طالبان: د کاسا-۱۰۰۰ پروژې پاتې کارونه به د دوو کلونو په موده کې بشپړ شي

د کوټې او چمن تر منځ کچلاغ هغه سیمه ده، چې د طالبانو مشر ملا هبت الله اخوندازه د څو کلونو لپاره هلته اوسیده او د ددې ډلې د ګڼو غړو کورنۍ اوس هم هلته اوسیږي.

د طالبانو د کډوالو او را ستنېدونکو چارو وزارت د یکشنبې په ورځ ددې پېښې په غبرګون کې وویل، چې تېره شپه ناوخته پاکستاني پولیسو د بلوچستان ایالت په کوټه ښار او کچلاغ سیمو کې د افغان کډوالو ماشومان او ښځې په زور له خپلو کورونو ایستلي.

طالبان وايي، «پاکستاني پولیسو له کورونو څخه د افغان کډوالو په جبري ایستلو سره ناسم چلند کړی».

د طالبانو د کډوالو وزارت ویلي، چې په یادو کسانو کې ۵۶ ماشومان او ۳۰ ښځې شاملې دي او د کندهار د سپین بولدک له لارې افغانستان ته په زور ستانه کړل شوي دي.

د طالبانو د کډوالو وزارت وايي، چې پاکستان له تېرو دوو کلونو راهیسې په تکرار د افغان کډوالو پر وړاندې ناسم چلند کوي.

دې ډلې د افغان کډوالو په وړاندې د پاکستان کړنې غندلې او پر نړیوالو بنسټونو یې غږ کړی، چې په پاکستان کې دې له افغان کډوالو سره خپلو مرستو ته دوام ورکړي څو هلته مېشت افغانان په باعزته توګه خپل هېواد ته ستانه شي.

د طالبانو پر یو شمېر جګپوړو مشرانو نیوکې دي، چې د کورنیو غړي یې په پاکستان، متحده عربي اماراتو او قطر کې دي او وخت ناوخته دغو هېوادونو ته سفرونه کوي.

د طالبانو تر واک لاندې باختر خبري اژانس نن یکشنبه د «سلواغې ۲۸مه» د خوست د اطلاعاتو او کلتور رییس شاه حسین مسجدي له خولې وايي، چې په دغه ولایت کې د انګېزه په نوم یوې راډیو په اف.اېم ۹۹.۳ څپو خپرونې پیل کړې دي.

شاه حسین مسجدي وویل، « د دې رسنیو برکت دی چې ځینې هغه کسان چې په رخصتیو وخت کې مکتوبونو او شخصي کورسونو ته لاس رسی ونه لري دوی په انلاین شکل ددې راډيو او ټلوېزیونونو له لارې زده کړې کوي.»

په خوست کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور رییس وايي چې ددې ډلې په واکمنۍ کې په دغه ولایت کې څلور نویو راډیوګانو فعالیت پیل کړی دی.

دا مهال په خوست کې ۱۹ ډله ییزې رسنۍ دي، چې د هغو له ډلې ۴ ټلوېزیوني چینلونه او ۱۵ یې راډیوګانې دي. څلور غږیزې رسنۍ د طالبانو په واکمنۍ کې فعالې شوې دي.

ورته مهال د «انګېزې» راډیو مسوول پوهان ارین وایي، د خبرونو ترڅنګ تعلیمي او کلتوري خپرونې لري.

د طالبانو تر واک لاندې د اطلاعاتو او کلتور وزارت کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د طالبانو په واکمنۍ کې د ټلوېزیونونو د پرانیستلو لپاره د جوازونو ګڼ غوښتنلیکونه رد شوي او دوی په شاوخوا څلورو کلونو کې له اف اېم راډيوګانو پرته تصویري رسنیو ته د نشراتو د پیل جوازونه نه دي ورکړي.

په کابل کې د حقاني شبکې تر واک لاندې په جلال بنسټ کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل چې دوی غوښتل د ټلوېزیون جواز ترلاسه کړي خو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د جواز ورکولو څخه ډډه کړې ده.

له دې وړاندې افغانستان انټرنشنل داسې راپورونه ترلاسه کړي ول، چې د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلوېزیون خپلې تصویرې خپرونې بندوي او شریعت غږ راډيو ته بدلېږي.

د طالبانو مشر ملاهبت الله دا کار له دې وړاندې د کندهار په ګډون ګڼو ولایتونو کې کړی دی او د ملي ټلوېزیون د ولایتي څانګو نشرات یې بند کړي او پرځای یې شریعت غږ راډيوګانې نشرات لري.

