوراکي توکو بیې اسمان ته ختلې دي.

هغه وایي، په بازارونو کې د وړو، ورېجو او غوړیو بیې شاوخوا لس سلنه لوړې شوې دي.

هغه زیاته کړې، چې په بازارونو کې د یوې ۵۰ کیلو بوجۍ اوړو بیه ۱۵۰۰ افغانۍ او د غوړیو د ۱۶ لېټرۍ بوشکې بیه ان ۲۰۰۰ افغانیو ته لوړه شوې ده.
د نوموړي په وینا: «یو خو له اوله د خلکو اقتصادي وضعیت ننګوونکی و؛ خو له بل پلوه د امریکا د مرستو بندېدو پرېکړې یوازې په دوو ورځو کې د خلکو په اقتصادي وضعیت سیوری غوړولی دی. تر دې وړاندې به څه کېږي؟»
هغه وایي، نه یوازې د خوراکي توکو؛ بلکې د سون توکو بیې هم پام وړ لوړې شوې دي.
ځینې کابل ښاریانو بیا له طالبانو غوښتي، چې ژر تر ژره دې د دغه وضعیت د لاخرابېدو د مخنیوي لپاره اقدام وکړي.
د کابل د لامعه شهید ښوونځي ښوونکې زرغونه وایي، که د توکو بیې تر دې هم لوړې شي؛ نو ډېری خلک به په لوږه پاتې شي.
هغه وایي: «کاري فرصتونه او تنخواوې د تېر پرتله خورا کمې شوې، چې د خلکو پر اقتصادي وضعیت یې نېغ په نېغه اغېز کړی؛ خو خلک د یو بل ناورین زور نه لري.»
تر دې وړاندې ګڼو نړۍوالو مرستندویه بنسټونو هم په افغانستان کې د بودجې د کمښت له امله د مرستو د کمېدو خبر ورکړی و.
له بل پلوه له تېرو دوو ورځو راهیسې د سره زرو بیې هم لوړې شوې دي.
په بازارونو کې په یو ګرام سرو زرو کې ۳۵۰ افغانۍ زیاتوالی راغلی، چې زرګران هم د پېرودونکو او د ښه بازار د نشتوالي له امله سر ټکوي.
د سهیل په نوم د کابل په لېسې مریم بازار کې یو زرګر وایي، چې د خلکو اقتصادي وضعیت ښه نه دي؛ نو له دې امله خلک اوس ډېر کم سره زر پېري.
په دې تړاو د اقتصادي چارو شنونکی عبدالنصیر رشتیا بیا وایي، له هغه ځایه چې د افغانستان اقتصاد د نورو پر مرستو ولاړ و؛ خامخا به د مرستو بندېدل پرې اغېز پرې باسي.
هغه وایي، افغانستان یو وارداتي هېواد دی او پر وارداتو ولاړ هېواد دی او خپل د اړتیا وړ توکي له بهره واردوي؛ کله چې یو هېواد بهرني واردات ولري، نو د وارداتو لپاره د بهرنیو اسعارو کارول حتمي دي.
د هغه په وینا، کله چې په بازار کې د ډالرو لپاره تقاضاوې لوړېږي؛ دا حتمي خبره ده چې په هېواد کې به د افغانیو پر ارزښت اغېز کوي.
هغه زیاته کړې: «که سرپرست حکومت په دغه موده کې د توکو په زېرنه کولو کار کړی و، اوس به د ډالرو بیې دغه شان نه لوړېدې.»

د کابل په شهزاده سرای کې یوه صراف افغانستان انټرنشل پښتو ته د نوم نه ښودلو په شرط ویلي چې د (سلواغې اوومه) د یکشنبې ورځې سهار راهیسې ۱ ډالر پر ۸۲ افغانیو بدلېدو.

سرچینې ویلي چې ښايي د ورځې په اوږدو کې د افغانۍ نرخ نور هم راوغورځېږي.

دغې سرچینې افغانستان انټرنشل ته وړاندې وويل، چې په شهزاده سرای کې کاروباریان له دغه نرخونو خورا اندېښمن دي‌ او خلک هڅه کوي چې د افغانیو د لا بې ارزښته کیدو له وېرې ډالر واخلي.

په شهزاده سرای کې د ډالرو د غوښتنې له امله د خلکو ګڼه ګوڼه ډېره شوې او طالبانو هم دغلته ځینې بندییزونه لګولي دي.

