د ایران د سړک او ښار جوړونې وزارت مرستیال جبار ذاکري ویلي چې هره میاشت شاوخوا ۱۰ زره ټنه مال، چې د درې اورګاډو له بار سره برابر دی، له ترکیې څخه د ایران له لارې افغانستان ته انتقالېږي.
نوموړي د اروپا ـ ترکیې ـ ایران ـ افغانستان د اورګاډي ترانزیټ په اړه ددغه هېواد ایلنا اژانس ته وویل چې ختیځ ـ لویدیځ دهلیز ډېر مهم دی او دا همغه پروژه ده چې ددوی مشرتابه هم ورته اشاره کړې ده.
هغه زیاته کړه: «له سرخس نه تر چشم ثریا پورې اورګاډي کرښه باید پوره شي او دا مهال تر خاوران پورې کرښه جوړه شوې، خو له خاوران نه تر تبریز فعلي تمځای او له مرند نه تر چشم ثریا لا پاتې ده. د چشم ثریا د اورګاډي کرښه به موږ د ترکیې له لارې له اروپايي ستندرد پټلۍ سره وصل کړي».
ذاکري وویل چې له ترکیې سره پرېکړه شوې چې دواړه هېوادونه دا موضوع جدي وڅېړي.
له دې وړاندې د افغانستان د رېل پټلۍ پراختیا کنسرسیوم مسوول مصطفی رضایي ویلي و، چې تېر کال له خواف ـ هرات رېل لارې افغانستان ته ۶۰ زره ټنه صادراتي او ترانزیتي توکي انتقال شوي.
رضایي وویل چې په ۱۴۰۲ لمریز کال کې له ایران څخه د شمتیغ سرحدي او رېلي بندر له لارې، چې د خراسان رضوي ولایت په خواف ولسوالۍ پورې اړه لري، ۶۰ زره ټنه صادراتي او ترانزیتي توکي افغانستان ته انتقال شوي دي.
د ۱۴۰۲ کال په لومړیو کې یوازې ۱۱زره او ۵۰۰ ټنه مال انتقال شوی و، چې اکثره یې د افغانستان د رېل پټلۍ د جوړولو توکي وو.
د پاکستان د روغتیا وزیر مصطفی کمال وایي، چې افغانستان د پولیو د له منځه وړلو په هڅو کې له پاکستان څخه مخکې شوی. نوموړي ویلي، چې ښايي افغانستان د پولیو د بشپړ له منځه وړو هدف ته تر پاکستان وړاندې ځان ورسوي.
د پاکستان د روغتیا وزیر مصطفی کمال په کراچۍ کې د روغتیایي څیړنې مشورتي بورډ په شپږم نړیوال طبي څیړنیز کنفرانس کې د وینا پرمهال ویلي، چې افغانستان د پولیو د له منځه وړو په هڅو کې له پاکستان څخه مخکښ دی. نوموړی وايي، سره له دې چې د پاکستان روغتیايي خدمات له افغانستان څخه غوره دي خو هیله یې ښودلې، چې دواړه هېوادونه به په یو وخت پولیو له منځه یوسي.
نوموړي دغه څرګندونې په داسې حال کې کړې، چې په ۲۰۲۴ کال کې په دغه هېواد کې د پولیو ۷۴ پېښې او په روان کال کې شپږ پېښې ثبت شوې دي.
پاکستان داسې مهال افغانستان د پولیو د له منځه وړلو په هڅو کې مخکښ ګڼي، چې سبا دوشنبه د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې د ګوزڼ ضد واکسین کمپاین پیلیږي.
که څه هم طالبانو نه دي ویلي، چې د ګوزڼ ضد واکسین دغه دوره کمپاین کې به په څومره شمېر کې ماشومانو ته واکسین ورکړي، خو په هرات کې د طالبانو د والي رسنیز دفتر د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، چې په دغه دغه ولایت کې به له ۷۵۸ زرو څخه ډیرو ماشومانو ته واکسین ورکول شي.
تر دې وړاندې سرچینو افغانستان انټرننشنل ته ویلي و، چې د طالبانو مشر کور په کور واکسین ورکولو باندې بندیز لګولی او د واکسین اعلان به هم د جومات په لاوډسپیکر کې کېږي او له دې لارې به خلکو ته د واکسین خبر ورکوي.
دغه کمپاین داسې مهال پیلېږي، چې د امریکا اين پي ار رسنۍ راپور ورکړی چې په افغانستان او پاکستان کې د پولیو وایرس د پراخېدو په حال کې دی.
په دغه راپور کې ویل شوي،چې روان زېږدیز کال په افغانستان کې د ګوزڼ یوه مثبته پېښه ثبت شوې ده، خو تېرکال بیا په افغانستان کې د پولیو ۲۴ مثبتې پېښې ثبت شوې وې.
د طالبانو مشر ملا هبت الله له نظامي ارګانونو د شل سلنې تشکیل د تنقیص د حکم د تطبیق په طرح کې لیکلي، چې په دې تنقیص کې دې د اجیرانو او ساتونکو بستونو ته لومړیتوب ورکړل شي. مولوي هبت الله د بودجې کسر له امله د امنیتي ادارو ۲۰ سلنه کارکوونکي فعال احتیاط ته سوق کړي دي.
