د اروپایي ټولنې د برابرۍ څانګې کمېشنره هدجه لحبیب وایي، د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې افغان مېرمنې د ټولنې له ټولو اړخونو حذف شوې دي چې دا له بشري حقونو یوه «ظالمانه» سرغړونه ده.
نوموړي پر اېکس پاڼه د افغان ښځینه فعالانو سره د لیدنې یو تصویر په خپرولو سره لیکلي، چې طالبان نشي کولی د افغانستان نیمایي نفوس له خپلو حقونو او ټولنیز او اقتصادي ګډون څخه بې برخې کړي.هغې په دغه یادښت کې د افغان مېرمنو د زړورتیا ستاینه کړې او ویلي یې دي:« ان په دغو تیارو ورځو کې افغان ښځې او نجونې د خپلو حقونو لپاره مبارزه کوي.»هغې ټینکار کړی، چې اروپايي ټولنه دوی نه ناهیلې کوي او په دغه سخت حالت کې د دوی ترڅنګ ولاړه ده.واک ته د طالبانو تر رسېدو وروسته، دغې ډلې په تېرو څه باندې درېیو کلونو کې پر ښځو او نجونو ګڼ بندیزونه لګولي؛ چې دوی یې د زدهکړو په ګډون له خپلو ځینو بنسټیزو هم حقونو هم بې برخې کړې دي.
د افغان مېرمنو پر وړاندې د طالبانو دغه ډول کړنې په نړۍوالو دریځونو کې هم نیوکې راپارولې دي.
د ښځو د حقونو ملاتړو سازمانونو، ملګرو ملتونو او هېوادونو په وار، وار پر طالبانو غږ کړی، چې د ښځو پر وړاندې دې خپل دغه ځپونکي فرمانونه او بندیزونه لرې کړي.
د امریکا د دفاع وزارت پخوانی سلاکار ډیریک ګروسمن باور لري که هند له طالبانو سره خپلې اړیکې ښې نه کړي؛ نو دغه ډله به له ډیلي سره د «لشکر طیبه» په څېر پاکستان پلوه ترهګرو ډلو د مخنېوي لپاره مرسته ونکړي.
ګروسمن ليکلي، د هند لهخوا له طالبانو سره محتاطانه نږدې والی منطقي دی؛ خو دا معنا نه لري چې خامخا به بریالی وي.
هغه د پنجشنبې په ورځ د «نکي اېشیا» ورځپاڼې ته په یوې مقاله کې لیکلي، چين او پاکستان چې د هند اصلي سيمهييز سيالان دي؛ هڅه کوي د افغانستان پر ځای د امريکا تشه ډکه کړي. دا چاره د هند لپاره جدي اقتصادي او امنيتي پایلې لرلای شي.
ګروسمن چې اوسمهال د «رانډ کارپورېشن» نومي با نفوذه فکري مرکز څېړونکی دی، زياته کړې ده چې هند په ډېر احتياط او غلي ډول له طالبانو سره خپلې اړيکې بيا رغولې او پراخې کړې دي.
د هغه په باور هند د دوښمنۍ پر ځای له سره د سټراټېژیک ملګري په توګه اړیکو ته دوام ورکوي.
بل خوا چين له افغانستانه د امريکا تر وتلو وروسته خپله سفارت نه دی تړلی؛ بلکې طالبانو ته يې سياسي دروازې پرانيستي.
د افغانستان پخواني جمهوري حکومت چې له هند سره یې ښې اړیکې لرلې، پاکستان یې پر ضد طالبان د یوې نیابتي ډلې په توګه کارول؛ خو اوس داسې ښکاري چې پاکستان تش لاس پاتې دی. طالبان چې اوس یې واک په لاس کې دی، د اسلام له ګټو سترګې پټې کړې او ډیلي سره بیا د اړیکو پراخولو ته لېوالتیا لري.
هند که څه هم د افغانستان د پخواني حکومت تر پرځېدو وروسته کابل کې خپله سفارت وتاړه؛ خو د ۲۰۲۲ زېږدیز کال په جون میاشت کې يې يو «تخنيکي ټيم» کابل ته ولېږه، څو هلته ډېپلوماټيک حضور بيا را ژوندی کړي.
ورپسې، څو هندي چارواکو له طالب مشرانو سره هم وکتل.
رسنۍ راپورونه ورکوي، چې هند ممکن په خپله خاوره کې افغان سياسي او قونسلي استازولي طالبانو ته وسپاري، چې دا کار د طالبانو د باور ترلاسه کولو يوه هڅه بلل کېږي.