د راپورنو له مخې طالبانو په کابل او د هېواد په ټولو ولایتونو کې صرافانو ته سپارښتنه کړې چې هېڅوک نه شي کولای په ازاده توګه بولۍ وکړي او د اسعارو د تبادلې نرخونه وړاندې کړي. د طالبانو دغه بندیز صرافان له ګڼو ستونزو او کاروباري ننګوونو سره مخ کړي دي.

د اقتصادي چارو کارپوه فریدالله امتیاز په وینا؛ د ټرمپ په مشرۍ د امریکا د حکومت له لوري پر طالبانو توندې نیوکې او د نغدي کڅوړو بندیدل هغه ستونزې دي چې د افغانیو ارزښت یې راټیټ کړ.

هغه وویل، که د نغدي کڅوړو بندیز دوام وکړي‌ او طالبانو سره د امریکا ناندرۍ روانې پاتې شي؛ نو ښايي په بې سارې توګه د افغانیو په راغورځیدو کې ژورې اغیزې وکړي.

د اقتصادي چارو کارپوهان باور لري چې ښايي له دې کبله په هېواد کې سوداګرۍ ته هم زیان ورسيږي او له امله به یې د توکو د بیو په لوړوالي کې هم د پام وړ زیاتوالی راشي.

د کابل ښار په ګډون د هېواد په یو شمېر لویو ښارونو کې نن د خوراکي توکو په بیو کې هم د افغانیو د لوېدو له کبله ډېروالی راغلی دی.

د معلوماتو له مخې د غوړیو، وړو، وریجو او بورې نرخونو کې د تېرې اونۍ په پرتله د پام وړ ډېر والی راغلی.

له دې سره هم مهاله د د طالبانو د فشارونو له امله د کندهار ښار د صرافۍ ټولنې مشر له ځايي صرافانو څخه غوښتي چې د افغانۍ د ثبات لپاره دې په خواله رسنیو او ټولنیزو رسنیو په چت ګروپونو کې دې د ډالر د نرخونو له ټاکلو،‌ پیر او پلور څخه ډډه وکړي.

پر افغانستان د ټرمپ له خوا د امریکا د نغدي کڅوړو د بندیز تر اعلان وروسته د افغانۍ ارزښت خورا راولوید او په تېرې یوې اوونۍ کې د افغانۍ پر وړاندې د یو ډالر بیه ۱۳ افغانۍ لوړه شوې ده.

اسماعیل بقایي د خپل ایکس په یادښت کې لیکلي، دغه سفر د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو پراختیا او پیاوړتیا لپاره یو مهم ګام کېدای شي؛ ترڅو د دواړو هېوادونو لپاره متقابلې ګټې خوندي شي.

ایراني رسنیو کابل ته د عراقچي د سفر په اړه لیکلي، چې د ایران بهرنیو چارو وزیر داسې مهال کابل ته ځي، چې له دې وړاندې په سیمه کې د داعش ترهګرې ډلې ګواښونه موجود دي.

رسنیو ویلي، چې عراقچي به کابل ته د خپل سفر په جریان کې د طالبانو له لوړپوړو چارواکو سره د داعش د ګواښونو او په سیمه کې د امنیت په اړه سلا مشورې وکړي او له طالبانو به وغواړي چې دغې موضوع ته جدي پام وکړي.

ایراني رسنیو لیکلي، د داعش له خوا کابل ته د عراقچي د سفر په وړاندې ګواښونه داسې مهال شوي، چې طالبانو تر دې وړاندې افغانستان ته د ایران د بهرنیو چارو وزیر د سفر لپاره د بشپړ امنیت ډاډ ورکولو ژمنه کړې و.

د ایران تر ټولو لویه اندېښنه د افغانستان له پولې د داعش ګواښ دی چې تر دې وړاندې یې هم له طالب چارواکو سره په پټو او ښکاره ناستو کې څرګنده کړې ده.

طالبانو په تېرو درېیو کلونو کې په ځلونو ویلي، چې داعش ډله یې په افغانستان کې له منځه وړې او له افغان خاورې به هیچاته امنیتي ګواښونه نه پیښیږي.

خو د ایران د بهرنیو چارو وزیر کابل پرته له کوم رسمي پرټوکول او تشریفاتو رسیدلی او یوازې ټيټ پوړي طالبان یې د کابل په هوايي ډګر کې هرکلي ته ورغلي وو.

