د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی رپورټر: افغانستان کې د مېرمنو وضعیت لا بدتر شوی

رپوټ وايي، میانمار او شمالي کوریا له افغانستان وروسته د هغو هېوادونو په کتار کې دي چې منتخب حکومت، سیاسي مشارکت، او مدني ازادۍ پکې نشته. د طالبانو حکومت هم د «استبدادي» رژیمونو په کټګورۍ کې شامل شوی.

د ایکانومسټ څیړنډله یو نړیوال څېړنیز بنسټ دی چې د سیاسي او اقتصادي چارو وړاندوینې کوي. دا اداره، چې له ۷۵ کلونو زیاته تجربه لري، د ۴۰۰شنونکو یوه شبکه لري چې له حکومتونو، شرکتونو او مالي بنسټونو سره د مهمو پرېکړو په برخه کې مرسته کوي.

طالبان ولې استبدادي نظام ګڼل شوي؟

د طالبانو تر واک لاندې نه یوازې د بیان ازادي، د ښځو حقوق او سیاسي مشارکت له منځه تللي، بلکې د نجونو زده کړې، د ښځو کار او د لږکیو حقوق هم تر پښو لاندې شوي دي. که څه هم شمالي کوریا او میانمار خپل حکومتي جوړښتونه لري، طالبان له اساسي قانون پرته او یوازې د سختو مذهبي احکامو پر اساس واک چلوي.

د ۲۰۲۴ کال د دموکراسۍ شاخص له مخې، افغانستان د نړۍ تر ټولو تړلی او استبدادي حکومت لري.

په دې برخه کې افغانستان، سودان، سوریه، د افریقا مرکزي جمهوریت، ترکمنستان، او لایوس ټول صفر امتیاز لري او معنایې دا ده چې په دغو هېوادونو کې هېڅ ډول باور وړ انتخاباتي پروسه نشته.

په دغه شاخص کې افغانستان، سودان، سوریه، او میانمار هم صفر امتیاز لري.
لایوس په۲.۸۶ او شمالي کوریا په۲.۵۰ نومرو د طالبانو تر واک لاندې افغانستان نه پورته نومرې لري، ځکه که څه هم د هغوی حکومتونه استبدادي دي، خو منظم اداره کېږي.

دا شاخص د دې ارزونه کوي چې وګړي څومره کولای شي د سیاسي چارو برخه شي. افغانستان یوازینی هېواد دی چې په دې برخه کې صفر امتیاز لري. دا د دې ښکارندویي کوي چې هیڅ ډول سیاسي مشارکت، حتا د مشرانو یا حکومت ته نږدې ډلو لپاره هم نشته.

د سیاسی کلتور په برخه کې، چې د دموکراتیکو ارزښتونو د عام ملاتړ ارزونه کوي، افغانستان ۱.۲۵ امتیازونه لري، چې دا ښيي د هېواد سیاسي او فرهنګي فضا د طالبانو د سختدریځې مفکورې تر شدید نفوذ لاندې ده.

ترکمنستان (۵.۰۰) او سودان۵.۶۳ پورته امتیاز لري، چې دا ښيي د هغوی په ټولنه کې لا هم د دموکراتیکو ارزښتونو لپاره یو څه ملاتړ شته، که څه هم حکومتونه یې ځپونکي دي.

د مدني ازادۍ په برخه کې د بیان ازادي، د غونډو ازادي، د ښځو حقوق او د لږکیو حقوق ارزول شوي.

افغانستان، سوریه، میانمار او شمالي کوریا ټول صفر امتیاز لري. دا د دې ښکارندویي کوي چې په دغو هېوادونو کې مدني او ټولنیزې ازادۍ په مطلق ډول ځپل شوې دي.

د افغانستان د پخواني قومندان احمدشاه مسعود د زوی احمد مسعود انځور د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه خپور شو، چې ښيي نوموړی د کابل له هوايي ډګره په یوه الوتکه کې له هغه ځایه پنجشیر ته د جګړې لپاره روان دی.

نوموړي د کابل له سقوط وروسته تر څه مودې په پنجشیر کې د طالبانو پر ضد جګړه وکړه، خو هغه ونه توانيد چې د افغانستان په یوازیني ولایت کې چې د طالبانو په لاس کې نه و، مقاومت وکړي.

