پخوانی سناتور او د سیمه ییزو چارو شنونکی
په ۲۰۱۸ کال کې عمران خان اعلان وکړ چې هغو افغان کډوالو ته د پاکستان تابعیت ور کوي، چې په پاکستان کې زیږیدلي، خو جنرالانو دغه تصمیم رد کړ، ځکه که عملي وای نو په ۲۰۲۱ کال کې چې طالبان له پاکستان نه د کابل واکمنۍ نیولو ته لاړل، د دوی د اکثریت په جیبونو کې به پاکستانۍ تذکرې پرتې وای.
د تیرو څو کلونو په څیر سږ کال کې هم د پاکستان جنرالواکۍ له خوا د افغان کډوالو د په زور ایستل کیدو لړۍ یو ځل بیا روانه شوې ده،.
که څه هم په تیرو کلونو کې پاکستاني مقاماتو به په اصطلاح غیرقانوني میشتو افغانانو د ویستلو ډمامې غږولې خو اوس تجربې دا خبره زباده کړې ده چې دوی په نوم افغان کډوال پاکستان کې نه پریږدي او د اسنادو ذکر تش د یوې بې اساسه پلمې په توګه او د څارونکو سترګو ته د خاورو اچولو لپاره کوي.
د اسنادو قانونیت دوی ته هیڅ معنا یا ارزښت نه لري. د پاکستاني جنرالواکۍ د دغې پالیسۍ او عمل هر اړخ ډیر ناجایز، ظالمانه، غیرقانوني او غیرانساني دی.
د مثال په توګه په دې کډوالو کې داسې خلک شته چې د دیرشو، څلویښتو او حتا پنځوسو کالو نه پاکستان کې میشت دي، دلته یې کار روزګار کړی او یا څه وړوکی او یا غټ کاروبار یې کړی دی، خو د پاکستان د واکدارانو ضرب الاجلونه دوی ته موقع نه ورکوي چې خپل کاروبارونه یا حسابونه راټول یا خرڅ کړي. په دې کډوالو کې هغه خلک هم شته چې اوس تازه په افغانستان کې د طالبانو د واکمن کیدلو نه وروسته کډوال شوي دي، ځینې په دوی کې داسې کسان هم دي چې په پخواني نظام کې یې دندې لرلې او افغانستان ته بیرته ستنیدل د هغوی سلامتي په خطر کې اچولی شي خو پاکستاني واکداران د دې خبرو هیڅ پروادار نه دي.
هغه جینکۍ چې تر اوسه یې پاکستان کې مکتب ویلی دی اوس دغه چانس له لاسه ورکوي او دا خبره د هغوی د میندو او پلرونو لپاره ډېره سخته ده خو چا ته یې وایې! د پاکستان پنجابي واکداران په دې خبرو غوږ نه ګروي، عادي افغان کډوالو سره خو د جنګي اسیرانو برخورد روان دی ولې نوي او زاړه پیسه دار افغان جنګ سالاران هیڅ مساله نه لري، د هغوی په قصرونو، پلازو او جایدادونو باندې په اسلام اباد او نورو ښارونو کې څوک غرض نه کوي.
که بنیادم پاکستان کې د افغان کډوالو د مسالو جرړو ته لاړ شي، نو تر ټولو اساسي کمبود هغه حقوقي تشه ده په کومه کې چې افغان کډوالو د تیرو پنځو څلویښتو کالونو راهیسې ژوند کړی دی.
د ۱۹۸۰ په لسیزه کې چې افغان کډوال د ډیورنډ په کرغیړنه کرښه تېر شول نو د هغه وخت پنجابي پوځي دیکتاتور جنرال ضیاالحق په چالاکۍ سره اعلان وکړ چې دغه کډوال مهاجر دي او د پاکستان وګړي انصار دي، فلهذا افغان کډوالو ته د هیڅ پاسپورټ، ویزې، کارت یا کوم بل قانوني سند اړتیا نشته.