دا لا نه ده روښانه چې عراقچي به په کابل کې له کومو طالب چارواکو سره ناستې ولري، خو ځینو داخلي رسینو د طالبانو بهرنیو چارو وزارت د ویاند له قوله ویلي، چې عراقچي به په کابل کې له امیرخان متقي سره د دواړه هیوادو په مسایلو خبرې وکړي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یوه ټيټ پوړي چارواکي ذاکر جلالي په ایکس پاڼه لیکلي چې د ایران بهرنیو چارو وزیر به کابل کې د دواړو هیوادونو د اړیکو پر پیاوړتیا او اړیکو خبرې وکړي خو دا یې نه دي ویلي، چې د هغه خبرې به له چا سره کیږي.

ایراني رسنیو ویلي، د دغه سفر یو له مهمو موخو د هلمند د حقابې موضوع ده چې په تیرو څه باندې درېیو کلونو کې د ایران او طالبانو تر منځ یو له کړکیچنو موضوعاتو څخه ده.

عراقچي له دې وړاندې په سوریه کې د وسله والو ډلو د خوځښتونو پرمهال دمشق ته سفر کړی و، او د دمشق په مرکز کې په یوه رستورانت کې د هغه انځورونه د خبرونو سرټکی شو.

ایران په وار وار ویلي چې طالبان د حقابي په مسله کې پر خپلې هوکړې نه دي درېدلي او د پخوانۍ هوکړې له مخې دوی ته د اوبو حق نه ورکړل کیږي.

خو ورته مهال دواړه هیوادونه ښې سوداګریزې اړیکي لري او ښايي تر راتلونکو دوو کلونو یې سوداګریز مبادلات ۱۰ میلیارده ډالرو ته ورسیږي.

نیوکې دا دي چې طالبانو په کور دننه د نجوو پر مخ د زده کړو دروازې تړلي؛ خو پاکستان ته یې بیا د بورسونو لپاره پرته له محرمه لېږي.

د‌ پاکستان حکومت د افغان نجونو او هلکانو لپاره ۴۵۰۰ تعلیمي بورسونه یا سکالرشېپونه اعلان کړي چې د افغانستان د بېلابېلو ولایتونو په ګډون ورته د پاکستان په ځینو ښارونو کې هم له افغانانو څخه ازموینې اخیستل کېږي.

نږدې ۲۱زره هلکانو او څه باندې پنځه زره افغان نجونو څخه د پاکستان بېلابېلو پوهنتونونو ته د لار موندنې لپاره د ازموینو دغه لړۍ به د (سلواغې ۸مې) نېټې پورې به دوام وکړي.
د جمهوري نظام پر مهال د خوست والي حلیم فدایي په وینا؛ د طالبانو له لوري پاکستان ته د زده کړو لپاره د نجونو لېږل په دې معنا ده چې ګوندې د زده کړو په شمول د افغانستان ټولې چارې د یاد هېواد له لوري مدیریت کېږي.

هغه د پوښتنې په ډول ویلي «دا کوم غیرت او کوم شریعت دی چې پاکستان ته د نجونو په تګ بندیز نه شته؛ خو په خپل هېواد کې ان مشروطه اجازه هم نه ورکوي؟».
فدایي زیاته کړې چې دا د افغانانو لپاره خورا تاریخي شرم دی چې نجونې یې د پنجاب په ښوونځیو کې د‌ پنجابي استادانو له لوري روزل کېږي.

د طالبانو د خواله رسنیو یو فعال مبین خان د پاکستان تعلیمي بورسونو ته د افغان نجونو لېږل ځانته پېغور ګڼي.

هغه د طالبانو مشر ته په شارې سره وايي، چې د افغان نجونو برخلیک د هغه خلکو په لاس کې ورکړی چې ټول عمر یې د افغانانو د لوټ کیدو شېبې شمارلي دي.

هغه زیاته کړې چې د طالبانو پر دغه پرېکړه د شرم احساس کوي.

د طالبانو د خواله رسنیو یو بل فعال مولوي ضیاالرحمن اصغر هم ورته نظر لري او د طالبانو ملایان یې ګونګیان بللي.

اصغر خپلو هغو طالب ملګرو ته چې د ملا هبت الله د فرمانونونو د ملاتړ لپاره تبلیغات کوي وویل: «چاپلوسانو وېښتان غوړ کړئ، سترګې هم تورې کړئ او خپلو مشرانو ته مو ووایاست چې تاسو ډېر ښه روان یاست».