د راپورونو له مخې، د طالبانو بیا واک ته رسېدو سره تر دې دمه تر ۳۰۰ ډېرې رسنۍ بندې شوې دي او طالبانو تر ۲۰ سختو حکمونو صادرولو سره د بیان ازادي او اطلاعاتو ته د رسنیو لاسرسی محدود کړی دی.
د افغان خبريالانو مرکز هم د نوي کال په پيل کې د یوه راپور په خپرولو سره وویل، چې طالبانو په تېر يوه کال کې د ۱۲ ټلویزیونونو فعالیتونه بند کړي دي.
دغه مرکز ويلي، چې طالبانو په همدې موده کې د رسنيو ۳۰ کارکوونکي او خبریالان زنداني کړي، چې ۷ تنه یې لا هم په بند کې دي.
طالبانو په یو شمېر ولایتونو کې پر تصویري رسنیو هم محدودیتونه لګولي دي.

د طالبانو د امربالمعروف وزارت له لوري په وروستي خپاره شوي قانون کې د نورو بندیزونو تر څنګ په رسنیو کې پر ساکښو انځورونو بندیز لګېدلی دی.

ټیلګراف ورځپاڼې عربي اماراتو ته د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سیاسي مرستیال عباس ستانکزي د تیښتې او له افغانستان نه بهر د سراج الدین حقاني څو ورځني سفر ته په اشاره په خپل یوه راپور کې ویلي، چې د طالبانو مشر په کابل هوايي ډګر کې ځینې کسان ځای پر ځای کړي چې له افغانستان څخه د نورو طالب چارواکو د وتلو مخه ونیسي.

په دغه راپور کې ویل شوي، چې له ۲۰۲۱ کال وروسته مولوي هبت الله اخوندزاده اوس له یو لوی بحران سره مخ دی.

دغه رسنۍ د طالبانو له لوري پر ښځو د زده کړو، کار او جبري حجاب بندیزونو ته په اشاره وايي:« د دغو بندیزونو د له منځه وړو لپاره هیلې کمې شوې او د یو نسل افغان نجونو راتلونکی له زده کړو محروم دی.»

دې ورځپاڼې د طالبانو د بهرنیو چارو د سیاسي مرستیال عباس ستانکزي هغه غږیز پیغام ته هم اشاره کړې، چې وايي، پر ښځو لګول شوي محدودیتونه د دې ډلې د ځینو لوړ پوړو چارواکو شخصي غوښتنه ده.

عباس ستانکزي له افغانستان څخه د تېښتې دمخه په یوه غونډه کې په عامه توګه د نجونو پر زده کړو د بندیزونو په اړه نیوکه وکړه.

ټیلګراف لیکلي، چې له دې څرګندونو وروسته د طالبانو مشر د عباس ستانکزي د نیولو امر صادر کړ څو په هیواد کې مخالف غږونه غلي کړي.

په راپور کې ویل شوي، «عباس ستانکزی مخکې له دې چې ونیول شي، عربي اماراتو ته وتښتېد» خو عباس ستانکزي ویلي، چې د استراحت لپاره له هېواده بهر تللی دی.

د ټیلګراف په دغه راپور کې د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراج الدین حقاني او د دفاع وزیر ملا یعقوب له لوري د نجونو پر زده کړو له بندیز سره د مخالفت یادونه هم شوې ده.

ټیلګراف لیکلي:«د طالبانو په منځ کې رسمي وېش کولی شي د ډلې کنټرول کمزوری کړي او د داخلي شخړو، انحرافاتو او د مرکزي واک له لاسه ورکولو لامل شي. حقاني کولی شي له خپل نفوذ او جنګیالیو څخه په استفاده د اخوندزاده واکمني وننګوي.»

راپور د طالبانو د کورنیو چارو وزارت مرستیال محمد نبي عمري هغې وینا ته اشاره کړې، چې په یوه غونډه کې یې په ژړا د نجونو پر زده کړو د بندیزونو د لري کولو غوښتنه پکې کړې وه.

په دغه راپور کې د طالبانو دویاند ذبیح الله مجاهد د اېکس سپیس په اړه هم یادونه شوې، چې نوموړي د طالبانو تر منځ مخالفتونه تایید کړي وو.

د انډین اېکسپرېس د رپوټ له مخې، دا بدلون، چې د یوه نادر تجارتي کسر لامل شوی، په داسې حال کې راغلی چې هند له طالبانو سره تر ټولو لوړې کچې تعامل پیل کړی.

طالبانو له هند سره د اقتصادي اړیکو د پیاوړتیا هیله څرګنده کړې او هند یې « یو مهم سیمه‌ییز او اقتصادي ځواک» بللی.