دلته باید دا خبره هم په ګوته کړای شي چې پاکستان د مهاجرینو په باب د ژنیو د ۱۹۵۱ کنوانسیون نه دی امضا کړی او نه یې د کال ۱۹۶۷ پروتوکول امضا کړی دی او په دې برسېره پاکستان په داخل کې هم د کډوالو او یا د بې کوره شویو خلکو لپاره خپل کوم قانون نه لري.
جالبه دا ده چې د مهاجرت د بین المللي کنوانسیونونو او قوانینو جوړوونکو غربیانو هم په دې حقوقي تشه باندې تر اوسه کوم اعتراض یا تشویش نه دی ښکاره کړی. بهر حال پاکستان ته راتلونکی کډوال په ډېرو وجوهاتو د پاکستان لپاره د پراخې ګټې سبب وګرځېدل، د دغو کډوالو لپاره د ۱۹۸۰ په لسیزه کې په میلیاردونو ډالرو کومکونه راتلل چې د پاکستان د واکمنانو په لاس مصرفیدل. په دغو کومکونو کې که په سلو کې دیرش په کډوالو مصرفیدل نو اویا فیصده یې د پاکستاني افسرانو جیبونو ته تلل، ځکه خو د جنرال ضیاالحق، د جنرل اختر عبدالرحمن او د نورو جنرالانو کورنۍ په ډالرو کې میلیاردران دي.
په افغانستان کې د غرب په ګټه د نقش لوبولو او د افغان کډوالو د ساتلو په بدل کې غربي ابرقدرتونو پاکستان ته خپلې ذروي پروژې په مخ بوتلې او اتوم بم جوړولو اجازه یې ورکړه.د دې نه علاوه افغانانو ته د خپلو خپلوانو له خوا نه راتلونکو خارجي اسعارو او د افغانانو کاروبارونو د پاکستان اقتصاد ته ډېره ګټه ورسوله، خو پاکستانی جرنیلانو پوره په سپین سترګۍ سره دا ټولې ښېګړې هیرې کړې. دوی له افغان کډوالو څخه د ابرقدرتونو د جنګ خاشاک جوړ کړی او د دوی په وینو یې د ډالرو بوجۍ راوړې دي او یا یې د لکونو کډوالو په زور او بغیر د کوم پلان نه افغانستان ته شړلو په ذریعه په کابل باندې فشار اچولی دی او د انسانانو د ازارولو نه یې ډډه نه ده کړې.
د نړۍ په نورو برخو کې د مهاجرت د مسالې نهايي حل درې برخې لري: وړومبۍ برخه یې خپل اصلي هیواد ته داو طلبانه او باعزته عودت وي چې د درې فریقو یعنی د کوربه هیواد، د مهاجرو خپل هیواد او د یو این ایچ سي ار په مشورت تر سره کیږي.
دویمه برخه یې د یو این ایچ سی ار له خوا د هغو مهاجرو درېیم هیواد ته لیږدول وي چې په کومه خاصه وجه خپل هیواد ته بیرته نه شي تللی. د مهاجرینو د مسالې درېیمه برخه هغو مهاجرو ته د کوربه هیواد تابعیت ورکول وي څوک چې خپله تابعیت غواړي. خو پاکستان د بین المللي قوانینو او مقرراتو نه په سرغړونې سره د پورته ذکر شوي حل په ځای یوازې د کډوالو په جبر او بې عزتۍ سره د ایستلو پالیسي په مخ بیايي.