دغه غبرګونونه داسې مهال راپورته شوي، چې د طالبانو مشر په افغانستان کې د نجونو په هر ډول زده کړو بندیزونه لګولي چې له مخې یې د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې د نجونو پرمخ تړل شوي دي.

پاکستان هر کال افغان زده کړیالانو ته په بېلابېلو پوهنتونونو کې د بورسونو د ورکړې پروګرام اعلانوي ؛خو په یاد هېواد کې پوهنتونونو کې د زده کړو پر مهال افغانان له ګڼو ستونزو سره مخ کېږي.

څه موده وړاندې په لاهور ښار کې افغان زده کړیالان نیوکې کړې وې چې د‌ پاکستان له لوري په بشپړ مالي ملاتړ بورسیې ورکړل شوي؛ خو د خونو د کرایو تر څنګ ورته میاشتنۍ حق الزحمې هم نه ورکول کېږي.

دا نیوکې هم شته چې د پاکستان د بورسونو د وېش پروسه له فساده ډکه ده او ان ځینې سیاستوالو او د طالبانو مشرانو ته په کې ځانګړې ونډې ورکړل شوې چې ان د دوی له لوري په زرګونه ډالرو پلورل کېږي.

د طالبانو د لوړو زده‌کړو دغه وزیر زیاته کړې، له دې کبله چې ګوندې د دوی مشر ملا هبت‌الله د ښځو پر ضد ځپوونکي فرمانونه ورکړي د جرمونو نړۍوالې محکمې څخه یې د نیول کیدو غوښتنه شوې؛ خو دغه خلک دې لږه خپله مخینه وګوري.

د هغه په خبره، د ښځو د حقونو غوښتونکي هم دغه کسانو خپله سرغړونې کړي او په خپل تاریخ کې یې ژوندۍ لوڼې په خاورو کې ښخولې او ښځې یې د انسانانو په توګه نه منلې.

ندا محمد ندیم وایي،‌ بهرنیو هېوادونو ته چې څوک تللي هغوی پوهېږي چې په هغو هېوادونو کې څه روان دي.

د طالبانو د لوړو زده‌کړو وزیر ټینګار کړی چې د دوی مشر پر افغانستان اسلامي نظام ټینګ کړی او ان که دوی وژل کېږي هم؛ نو د اسلامي قوانینو له پلی کیدو څخه به لاس وانه خلي.

ندا محمد ندیم ویلي چې پرته له افغانستان په بل هېڅ هېواد کې اسلامي قوانین نه شته او نړۍ په دې اتفاق کړی چې د دوی په څېر سل په سله د اسلامي قوانینو لرونکی نظام به دوام ته نه پرېږدي.

د طالبانو دغه لوړ پوړی د خپلې سرسختې افراطي مفکورې له مخې د ملا هبت‌الله پر ضد ترسره کیدونکو نیوکو او اقداماتو پر مهال رسنیو کې راڅرګندېږی او له خپل مشر څخه دفاع کوي.

دی د طالبان مشر ته یو له وفادارو کسانو څخه ګڼل کېږي چې د نجونو د زده کړو پر ضد د فرمانونو په پلي کولو کې یې هم ځانګړی رول لرلی دی.

نږدې درې اوونۍ مخکې په اسلام اباد کې د اسلامي هېوادونو سازمان په یوې غونډه کې پر طالبانو نیوکې وشوې چې د اسلامي شریعت خلاف کړنې کوي او د نجونو د زده کړو تر څنګ پر کار لګیدلي بندیزونه یې له اسلام سره په ټکر کې دي. دیني عالمان په دې باور دي چې طالبان خپله افراطي مفکوره د اسلام پر نوم پر خلکو تپي.

د نجونو د زده‌کړو بندیزونو او د طالبانو له لوري پر ښځو د لګول شویو محدودیتونو له امله د بشر حقونو نړۍوالو سازمانونو او هېوادونو پر طالبانو سخت بندیزونه لګولي‌ دي.

د چارو کارپوهان باور لري نړۍ واله ټولنه به تر هغې پورې له طالبانو سره تعامل ونه کړي، څو پر ښځو، بیان ازادۍ، زده کړو او بشري حقونو اړوند بندیزونه ختم نه کړي.

طالبانو پر افغان ښځو دا بندیز هم لګولی چې د غږ د محرمتیا له کبله باید په خپلو کې هم له یو بلې سره خبرې ونه کړي.