د جګړې په پای کې پنجشیر هم د طالبانو لاس ته ولوېد او احمد مسعود او ملګري یې تاجکستان ته وتښتېدل او هلته یې د طالبانو پر ضد هدفې جګړې ته دوام ورکړ.

دویمه جبهه چې د طالبانو پر ضد یې وسله واله مبارزه اعلان کړه د افغانستان د پوځ د پخواني لوی درستیز جنرال یاسین ضیاء په مشرۍ د آزادۍ جبهه وه.

دغه جبهه د ۲۰۲۲ کال د فبرورۍ په ۲۸ مه د طالبانو له لوري د افغانستان له سقوط لږ وروسته جوړه شوه او له هغه وخت راهیسې په افغانستان کې دننه وسله وال فعالیتونه کوي.

دې جبهې تر اوسه نه دي ویلي چې د دوی د قوماندې مرکز چیرته دی، خو د دې جبهې چریکي ځواکونو په افغانستان کې ډیر عملیات کړي دي.

د طالبانود دې مخالفې جبهې اصلي موخه د طالبانو پر ضد جګړه او وسله واله مبارزه ده.

د دواړو جبهو مشران په دې باور دي، چې طالبان یوازې د زور خبرې کوي.

په هغو خبرو کې چې موږ د دواړو جبهو له مشرانو سره درلودې، دواړه د طالبانو پر ضد په وسله واله مبارزه په لږ توپير ټينګ باور لري.

د احمد مسعود په مشرۍ د ملي مقاومت جبهه فکر کوي، چې په ورته وخت کې باید د جګړې په ډګر او هم په سیاسي ډګر کې د طالبانو پر وړاندې ودرېږي، ځکه دوی په دې باور دي چې کله دوی په میدان کې نظامي ځواک ولري، طالبان به خبرو ته چمتو شي او د خبرو او سولې له لارې به یوه دوامداره حل لاره ومومي.

خو د ازادۍ جبهې نظر دا دی چې طالبان داسې حرکت نه دی چې له نورو سره سوله وکړي.

دا اوسنی یو ایډیالوژیکي جریان دی او دوی نه غواړي له ځان پرته له نورو سره کار وکړي.

تر اوسه کومې جبهې اعلان نه دی کړی چې له طالبانو سره یې رسمي تماسونه نیولي دي، خو په دې وروستیو کې د ملي مقاومت جبهې یوه جګپوړي غړي فضل احمد معنوي له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې تایید کړه، چې د مقاومت جبهه په طالبانو کې دننه له حقاني ډلې سره غیر رسمي او غیر مستقیم تماس لري.

تر اوسه معلومه نه ده چې دا تماس په کومه سطحه دی او موخه یې څه ده.

د هغو خبرو پر بنسټ چې په تېرو دریو کلونو کې د مقاومت او د ازادۍ جبهې له مشرانو سره د نظام د ماهیت په اړه تر سره شوې، دواړې جبهې په افغانستان کې د حکومتدارۍ تقریباً یو شان داستان لري، یانې په افغانستان کې باید دیموکراتیک نظام رامنځ ته شي او واک د خلکو ترمنځ په مساوي ډول وویشل شي.

دواړې جبهې د افغانستان لپاره د حکومتدارۍ غیر متمرکز نظام ته ترجیح ورکوي.

په دغو جبهاتو کې هیڅ یو په افغانستان کې د بېلتون غوښتونکو داستان نه لري. دواړه جبهې وايي چې د ټول افغانستان لپاره مبارزه کوي. خو اساسي پوښتنه دا ده چې د دغو جبهو سياسي او پوځي نفوذ په فارسي ژبو سيمو او يا د افغانستان په شمالي سيمو کې دى.

د افغانستان کارپوهان په دې باور دي، چې دغه جبهې په يوازې ځان د افغانستان په سوېل او سوېل ختيزو سيمو کې، چې پښتانه پکې اوسېږي، نه شي نيولاى او نه به نفوذ وکړي.

دا یوه لویه ننګونه ده چې د طالبانو ضد جبهې په لاره کې د دوی د مبارزې د مشروعیت لپاره رامنځته شوې ده.