دا خبره هم د یادونې وړ ده چې په کال ۲۰۱۸ کې چې کله عمران خان د پاکستان د وزیر اعظم په چوکۍ کیناستو نو هغه اعلان وکړ چې د پاکستان حکومت تصمیم لري هغو افغان کډوالو ته د پاکستان د تابعیت ورکولو لپاره ګام اوچتوي، چې په پاکستان کې زیږیدلي دي، خو جنرالانو دغه تصمیم رد کړ. علت یې دا و چې که چیرې دغه تصمیم عملی شوی وای نو په کال ۲۰۲۱ د اګست په میاشت کې چې کوم طالبان د پاکستان نه د کابل واکمنۍ نیولو ته لاړل، د دوی د اکثریت په جیبونو کې به پاکستانۍ تذکرې پرتې وې او په افغانستان باندې په غیرمستقیمه توګه د پاکستان پلانونه به بربنډ شوي وای.
د افغان کډوالو د پاکستان نه د جبري اخراج شا ته د پاکستانی جنرالانو وړومبۍ موخه دا ده چې دوی د ډیورنډ د کرښې دواړو خواو ته افغان/پښتون تر ګونډې لاندې نیسي، هغه ځوروي، تحقیروي، په هغه باندې د الوتکو، ټانکونو او ډرونونو نه بمبارد کوي، څو چې په هغه باندې په زور د پاکستان بادشاهی ومني.
دویمه موخه دا کیدای شي چې په راتلونکي وخت کې پاکستان د افغانستان په ضد څه داسې نوی لوبه پیلوي چې هغه به په افغانانو کې ژوره کرکه او دښمني راوپاروي او داسې نه وي چې پاکستان کې میشت افغانان، ولو که دوی په سیاست کې دلچسپی نه هم لري، خو د پاکستان له خوا د افغان ضد ګامونو خلاف کوم منفي عکس العمل ونه ښایي، او دلته موجودیت یې کوم مشکل ایجاد نه کړي. که څه هم افغان کډوالو تر اوسه پورې نه د پاکستان په داخلي سیاست کې برخه اخیستې او نه یې کله د پاکستان امنیت کله متضرر کړی دی خو د پاکستان د جنرالواکۍ په خپل زړه کې غلا ده.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو د تېرې جمعې په ورځ د پاکستان پر حکومت غږ کړی چې د یوه ګاونډي هېواد په توګه خپل مهم رول ته دوام ورکړي.
کارپوهانو وویل: "په پاکستان کې میلیونونه افغانان د خپل اصلي خوندیتوب اندیښنو په پام کې نیولو پرته افغانستان ته د بیرته ستنیدو له ګواښ سره مخ دي."
په دغه ګواښ کې د جنسیت پر بنسټ تاوتریخوالی، د ښځو او نجونو د حقونو سیستماتیک تخریب، د بشري حقونو د نړۍوال قانون او د کډوالو د قانون څخه سرغړونه او د یونسیار سره د بېرته ستنولو مشورې نه کول شامل دي.
د ملګرو ملتونو دغه کارپوهانو د جنسیت او متقابلو اغیزو په اړه ځانګړې اندیښنه څرګنده کړې.
دا جبري ایستل نه یوازې بشري ناورین رامنځته کوي، بلکې دا هغه عمل دی چې د پاکستان له خوا د بېلابېلو نړۍوالو اصولو، اعلامیو، کنوانسیونونو او تړونونو ښکاره سرغړونه ګڼل کېږي.
۱. د ۱۹۵۱م کال د کډوالو کنوانسیون او د ۱۹۶۷م کال الحاقي پروتوکول
که څه هم پاکستان د ۱۹۵۱م کال د کډوالو د کنوانسیون غړی نه دی؛ خو د کډوالو پر وړاندې د چلند نړۍوال اصول د عرفي نړۍوال قانون (customary international law) له مخې په جبري ډول د کډوالو ایستل د نړۍوالو اصولو خلاف عمل دی او دا اصول په ټولو دولتونو لازمي دي.
د دې کنوانسیون یو مهم اصل "non-refoulement" دی، چې له مخې یې هېڅ دولت نه شي کولای یو کډوال یا پناه غوښتونکی بېرته داسې ځای ته واستوي چې هلته یې ژوند یا ازادي له خطر سره مخ وي.