ګروسمن وايي، دغه پرېکړه به ظاهراً د هندي او طالب چارواکو ترمنځ ډېپلوماټیک تعامل ته لاره هواره کړې.
د بېلګې په توګه، د هند د بهرنيو چارو وزارت مرستيال وېکرم مېسري او د طالبانو د بهرنيو چارو سرپرست وزير اميرخان متقي په اماراتو کې پر دوه اړخيزو اړيکو خبرې وکړې.
طالبانو له دغې ليدنې وروسته وويل: «موږ د متوازنې بهرنۍ پالېسۍ او اقتصاد محوره تګلارې له مخې، له هند سره د سياسي او اقتصادي اړيکو پياوړي کول غواړو».
ګروسمن ټينګار کوي، لا روښانه نه ده چې هند به د طالبانو په وړاندې خپل محتاطانه سياست کې بريالی شي که نه او دا ځکه چې طالبانو په ۲۰۲۲ کې لشکر طيبه او جیش محمد ته اجازه ورکړه چې بېرته افغانستان ته ستانه شي.
دا هغه ډلې دي چې هند يې په خپله خاوره کې په ترهګریزو بريدونو تورنوي.
دغه مسله د هند اندېښنې زیاتوي، چې افغانستان بيا د پاکستان ملاتړ لرونکو ترهګریزو ډلو لپاره يو خوندي مرکز ونه ګرځي.
هند باور لري، چې دغه ډلې د پاکستان له لوري تمويلېږي او موخه يې د کشمیر د لانجمنې سیمې په ګډون د هند بېثباته کول دي.
همداراز، دا هم روښانه نه ده، چې هند به په افغانستان کې له چين سره په سيالۍ کې څه پرمختګ کړی وي.
ګروسمن وايي، هند تر اوسه د چين پر وړاندې بريا نه ده ترلاسه کړې؛ ځکه چين له طالبانو سره په زړورتيا اړيکې پراخوي.
چين سره له دې چې طالبان یې په رسمیت نه دي پېژندلي؛ خو د طالبانو سفير يې ومانه او ان هغه ته يې اجازه ورکړه، چې خپل باورلیک د ولسمشر شي جېن پېنګ ته وړاندې کړي.
برسېره پر دې، چينايي چارواکو لا د امريکايي ځواکونو تر وتلو وړاندې له طالبانو سره اړيکې لرلې؛ خو هند دا کار نه و کړی.
له همدې امله ګروسمن باور لري، چې چين به د افغانستان مهمو معدني زېرمو ته لومړيتوب ورکړي او دا هېواد به د خپلې سيمهييزې سټراټېژۍ د برخې په توګه د مرکزي اسيا له هېوادونو سره د اقتصادي او امنيتي همکاريو لپاره وکاروي.
ګروسمن وايي، هند له مرکزي اسيا سره خپله سټراټېژي تل د پاکستان له بدو اړيکو او له چين سره د سخت رقابت له امله متاثره کړې؛ که هند په افغانستان کې د چين له اغېز وروسته پاتې شي، نو له مرکزي اسيا سره به هم اړيکې ورته سختې وي.
په پای کې ګروسمن ټينګار کوي، چې د هند محتاطانه تعامل له طالبانو سره يو منطقي ګام دی؛ خو دا هېواد نه غواړي بېړه وکړي. غوره پاليسي دا ده چې هند له طالبانو سره مستقيم خو محتاطانه، يو په بل پسې ګامونه واخلي؛ تر څو خپلې سټراټېژیکې ګټې خوندي وساتي او له ګواښونو هم ځان بچ کړي.
د جمهوري نظام پر مهال د ولسمشرۍ ماڼۍ پخواني ویاند او سلاکار وحید عمر د «پخلنځي خبرې» په نوم یوټیوب خپرونه پیلوي، چې پکې د افغانستان د روانو حالاتو او تېرو تجربو په تړاو خبرې اترې کوي.
وحید عمر په همدې تړاو په یو ویډیو کلېپ کې ویلي، چې په تېرو درېیو کلونو کې یې د جلا وطنۍ پرمهال د نورو افغانانو په څېر د ژوند خورا سختې شېبې تجربه کړې.
هغه زیاته کړې:« له بده مرغه د افغانستان دننه مو ژوند له محرومیت او خفګانه ډک دی. له بده مرغه له افغانستانه بهر مو هم د خفګان او ناهیلۍ ژوند دی».