د هند د حکومت شمېرې ښيي چې د طالبانو له واکمنېدو وړاندې په ۲۰۲۰-۲۱ مالي کال کې د هند صادرات افغانستان ته ۸۲۵.۷۸ میلیونه ډالرو ته رسېدلي وو، خو له هغه وروسته صادرات په چټکۍ سره راټیټ شول چې په ۲۰۲۱ او ۲۲ کې ۵۵۴.۴۷ میلیونه، په ۲۰۲۲ او ۲۳ کې ۴۳۷.۰۵ میلیونه او په ۲۰۲۳ او ۲۴ کې ۳۵۵.۴۵ میلیونه ډالره وو، خو په مقابل کې له افغانستان نه د هند واردات زیات شوي دي.

په ۲۰۲۰-۲۱ مالي کال کې هند ته۵۰۹.۴۹ میلیونه او په ۲۰۲۳-۲۴ کې ۶۴۲.۲۹ میلیونه ډالره صادرات شوي.

د دغه بدلون له امله هند له طالبانو سره په سوداګرۍ کې له نادر تجارتي کسر سره مخ شوی.

وچه مېوه د هند د وارداتو ستره برخه جوړوي

یاده ورځپاڼه وايي، چې افغانستان د هند لپاره د مهمو کرنیزو توکو او وچې مېوې لوی صادروونکی هېواد دی، چې انځر، ممیز، بادام، پسته، مڼې، هوږه، زعفران، د شنو مېوو تخمونه، زردالو، پیاز، انار، چارمغز او نور پکې شامل دي.

یوازې تېر کال هند ۲۹.۱۲۳ ټنه انځر له افغانستان نه وارد کړي دي.

افغانستان اوس د هند لپاره د مڼو یو مهم عرضه کوونکی دی، چې د ایټالیا او امریکا په څېر دودیزو بازارونو سره سیالي کوي. په ۲۰۲۳-۲۴ مالي کال کې افغانستان له ایران او ترکیې وروسته هند ته د مڼو درېیم لوی صادروونکی و.

د هند صادرات

هند لا هم افغانستان ته درمل، واکسینونه، سویابین خوراک او جامې صادروي، خو د ۲۰۲۴ مالي کال د لومړیو اوو میاشتو (اپریل – اکتوبر) لپاره له افغانستان سره د هند تجارتي کسر ۱۲۵.۲۷ میلیونه ته رسېدلی، چې صادرات پکې ۱۹۶.۰۳میلیونه او واردات ۳۲۱.۳۰میلیونه ډالره دي.

د رپوټ له مخې، د هند او افغانستان سوداګري په ۲۰۱۹-۲۰ مالي کال کې ۱.۵ میلیارد ډالرو ته رسېدلې وه، خو په ۲۰۲۳ او ۲۴ مالي کال کې ۹۹۷.۷۴ میلیونه ډالره سواګري شوې.

رپوټ وايي، چې افغانستان د هند د ټولیزې ۱.۱۱۵ ټریلیون ډالره سوداګرۍ ۰.۰۹ سلنه برخه جوړوي او د هند د سوداګریزو شریکانو په لیست کې ۸۲یم ځای لري.

د هند د وچو مېوو د شورا منشي دیپک اگروال وايي، « د طالبانوله واکمنېدو وروسته سوداګري لا اسانه شوې. دا صنعت هر کال ۱۵-۲۰ سلنه وده کوي او هند لا هم د افغانستان وچې مېوې، چې له ګمرکي مالیاتو مستثنا دي، په زیاته پیمانه واردوي».

پخوانی هندی سفیر جیانت پرساد وايي چې د هند د صادراتو کچه هغه بشري مرستې نه منعکسوي چې افغانستان ته لیږل شوې.

هغه وايي، « دا مثبت پرمختګ دی چې له افغانستان څخه زعفران واردیږي. افغان حکومت د کوکنارو د کښت پر ځای د زعفرانو تولید ته وده ورکړې. دا پروژه له ۲۰۰۸-۰۹ راهیسې پیل شوې او لا هم دوام لري، چې د مخدره توکو سوداګرۍ ته د اړتیا کچه راکمولی شي».

د هند نړیوالې سوداګرۍ د څېړنیز ابتکار (GTRI) بنسټ ایښودونکی اجی سریواستو وايي، « د هند او افغانستان سوداګري د سیمې پر ثبات د هند تمرکز ښيي. سره له دې چې امنیتي ننګونې شته، سوداګري د چابهار له لارې روانه ده، چې د هند پانګونه پکې شامله ده».