د افغان کډوالو په حالت کې، چې ډېری یې د طالبانو له وېرې افغانستان پرېښی، پاکستان که دوی بېرته افغانستان ته لېږي، نو دا عمل یې د "non-refoulement" اصل ښکاره نقض دی.
۲. د بشري حقونو نړۍواله اعلامیه (UDHR - 1948)
د بشري حقونو نړۍواله اعلامیه، چې پاکستان هم ورته ژمن دی، د انساني کرامت، ازادي او په امن کې د ژوند حق تضمینوي.
د دې اعلامیې د ۱۴مې مادې له مخې، هر انسان حق لري چې د ځورونې له امله پناه وغواړي او تر لاسه یې کړي.
همدا راز د ۹مې مادې له مخې، هېڅوک باید په زور و نه ایستل شي، بندي نه شي او نه هم له هېواده وشړل شي پرته له دې چې یوه عادلانه او قانوني پروسه عملي شي.
په زرګونو افغان کډوال، چې هېڅ قانوني بهیر ته نه دي وړاندې شوي، له پاکستانه ایستل کېږي. دا کار د اعلامیې د یادو مادو ښکاره سرغړونه ده.
۳. د ماشومانو د حقونو کنوانسیون (CRC - 1989)
پاکستان د ماشومانو د حقونو کنوانسیون لاسلیک کړی او له مخې یې دولتونه مکلف دي چې د ماشومانو حقونه او ګټې وساتي.
دا چې زرګونه افغان ماشومان له پاکستانه ایستل کېږي، له ښوونځیو، روغتیايي خدمتونو او نسبتاً ارامه چاپېریال څخه محرومیږي.
د یاد کنوانسیون د ۳یمې مادې چې د ماشوم غوره ګټې او حقونه تضمینوي او همدا راز د ۲۲مې مادې له مخې، چې د کډوالو ماشومانو حقوق خوندي کوي د پاکستان له خوا یې ښکاره سرغړونه ده.
۴. د شکنجې ضد کنوانسیون (CAT - 1984)
پاکستان دا کنوانسیون هم لاسلیک کړی. د دې کنوانسیون له مخې، هېڅ دولت نشي کولای یو څوک بېرته داسې هېواد ته واستوي چې هلته د شکنجې خطر وي.
افغانستان کې د طالبانو له خوا د نیول کېدو، شکنجې، یا سزا خطر لا هم موجود دی؛ نو د افغان کډوالو ایستل د دې کنوانسیون خلاف عمل دی او د نړۍوالو اصولو له مخې، سرغړونه بلل کیږي.
۵. د اسلامي همکاریو سازمان (OIC) اصول او ژمنې
پاکستان د اسلامي همکاریو سازمان غړی دی او د دې سازمان اصول د مسلمانانو ترمنځ د مرستې، کرامت او یووالي روحیه تقویه کوي.
پاکستان هم په بار - بار ویلي، چې له افغانستان سره د یوه مسلمان ورور هېواد په توګه چلند ته ژمن دی؛ خو د افغان کډوالو سره دا ډول چلند د اسلامي ارزښتونو او د OIC د اصولو سره هم ټکر لري.
۶. د UNHCR سره دوه اړخیزې ژمنې
که څه هم پاکستان د کډوالو کنوانسیون غړی نه دی، خو له UNHCR سره یې همکاري کړې، پر وخت یې امکانات او مرستې تر لاسه کړې، د کډوالو د ثبت، محافظت او دوامداره حل لارو د موندلو لپاره یې فرعي اصولنامې لاسلیک کړې دي.
د افغان کډوالو جبري ایستل د دې ژمنو خلاف دی او د پاکستان نړۍوال اعتبار ته زیان رسوي.