همدا لامل دی چې د افغانستان یو شمېر پښتانه د دې جبهې پر مبارزې شکمن دي.

د طالبانو ضد جبهې په ښکاره توګه د خپل فعالیت په دریو کلونو کې ونشو کړای چې د دوی په څنګ کې یو پیاوړی بهرنی ملاتړی ولري چې د طالبانو په وړاندې د دوی د جګړې ملاتړ وکړي.

د دې جبهې مشران وايي، چې په دې درېو کلونو کې د طالبانو پر وړاندې د مبارزې د پراخېدو پر وړاندې یو لامل د اسانتیاوو او د بهرني ملاتړ نشتوالی دی.

دواړو جبهو په وار وار له غربي هېوادونو په ځانګړې توګه له امریکا د طالبانو پر ضد په جګړه کې د مرستې غوښتنه کړې ده.

د بایډن ادارې هر ځل دې غوښتنې ته له ځواب ویلو ډډه وکړه. د جوبایډن په دوره کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په وار وار اعلان کړی، چې د طالبانو پر وړاندې د هر ډول وسله والې مبارزې ملاتړ نه کوي خو اوس چې د ټرمپ اداره په واک کې ده، تراوسه یې د طالبانو مخالفت ته کوم څرګند ځواب نه دی ورکړی.

دغه جبهې فکر کوي چې که واشنګټن د دوی ملاتړ وکړي، دوی کولای شي د طالبانو پر وړاندې لا اغېزناکه مبارزه وکړي.

حکومت چې اوس د خپل کار په لومړیو ورځو کې دی، لا هم د افغانستان په اړه خپله تګلاره نه ده اعلان کړې.

ټول انتظار باسي چې د ټرمپ اداره به د طالبانو تر واکمنۍ لاندې له افغانستان سره څه وکړي.

رویټرز په خپل یوه راپور کې د امریکا بهرنیو مرستو ته کتنه کړې ده.

په راپور کې ویل شوي، چې امریکا د ۲۰۱۴ او ۲۰۲۳ کلونو ترمنځ د سولې او امنیت پروګرامونو لپاره د نورو هېوادونو په پرتله له افغانستان سره ډیرې مرستې کړې چې ۵۳،۱ میلیارد ډالره کیږي.

په راپور کې ویل شوي، چې د دې پیسو ډیره برخه د امنیتي عملیاتو او امنیتي سکتور اصلاحاتو پروګرام په برخو کې ورکول شوې او ترڅنګ یې افغانستان د اقتصادي پراختیا سکتور، ډیموکراسۍ، بشري حقونو او حکومتدارۍ سکتور لپاره هم د پام وړ مرستې ترلاسه کړې دي.

د دغه راپور له مخې، متحده ایالتونو د بهرنیو مرستو له لارې په اسیا کې تر ټولو ډیره مرسته له افغانستان سره کړې.

په راپور کې ویل شوي، چې د واشنګټن له ۵۳،۱ میلیارد ډالرو مرستو څخه یوازې ۳۳،۶۲ سلنه د امنیتي عملیاتو او امنیتي اصلاحاتو په برخه کې لګول شوې دي.

د دغو مرستو ۳،۰۵ سلنه د ساتنې، مرستو او حل لارې په برخه کې، ۲،۸ د ښې حکومتولۍ ، ۲،۲۱ سلنه د قانون حاکمیت او بشري حقونو په برخه کې او ۱،۸۴ سلنه د مستقیمو اداري لګښتونو په برخه کې لګول شوې دي.

په راپور کې ویل شوي، چې د وخت په تېریدو سره له افغانستان سره د امریکا مرستې پام وړ کمې شوې.

د دغه راپور له مخې، د ۲۰۱۴ او ۲۰۱۹ کلونو ترمنځ امریکا افغانستان ته په اوسط ډول هر کال ۸۱۰ میلیون ډالر ورکړې دي، خو په ۲۰۲۰ کال کې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو له پرېکړې وروسته دا مرستې ډېرې کمې شوې دي.

امریکا افغانستان ته د ۲۰۲۰ او ۲۰۲۴ کلونو ترمنځ په اوسط ډول هر کال ۲۱۷ ملیون ډالر ورکړي دي.