هغه وایي، په جلا وطنۍ کې افغانان د خپل وطن، راتلونکي او اولادونو په تړاو له اندېښنو ډک ژوند لري.
د وحید عمر په خبره، د دغو کیسو او تجربو د اورېدو لپاره یې د «پخلنځي خبرې» په نوم د پوډکاسټونو دغه لړۍ پیل کړې ده.
د نوموړي په وینا؛ غواړي د یوټیوب د دغه خپرونې له لارې به د ژوند د بېلابېلو مسایلو په تړاو خپلې تجربې شریکې کړي او داسې مېلمانه به هم راوبلي، چې د روانو حالاتو تر څنګ د خپل ژوند د لوړو ژورو په تړاو رېښتونې او ناویلې خبرې شریکې کړي.
د ولسمشر ماڼۍ د دغه پخواني ویاند دغه اقدام ته پر خواله رسنیو هم ډول ډول غبرګونونه ښودل شوي؛ ځینو غندلی او ځینو یې بیا ستاینه کړې ده.
د خېبر عمر په نوم د خواله رسنیو یوه کارکوونکي ورته لیکلي:«شل کاله د سېسټم جوړونې او نهاد سازۍ لپاره کافي وخت وو؛ خو تاسې هېڅ هم ونکړل. د لوېدیځ اشپزان او د فابریکو کارکوونکي پکې تر معینیت او ریاستونو ورسېدل».
یو بل کس بیا په طنز ورته ویلي، چې د پرځېدلي جمهوریت د ملي امنیت سلاکار حمدالله محب او د چارو ادارې پخوانی مشر فضل محمود فضلي هم له ځانه سره په دغه پخلنځي کې په دنده وګومارئ.
یو شمېر کسانو بیا د وحید عمر د یوټیوب له خپرونې هرکلی کړی او تمه یې ښودلې، چې د لیدو لپاره یې د انتظار شېبې شماري.
د یوسف ځدراڼ په نوم یو کس ورته وایي: « ښه راغلاست، په لېوالتیا به یې اورو».
تر دې دمخه د پخواني جمهوري نظام یو شمېر نورو چارواکو هم د پوډکاسټونو ورته لړۍ جوړې کړې دي.
پخوانی ولسمشر محمد اشرف غني هم هره میاشت د غږیزو پوډکاسټونو له لارې د افغانستان پر بېلابېلو موضوعاتو خبرې کوي؛ خو د هغه پوډکاسټ ډېری مسایل له اقتصادي لیده د موضوعاتو پر اکاډمیکې او علمي تبصرو ته ځانګړې شوې وي.
د پرځېدلي جمهوري نظام یو شمېر پخوانیو لوړپوړو چارواکو بیا د تېرو شلو کلونو پر مهال د سیاسي ناندریو، حکومتي مسایلو او د خپل کاري ژوند په تړاو کتابونه هم لیکلي دي.
د ملي امنیت پخوانی سلاکار ډاکټر رنګین دادفر سپنتا، د حامد کرزي د دفتر پخوانی رییس کریم خرم او محمد عمر داودزی په هغو کسانو کې شمېرل کېږي، چې د جمهوري نظام پر مهال یې د خپلو دندو او سیاسي هلو ځلو په تړاو کتابونه لیکلي.
د دغو کسانو د کتابونو ځیني موضوعات هم لانجمن شوي او ان د ارګ له ځینو پټو رازونو یې هم پردې پورته کړې دي.
د امریکا د ولسي جرګې د بهرنیو اړیکو د کمېټې مشر مایکل مککال ویلي، هغه افغانان چې امریکا ته یې سفرونه ځنډول شوي، ترهګر نه دي، بلکې هغه کسان دي چې له ترهګرو سره جنګېدلي او د ترهګرو پر وړاندې مبارزه کې یې د دغه هېواد له ځواکونو سره همکاري کړې ده.
د متحده ایالاتو د ولسمشر لهخوا دغه هېواد ته د سفر بندیز، هغه افغانان چې امريکا ته د تللو په تمه ناست دي، له يوه نامعلوم وضعيت سره مخامخ کړي دي. ددغه بندیز په اړه دا اندېښنې هم شته چې ممکن هغه افغانان چې د امریکا ویزې یې ترلاسه کړي هم اغیزمن کړي.