په داسې حال کې چې د افغان کډوالو جبري ایستل نه یوازې یو بشري ناورین دی، بلکې پاکستان دا کار د څو مهمو نړۍوالو کنوانسیونونو، اعلامیو، او اصولو خلاف ترسره کوي.
دا عمل د نړۍوالو قوانینو ښکاره نقض دی او نه یوازې د افغانانو بلکې د پاکستان د نړۍوال اعتبار، انساني ارزښتونو او اسلامي اصولو خلاف هم دی.
نړۍواله ټولنه باید دا مساله جدي ونیسي او پاکستان باید د جبري ایستلو پر ځای د قانوني، انساني او همغږې حل لارې لټه وکړي.
په پاکستان کې د افغان کډوالو د حضور تاریخ له تضادونو ډک دی. له یوې خوا، کوربه ټولنو په ځانګړي ډول د قبایلي سیمو، خیبر پښتونخوا او بلوچستان خلک د شفقت او مېلمهپالنې ښکلي بېلګې وړاندې کړې دي؛ خو له بلې خوا، د پاکستان دولتي ادارو او پوځ دا موضوع بیا-بیا د خپلو ناکامو امنیتي او بهرنۍ پالیسۍ وسیله ګرځولې او ترې یې سیاسي استفاده کړې ده.
د پاکستان حکومت وروستي اقدامات د افغان کډوالو پر وړاندې د بېمسوولیتۍ او ناپوهۍ یو نوی او خطرناک حد ښيي.
د نړۍوالو بشري حقونو مدافع بنسټونه، د کډوالو ملاتړي سازمانونه او د ملګرو ملتونو ادارې پر پاکستان څو وارې غږ کړی چې دا بشري فاجعه دې نه پېښوي.
له دې امله چې د کډوالو بېرته ستنېدل له جدي خطرونو سره مل دي او احتمال شته چې د سیاسي تعقیب سره مخ شي، د ملګرو ملتونو کارپوهانو له پاکستانه غوښتي چې: "سملاسي دې د جبري داخلي بېځايهکولو، ایستنې، نیونې، جبري ایستنې، ګواښونو او نورو فشارونو مخه ونیسي او د نه ایستلو اصل (non-refoulement) دې رعایت کړي، چې یو مطلق او نهماتېدونکی اصل دی."
دغه راز، د پاکستان د خلکو، مدني ټولنو مشرانو او سیاسي څېرو ورته غوښتنې هم تر اوسه له پامه غورځول شوې دي.
هغه دلایل چې د پاکستان سیاستوال د دې ظالمانه اقدام د توجیه لپاره وړاندې کوي، بېاساسه او نادرست دي.
افغان کډوال د پاکستان د مزمنو ستونزو؛ لکه ناامنۍ، اقتصادي بحران، د حکومتولۍ ضعف، جوړښتي تبعیض او ولسي ناخوښۍ اصلي علت نه دي.
دغه کډوال د خپل زحمت، محدودو منابعو او په نورو هېوادونو کې د خپلو خپلوانو د مرستو پر مټ، نه یواځې دا چې د پاکستان پر اوږو بار نه دي، بلکې له دې هېواده یې زیات څه اخیستي نه دي؛ بلکې ورکړي یې دي.
حقیقت دا دی چې د پاکستان د دې وروستي اقدام تر شا اصلي انګېزه، د اسلاماباد سیاسي سرخوردګي ده؛ یوه داسې هڅه ده چې پر طالبانو فشار راوړي تر څو د پاکستان امنیتي غوښتنې ومني.
پاکستان له شاوخوا دوو لسیزو راهیسې طالبانو ته پناه او ملاتړ یې ورکړی او د افغانستان، متحده ایالاتو او له ۴۰ زیاتو هېوادونو د ایتلاف غوښتنې یې له پامه وغورځولې دي.