هغه زیاتوي، « د طالبانو بېرته راتګ ځینې خنډونه پیدا کړل، خو اوس سوداګري په احتیاط سره بیرته پیلېږي. هند غواړي د افغانستان په اقتصادي بیا رغونه کې رول ولوبوي، داسې چې د چین نفوذ محدود کړي».

د هند او طالبانو تر واک لاندې افغانستان ترمنځ سوداګري داسې مهال بېرته د غوړېدو په حال کې ده، چې نوی ډیلی له دې ډلې سره د تعامل نږدې کچې ته رسېدلی او غواړي د چین او پاکستان پر وړاندې په افغانستان کې د نفوذ سیالۍ کې مخکښ واوسي.

هند د افغانستان پر وچو مېوو تعرفې لرې کړې او له همدې امله دغه هېواد ته د افغانستان د وچو مېوو صادرات په لوړه کچه دي.

په کابل کې د ایران د وېزو ځینو شرکتونو نن یکشنبه «د سلواغې ۲۸مه» وویل چې د پاکستان، دوبۍ، ترکیې او د عمرې له وېزو وروسته په تېره یوه میاشت کې ایران هم د افغانانو د وېزو ۹۰ سلنه غوښتنلیکونه رد کړي دي.

په کابل کې د ایران د وېزو د یوه شرکت مسوول وویل، چې ایران یوازې د مرکزي ولایتونو اوسېدونکو ته وېزې ورکوی خو د نورو ولایتونو د خلکو د ویزو غوښتنلیکونه ردوي.

دوي زیاتوي چې په کابل کې د ایران سفارت د ځمکې له لارې تلونکو افغانانو ته د وېزو ورکول مطلق بند کړي دي.

د سیاحتي مسوول په وینا، له دې وړاندې هر کس د وېزو غوښتنلیکونه په کابل کې د ایران سفارت ته وړل او بیا د سل یورو په بدل کې وېزه ورکول کېده خو د ځمکې له لارې یې د سفر کولو اجازه درلوده.

په کابل کې د سیاحتي شرکت دغه مسوول وايي، « د ایران د وېزو غوښتونکي باید د فورم ۵۰ یورو تحویل کړي او که خپل پرواز ځنډوي نو باید ۳۰۶ ډالره ایراني هوايي شرکت ته ورکړي.»

د شرکتونو مسوولان وايي چې یو شمېر افغانان د ایران له لارې عراق ته د کار لپاره ځي خو کله چې وېزې ردیږي د ټکټ شرکت ورته بېرته پیسې نه ورکوي.

د وېزو د شرکتونو مسوولان نیوکه کوي چې دا کار په کابل کې د ایران سفارت په خوښه کېږي او د ماهان په نامه د ایران هوايي شرکت له خلکو ټولې پیسې ګرځوي.

د یو بل ځايي شرکت د مسوول په وینا، ایران د افغانانو لپاره د انلاین وېزو سایټ په مکمل ټول بند کړی دی.

په کابل کې د وېزو شرکتونو مسوولانو هغه لېستونه هم له افغانستان انټرنشنل سره شریک کړل چې د ایران د سفارت له خوا یې د وېزو غوښتنلیکونه رد شوي دي.

د پاکستان وېزه

په کابل کې د پاکستان د وېزو د شرکتونو ځینو مسوولانو افغانستان انټرنشنل ته وویل چې پاکستان له ایران څخه هم ناوړه چلند پیل کړی او زیاتره وېزې له غوښتنلیک ور کولو درې میاشتې وروسته ردوي.

دغه شرکتونه وايي، هر ورځ لسکونه افغانان د پاکستان وېزو لپاره غوښتنلیکونه لېږي، چې د هر غوښتنلیک پر سر ۹ ډالره اخلي.

د یوه سیاحتي شرکت مسوول افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې « د پاکستان وېزې بیا څو ډوله دي خو له ۵ سوه نیولې تر یونیم زر ډالرو پورې وېزې په تور بازار کې پیدا کېږي.»

د شرکتونو په وینا، په کابل کې د پاکستان سفارت د ناروغانو لپاره د «اي ټي اې» په نامه وېزې ورکوي خو بیا په تورخم کې پاکستاني ځواکونه دا وېزې نه مني او د ناروغ ترڅنګ یې پایواز ته د تګ اجازه نه کوري او بډې ورنه اخلي.

په کابل کې د پاکستان او ایران د وېزو شرکتونه د پاکستان او ایران له سفارتونو غواړی چې په دې برخه کې د افغانانو لپاره اسانتیاوې رامنځته کړي.

په افغانستان کې د ایران او پاکستان سفارتونو تر اوسه په دې اړه خپل دریځ نه دی روښانه کړی.