د سي بي ایس په راپور کې راغلي چې په زرګونه افغانان چې د متحده ایالاتو له اردو سره یې مرسته کړې د امریکا خاورې ته د رسیدو مخه یې نیول شوې.
د ولسي جرګې د بهرنیو اړیکو د کمېټې مشر مایکل مک کال سي بي ایس سره په مرکه کې ویلي، هغه افغانان چې امریکا ته سفرونه یې ځنډول شوي ترهګر نه دي، بلکې هغه کسان دي چې له ترهګرو سره جنګېدلي او د ترهګرو پر وړاندې مبارزه کې یې زموږ له ځواکونو سره همکاري کړې.
مایکل مک کال همدا ډول پر اېکس کاږلي: «زموږ افغان متحدینو دوه لسیزې زموږ د پوځ تر څنګ د ترهګرو سره جګړه وکړه، ما د مارګ برینان (ایس بي سي خبریاله) سره د هغو نارینه وو او ښځو سره د متحده ایالاتو د ژمنې د ساتلو په اړه خبرې وکړې چې زموږ سرتېرو سره یې مرسته کړې ده.»
مک کال له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو له وتلو سر سخته مخالف دی، نوموړي تر دې څه وخت وړاندې ویلي وو له افغانستان څخه د امریکایي ځواکونو وتل به د امریکا د نسلونو لپاره د دغه هېواد په بهرنۍ پالیسۍ کې داغ پاتې شي.
ښاغلي مک کال د بایډن پر ادارې هم نیوکه کړې وه او ویلي وو: «سره له دې چې د ولسمشر له ژمنې سره سره چې ټول به وباسي، موږ اوس پوهیږو چې تر ۱۰۰۰ زیات امریکایان او نږدې ۲۰۰ زره افغان ملګري شاته پاتې دي.»
د افغانانو د تخلیې یوه سازمان ( افغان ایواک) څو ورځې وړاندې له هغو افغانانو چې د امریکا ویزه لرونکی پاسپورټ یا سفري اسناد لري، د عاجل سفر کولو غوښتنه کړې ده. دوي وايي، معلومات یې تر لاسه کړي چې ښايي په راتلونکې اونۍ کې امریکا ته د افغانانو پر سفر بندیز ولګیږي.
اوس مهال زرګونه افغانان چې په امریکایي پروژو او یا امریکایانو سره یې مستقیم کار کړی د ولسمشر ټرمپ له لورې د امریکا د کډوالۍ پروګرام د ځنډولو له امله له نا معلوم برخلیک سره مخ دي.
ټایمز اف انډیا ورځپاڼې د خپلو رسمي سرچینو په حواله راپور ورکړی چې د افغان او پاکستاني قومي مشرانو او سوداګرو ترمنځ د تورخم دروازې د بیا پرانیستلو په موخه جوړه شوې غونډه د افغان پلاوي لهخوا د غونډې تر پرېښودو وروسته ناکامه شوې ده.
دغې ورځپاڼې ویلي چې افغان پلاوي د خبرواترو په تړاو پاکستانی لوری پر بېپروايۍ او جديت نهلرلو تورن کړی دی.
سرچینو تېره ورځ افغانستان انټرنشنل ته ویلي و چې د پاکستان له اړخه په جرګه کې د ګډونوالو د شمېر زیاتېدو له امله دا غونډه د افغانستان لهخوا لغوه شوې ده.
د تورخم په پوله کې د کب په ۱۲مه د پاکستان او طالبانو ترمنځ نښتې شوې وې او پاکستان پر طالبانو تور لګولی و چې دوی د غېرقانوني سرحدي تاسیستاتو پر جوړونې لاس پور کړی، خو طالبانو بیا دا تورونه رد کړي دي.
د سرحدي نښتې له پای ته رسېدو وروسته، د پاکستان حکومت او طالبانو هوکړه کړې چې د پولې دواړو غاړو ته به د تورخم دروازې د ستونزې حل او بیا پرانیستلو لپاره یوه جرګه جوړه کړي.
د پاکستاني پلاوي مشر او د سوداګرۍ خونو د فدراسیون سلاکار سېدجواد حسین کاظمي د افغان پلاوي اندیښنې منلي او اعتراف یې کړی چې د پاکستاني پلاوي د غړو د شمېر زیاتوالي په تړاو یې افغان لوري ته خبر نه و ورکړی.
هغه څرګنده کړې چې پاکستان په پېل کې د ۱۷ کسانو نوملړ سپارلی و، خو یو بل نوملړ چې له ۵۰ څخه ډېر نور نومونه په کې وو، په ناڅاپي ډول افغان پلاوي ته استول شوی دی.