د ترهګرۍ ضد نړیوالې مبارزې دا پړاو، د پاکستان له لوري له پراخې دوکې او نه عملي کېدونکو ژمنو سره مل و.؛ خو نن طالبان یا د تحریک طالبان پاکستان (TTP) د کنټرول اراده نه لري، یا یې وس نه لري او دې کې هم شک نشته چې تحریک طالبان پاکستان د اوسنۍ ناامنۍ یوه مسوول برخه ده.
په دې هم شک نشته چې طالبانو ته د قدرت د بېرته راګرځولو مرسته یو تاریخي اشتباه وه چې پاکستان یې مرتکب شو او اوس دواړه هېوادونه باید د هغې غمیزې پایلې وزغمي؛ خو دا باور چې طالبان به یوازې د افغان کډوالو د خراب وضعیت او ایستنې له امله خپل سیاسي مسیر بدل کړي او د اسلاماباد امنیتي غوښتنې ومني، یوه بله ستره محاسباتي تېروتنه ده.
دغه ټوله کیسه په داسې حال کې روانه ده چې د دواړو هېوادونو تر منځ د ښو اړیکو تمه کېږي، حال دا چې میلیونونه افغانان له خپلو کورونو شړل کېږي، له سپکوونکو چلندونو سره مخ دي، او دا یوه نه هېریدونکې تجربه ده چې هم افغانستان او هم نړۍواله ټولنه یې ژوره اغېزمنه کړې ده.
د شک ځای نه شته چې د طالبانو مشرتابه د میلیونونو بېګناه افغانانو د دردناکې وضعې مسوولان دي، هماغسې چې د افغانستان دننه د ښځو او نجونو پر وړاندې د پراخې سرغړونې او سیستماتیکو سرکوبونو مسووله ډله ګڼل کېږي.
دا سرغړونې د وروستیو پراخو مهاجرتونو اصلي علت دی او همدا وجه ده چې افغانان نه غواړي بېرته خپل هېواد ته ستانه شي.
یوازې هغه وخت به کډوال په رضاکارانه، مصونه او دوامداره توګه خپلو کورونو ته ستانه شي، چې په افغانستان کې یو مشروع، مسوول او قانونپاله حکومت رامنځته شي چې د خپل ولس او نړۍوالې ټولنې پر وړاندې خپلې ژمنې پوره کړي.
د دې بدلون ترلاسه کول د یوه بینالافغاني سیاسي تفاهم له لارې نه یواځې د افغانستان او پاکستان لپاره، بلکې د ټولې سیمې او نړۍ د ثبات لپاره حیاتي اهمیت لري.
په دغه کال د بلوڅو د هم بستګۍ سازمان ( BYC )د زړورې بلوڅ پیغلې ډاکټر ماهرنګ بلوڅ په مشرۍ د بلوڅ میشتو سیمو په ګوټ ګوټ کې تظاهرات، مارشونه او پرلتونه وکړل او د پاکستان پوځ او پولیسو یې مخه ونه نیولی شوه.
بلې خوا ته د بلوڅو بیلتون خوښو ملتپالو وسله والو ډلو او په خاصه توګه بي ایل اې ( د بلوچستان ازادي بخش اردو) د پاکستان په پوځ ګڼ بریدونه وکړل او ستر تلفات یې ور واړول.
د نوي کال ( ۲۰۲۵ ) د مارچ میاشتې په یولسمه نیټه د بلوچستان سیوۍ ته نزدې د غرونو په منځ کې په یوه دښته کې د بي ایل اې وسله والو په یوه ریل ګاډي برید وکړ.
د دغه ګاډي د محافظینو د وژلو نه وروسته یې دغه ریل ګاډی اختطاف کړ او په دې کې څلور سوه مسافر یې یرغمل کړل چې پکې د سلو نه زیات هغه پاکستاني پوځیان هم وو چې د روژې او د کوچني اختر د رخصتیو لپاره د خپلو فاملینو سره د پاکستان نورو ایالتونو ته روان وو.