دا په داسې حال کې ده، چې د امریکا ولسمشر ډونالد ټرمپ په جنوري میاشت کې د ۹۰ ورځو لپاره د امریکا د بهرنیو مرستو د بندېدو فرمان صادر کړ.

رویټرز وايي، که د امریکا دا مرستې ودروي نو د افغانستان په ګډون به ۳۱ هغه هېوادونه سخت تاوان وکړي، چې ډیره تکیه یې د واشنګټن په مرستو وه.

منوچهري چې په ۲۰۱۶ کال کې د سیاحتي ویزې له مخې امریکا ته داخل شوی و، د ټګۍ برګۍ او غیر قانوني استوګنې له تورونو سره هم مخ دی.

د متحده ایالاتو د عدلیې وزارت په وینا، نوموړي په ترکیه او سوریه کې له داعش سره تړلو کسانو ته له ۵۰ زره ډالرو زیاتې پیسې لېږلې او په دې کې یوهغه فرد هم شامل دی چې د استانبول د۲۰۲۴ کال ترهګریز برید په تور نیول شوی و.

امریکايي چارواکي وايي، دغه تاجکستاني وګړي په علني توګه د داعش د پخوانیو بریدونو ستاینه کړې او د جهادي تبلیغاتي ویډیوګانو په خپرولو سره یې تاوتریخوالي ته لمن وهله.

د نیو یارک د ختیزې سیمې څارنوال جان جې. ډورهام وايي، منوچهري نه یوازې د داعش افراطي کسانو ته د پیسو لیږلو اسانتیا برابره کړې، بلکې د وسلې چلولو روزنه کې یې برخه هم اخیستې ده.

هغه د ایف بي آی له څو میاشتنیو څیړنو او پلټنو وروسته نیول شوی دی.

د اېف بي آی مشر کاش پټیل وايي، د دوی هڅه دا ده چې د ترهګرۍ د بریدونو مخه ونیسي او د افراطي شبکو د له منځه وړو لپاره له داخلي او نړیوالو پولیسو سره همکاري وکړي.

د امریکا د عدلیې وزارت د ملي امنیت څانګې مشرې سو بای وویل، « موږ به هیڅکله اجازه ورنه کړو چې زموږ هیواد د ترهګرو لپاره خوندي پناه ځای شي».

منصوري منوچهري ته د وسلې ګرځونې اجازه نه وه ورکړل شوې ځکه هغه په غیر قانوني توګه امریکا ته داخل شوی و.

نوموړی چې اوس په توقیف کې دی، که ګناهګار ثابت شي نو تر ۴۵ کلونو پورې د بند سزا ورکول کیدای شي.

د طالبانو سترې محکمې د پنجشنبې په ورځ وویل، چې سبا ته د دوی مرکزي کميټه د روژې د لومړۍ ورځې د رسمي اعلان لپاره ناسته کوي.

د یادې محکمې په خبرپاڼه کې ویل شوي، چې دغه ناسته د ماښام له لمانځه وروسته د سترې محکمې د غونډو په تالار کې کیږي.

په خبرپاڼه کې له رسنیو نه ددې غونډې د پوښښ په برخه کې د همکاري غوښتنه شوې ده.

افغانستان په دودیز ډول سعودي عربستان د اسلامي نړۍ د مرکز په توګه پېژني او هرکال اختر او لمونځ ددغه هېواد له اعلان سره سم کوي، خو طالبانو په تېرو دوو کلونو کې هڅه کړې، چې ځان مستقل وښيي.

طالبانو د تېرې روژې په لومړیو کې هم اعلان وکړ، چې له سعودي یوه ورځ وروسته روژه پیلوي خو وروسته د افغانستان پر مهال د شپې څه باندې یوه بجه له دې پرېکړې پر شا شول.

طالبانو د تېر کوچني او لوی اختر لومړۍ ورځې هم ډېرې ناوخته اعلان کړې او ان د ځينو خلکو اختر او د ځينو روژه وه.

دا ځل هم روښانه نه ده، چې طالبان به د سعودي عربستان له اعلان سره سم روژه اعلانوي او که خپله جلا پرېکړه کوي.