بل خوا افغان پلاوي ویلي چې په دې جرګه کې د پاکستان په استازيتوب د ډېرو خلکو حضور اړین نه دی.
کاظمي وايي چې د تورخم په پوله کې روانې ناندرۍ یوه مهمه مسیله ده او د دواړو هېوادونو ترمنځ پر سوداګرۍ، اقتصادي ثبات او ډېپلوماټیکو اړیکو اغېز لري.
هغه یو ځل بیا ټینګار کړی چې خبرېاترې د دې ستونزې یوازینۍ حل لاره ده او ډاډ یې ورکړی چې د مېز خبرواترو ته د افغان پلاوي د راوستلو لپاره به هڅې روانې وي.
د جیونیوز د راپور پر بنسټ، کاظمي ویلي چې پاکستاني چارواکي له طالب چارواکو سره په اړیکه کې وو، خو افغان پلاوی کابل ته رسېدلی او تورخم ته د هغوی بېرته راستنېدل به ستونزمن وي.
د یادونې ده چې د تورخم دروازه له شاوخوا درېیو اوونیو راهیسې بنده ده او سوداګرو ته یې د مالي زیانونو ترڅنګ د پولې دواړو غاړو کې زرګونه مسافر له ګڼو ستونزو سره مخ کړي دي.
د طالبانو د کندهار ولایت رسنیز دفتر په یوه بیان کې ویلي، چې د دغې ډلې د ملي دفاع وزارت سرپرست ملا محمدیعقوب مجاهد په مشرۍ امنیتي او تصفیوي کمېسیون د هېواد د امنیتي وضعیت د ښهوالي په موخه غونډه کړې ده.
دغه دفتر د پنجشنبې په ورځ (د کب ۲۲مه) د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراجالدین حقاني د نوم له یادونې پرته لیکلي چې په دغه غونډه کې د نوموړې ډلې د کورنیو چارو وزارت امنیتي مرستیال ملا محمدابراهیم صدر، د کندهار لپاره د یادې ډلې وزیر ملا محمدشیرین اخوند، د هبتالله د دفتر استازي او یو شمېر نورو طالب لوړپوړو چارواکو ګډون کړی دی.
د طالبانو د کندهار رسنیز دفتر د بیان پر بنسټ، دا غونډه د تصفیوي چارو د لا ښه تنظیم، د امنیتي چارو د سمون او پرمختګ، د نشهيي توکو د قاچاق مخنیوي، د جرمونو پر وړاندي د مبارزې او همداراز د پولو د ښې ساتنې په موخه ترسره شوې ده.
د بیان له مخې، د هبتالله د دفتر استازی ملا نذیراحمد، د کندهار ولایت مرستیال ملامحمدصادق انقلابي، د کندهار امنیه قوماندان عبدالاحد طالب، د ۲۰۵ البدر قول اردو قوماندان ملا احمدشاه دیندوست، د کندهار د استخباراتو مشر ملامحمدنبي کرامت، د کندهار زون د پوځي محکمې مشرملا ګل محمد صیاد، د کندهار د علماوو شورا مرستیال اخترمحمد زعفراني او د کندهار د فرمانونو او حکمونو د تعقیب او نظارت مشر عبدالقادر طه هغه کسان دي چې په دې غونډه کې یې ګډون کړی دی.
د طالب امنیتي چارواکو ترمنځ دا غونډه د دغې ډلې د کورنیو چارو وزارت سرپرست وزیر سراجالدین حقاني په نشتوالي کې داسې مهال کېږي چې څه موده مخکې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي و چې نوموړی په دې وروستیو کې له هبتالله سره د اختلافاتو له وجې له هېواده وتلی او دا مهال په عربي اماراتو کې دی.
خو له دې ټولو سره-سره د طالبانو ویاند ذبیحلله مجاهد څه موده مخکې ادعا وکړه چې د دغې ډلې د کورنیو چارو وزیر سراجالدین حقاني له بهرني سفر څخه هېواد ته راستون شوی او دمګړۍ اسراحت کوي.
باورونه دا دي چې که سراج الدین حقاني وزارت ته بېرته ونه ګرځي، د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده ښايي خپل نږدې کس او د کورنيو چارو وزارت د امنيتي چارو مرستیال ملا ابراهيم صدر د نوموړي ځایناستی وټاکي.