وسله والو بلوڅو هغه فامیلونه چې ښځې او ماشومان ور سره وو ازاد کړل، خو د پاتې یرغمل مسافرو د ازادۍ په بدل کې یې په پاکستاني زندانونو کې د خپلو ملګرو د ازادیدو غوښتنه وکړه.
پاکستان دا غوښتنه ونه منله او خپلې قواوې یې د ریل ګاډی د خلاصون لپاره ولیږلې.
د پاکستان پوځ د اته څلویښت ساعته جګړې نه وروسته، چې د ځمکنیو قواوو سره د پوځ هیلي کوپترو هم برخه واخسیته، ریل ګاډی د بي ایل اې د جنګیالیو نه ازاد کړ، خو په دغه جګړه کې د پاکستان پوځ درانه تلفات ولیدل.
د دې نه وروسته د پاکستان مرکزي حکومت په بلوڅ میشتو سیمو کې د نویو عملیاتو د پیلولو تصمیم ونیو، خو د پوځي عملیاتو د پیل نه مخ کې حکومت د بلوڅانو تر ټولو قوي ملي سیاسي سازمان بي وای سي باندې ګوزار وکړ او د دغه سازمان مشره ډاکټر ماهرنګ بلوڅ او ګڼ نور هغه ښځې او سړي یې بندیان کړل چې تر اوسه د پاکستان د پوځ له خوا د بلوڅو ځوانانو د اختطافولو، تړي تم کولو او وژلو په ضد یې سوله ییزه مبارزه کړې ده.
د ماهرنګ بلوڅ او د هغې د ملګرو د توقیف په ضد د بلوچستان په هر ګوټ کې تظاهرات پیل شوي چې پکې په زرګونو سړیو او ښځو برخه اخسې ده.
د مارچ په اوویشتمه نیټه د بلوڅ نیشنل ګوند مشر او یوه ستر بلوڅ سیاسي زعیم سردار اختر مینګل د ماهرنګ بلوڅ او نورو ښځو د خلاصون لپاره د زرګونو بلوڅو په ملګرتیا خپلې سیمې خضدار نه کوټې په لور احتجاجي مارش پیل کړ.
دغه مارش اوس د کوټې سره نزدې لک پاس نومي ځای کې پاکستاني قواوو ایسار کړی دی.
سردار اخترمینګل او نورو مارشوال اخري دوه روژې دغلته تیرې کړې او د اختر مونځ یې هم دغلته په پرلت کې وکړ.
هسې خو د پاکستان د مرکزي حکومت سره د ملتپالو بلوڅو شخړه د کال ۱۹۴۸ نه پیل شوې ده، کله چې د پاکستان جوړیدو نه وروسته د قلات د خان په مشرۍ د بلوڅو مستقل دولت قلات په کال ۱۹۴۷کې جوړیدونکي نوي مملکت پاکستان کې د ګډون نه انکار وکړ او پاکستان قلات ته د وسله والو قواوو په لیږلو د بلوڅانو وطن په زور په پاکستان کې شامل کړ.
د جغرافیايي ساحې له اړخه بلوچستان د پاکستان تر ټولو ستر ایالت دی او د پاکستان د ټولې ساحې ۴۴فیصده ساحه تشکیلوي.
نفوس یې ډیر لږ تقریبا” لس میلیونه شاوخوا دی چې نیمايي ته نزدې یې پښتانه دي، خو د نفت ، ګاز او د سرو زرو په ګډون د پاکستان د قیمتي طبعي زیرمو اتیا فیصده زیرمې په بلوچستان کې دي.
د پاکستان له خوا د نیول کیدو نه پس دا د بلوڅو ملتپالړ خلکو پنځم پاڅون دی چې په ۲۰۰۵کې پیل شوی دی.
دا پاڅون په کال ۲۰۰۶کې د بلوڅو مشهور مشر نواب اکبر بګټي او بل ځوان مشر نوابزاده بالاچ مري د پاکستان د پوځ له خوا نه وژل کیدو نه وروسته ګړندی شوی او په نزدې کالونو کې یې زیات قوت موندلی دی.
په بلوچستان کې وسله واله شخړه درې مهم سیمه ییز اوبین المللي ابعاد او اړخونه هم لري.
وړومبې اړخ یې په افغانستان کی کیدونکې جګړې سره تړای لري.
پاکستاني جنرالانو په تیرو پنځه څلویښت کالونو کې په افغانستان کې د جګړې لپاره د پښتونخوا سره سره د بلوچستان نه هم د خیز د تختې کار اخستی او د افغانستان په جنوب غرب کې د جګړې لپاره یې دلته د طالبانو لپاره د جنګي تربیت، مراکز او د اوسیدو لپاره پټنځي جوړ کړي وو. د طالبانو د کوټې شورا کوم پټ راز نه و.
دویم اړخ یې د پاکستان او چین تر منځه جوړیدونکی تجارتي کارادور دی، چې د چین شنجیانګ (سنکیانګ) د کاشغر سیمه د بلوچستان بحري بندر ګوادر سره وصلوي، یعنې چین به د فارسخلیج سره نزدې د پښې لګولو ځای تر لاسه کړي.
غربي هیوادونه داسې انګیري چې ګویا دا پروژه په ظاهره تجارتي ده، مګر د هغوی په اند چین په ګوادر کې د بحرهند په غاړه پوځي اډه جوړوي.
دریم اړخ یې د ایران سره د ګاونډی توب په تړای پیدا کیدونکې مسلې دي. د پاکستان د لاس لاندې بلوچستان سره جوخت د ایران د لاس لاندې بلوچستان دی چې د سیستان بلوچستان په نوم پیژندل کیږي.
د پاکستان په بلوچستان کې د سني مسلمانانوداسې افراطي ډلې شته چې په پاکستان کې د خپلو پټ ځایونو نه ایران کې وسله وال بریدونه کوياو ایران د غچ اخستلو لپاره کله کله د پاکستان د بیلتون خوښو بلوڅ وسله والو سره کومک کوي.
د کال ۲۰۲۴د جنورۍ د میاشتې پهاوولسمه نیټه ایران د پاکستان په بلوچستان کې د جیش العدل په نوم سني افراطیونو د ډلې پټځي په توغندیو وویشتل.
د دې په عکس العمل کې درې ورځې وروسته پاکستان د ایران بلوچستان په توغندیو وویشت او ادعا یې وکړه چې په ایران کې پټ بلوڅ بیلتون خوښي جنګیاي یې په نښه کړي دي .
خو د ملتپالو بلوڅانو په ضد د پاکستان د پنجابي جنرالانو د تازه عملیاتو یوه غټه انګیزهد بلوچستان طبعيی زیرمې دي.
په اقتصادي او مالي توګه د ورشکست سره مخامخ او په خارجي قرضو کې تر پوزې ډوب پاکستان غواړي چې د خپلو اقتصادی مشکلاتو د رفع کولو لپاره دغه زیرمې خرڅې کړي.
په دغه موخه د اپریل په نیمايي کې د پاکستان پنجابي صدراعظم شهباز شریف د سعودي عرب، د متحده عربي اماراتو ،قطر ،چین او د ځینې نورو هیوادونو په ګډون د پاکستان په طبعی زیرمو کې د پانګونې یو کنفرانسراغوښتی دی.
بلوڅو بیلتون خوښو جنګیالیو په تیرو څو کالونو کې چینايي کارکوونکي وژلي ی او دا اعلان یې هم کړی، چې هغوی به هیڅ یوه خارجي هیواد ته د دغو زیرمو د استثمار اجازه ور نه کړي، اوس داسې ښکاري چې د بلوچستان په دغوزیرمو تجارت کول په بلوچستان کې د پاکستان د تازه پوځي عملیاتو یوه غټه انګیزه ده.