د ملا هبت الله له خوا ترتیب شوې د تنقیص طرحې په سریرزه کې لیکل شوي چې له زیاتو بحثونو وروسته یو لړ مهمو مصلحتونو ته په کتو ددې ډلې مشر ملا هبت الله د نظامي ارګانونو له سقف څخه د ۲۰ سلنه تشکیل د تنقیص حکم ورکړ.
د نابشپړ تشکیل په برخه کې درېیمه درجه کې هغه کسان ښودل شوي چې په غیر مسلکي بستونو کې مقرر دي.
په څلورمه درجه کې بیا د هغو ساحو د جزوتامونو بستونه شامل دي چې هلته امنیتي ستونزې نشته.
په طرح کې په پنځمه برخه کې بیا مشاورین، مرستیالان او کارپوهان ښودل شوي دي.
په دې طرح کې لیکل شوي چې د اکمال شوي تشکیل په برخه کې «بعدالفتح، همکاران، د شهیدانو وراثین، له یوې کورنۍ څخه زیات وروڼه، زیات عمر لرونکي، معذوران، ډېر بې سودان او غیر حاضران شامل دي».
په دې طرح کې د ورته وظیفوي استقاماتو لرونکو تشکیلاتو د ادغام او ترې د اضافي تشکیل د تنقیص لارښوونه شوې ده.
په حمایوي برخه کې ویل شوي، چې د مدیریتونو معاونیتونه باید تنقیص او د امرینونو څخه یو امر د معاونیت دنده هم پرمخ بوځي.
په طرح کې راغلي، چې کله پورتني موارد هم مطلوپ نتقیص پوره نه کړي نو بیا دې د هغو ساحو تشکیلاتو څخه چی امنیت هلته ښه دی او ډېر ضرورت نشته، «معینه فیصدي تشکیل هم کم شي».
په طرح کې همدراز ویل شوي چې له دې تشکیل څخه څوک تنقصیږي او کورونو ته رخصتیږي ، که «مجاهد وي، که همکار وي یا د شهید له ورثه وو څخه وي یا بعدالفتح وي، دوی ټولو ته باید له بدیل امتیاز څخه ۵ زره افغانۍ په کور ورکړل شي».
ددې طرحې له مخې که چېرې بیا په کومو برخو کې تشکیل اضافه کېږي نو بیا تنقیص شوي کسانو ته اولویت ورکړل شي.
په دې وروستیو کې په ټولنیزو رسنیو کې د طالبانو اړوند وسله والو غږونه لاس په لاس کېږي چې د تنقیص په دغه بهیر کې له دندو ایستل شوي، ډېر ناراضه دي او نیوکه یې همداده چې قرباني هم ساتونکي ورکوي او بېرته له دندو هم ساتونکي زیات تنقیص کېږي.
د طالبانو مشر ملا هبت الله په داسې حال کې دا پرېکړه کوي، چې له افغانستان سره د امریکا مرستې درول شوې دي او وخت ناوخته دولتي کارکوونکي د معاشونو د ځنډ او خنډ په اړه شکایتونه کوي.
د طالبانو د زندانونو چارو د سمون ادارې نظامي مرستیال حبیب الله بدر وايي، د ولسي جرګې پخوانی غړی الله ګل مجاهد د قتل په تور د څرخي پله په زندان کې بندي دی. نوموړی وايي، مجاهد ته د نورو بندیانو په څیر د کورنۍ له غړو سره د لیدو اجازه هم ورکول کیږي.
حبیب الله بدر وايي، د ولسي جرګې پخواني غړي الله ګل مجاهد باندې د قتل تور دی او د نورو بندیانو په څير په څرخي پله زندان کې د بند ټاکلې موده تیروي خو د مجاهد د اعدام په تړاو یې څه ونه ویل.
حبیب الله بدر کابل کې له یوه خصوصي ټلویزیون سره په مرکه کې ویلي:«د پخوانی وکیل الله ګل قضیه شخصي قضیه ده، د قتل موضوع ده، چا چې ادعا پرې کړې ده، قضا فیصله چې کوي دوی ته یا حکم د قید ورکوي یا اعدام ورکوي، هغه په قضا پورې تعلق لري، زموږ سره په زندان کې شته.»
د طالبانو د زندانو چارو د سمون ادارې نظامي مرستیال د الله ګل مجاهد په اړه دا هم روښانه نه کړه چې په څرخي پله زندان کې به د څومره وخت لپاره بندي وي.
خو افغانستان انټرنشنل تېر کال په سلواغې میاشت کې داسې اسناد ترلاسه کړي وو، چې په کابل کې د طالبانو یوې لومړنۍ محکمې د طالبانو د استخباراتو ریاست د یوه کارکوونکي قاري سعیدالله د «قصدي وژنې» په تور ، الله ګل مجاهد په ۱۷ کاله او زوی یې په یوه کال بند محکوم کړي.
بدر وايي، الله ګل مجاهد ته د نورو بندیانو په څیر د کورنۍ له غړو سره د لیدلو اجازه هم ورکول کیږي.
په ورته وخت کې دغه طالب چارواکی وايي، چې د دوی په زندانونو کې له ۱۰۰ تر ۱۳۰ بهرني وګړي د بېلابېلو جرمونو په تور بندیان دي. نوموړي د کوم هېواد د نوم له یادولو پرته وویل، چې یاد بهرني وګړي ډیری د ګاونډیو هېوادونو اوسیدونکي دي.
حبیب الله بدر وايي، دمګړۍ د طالبانو په زندانونو کې د ۱۴۰۰ ښځو او ۳۰۰ طالبانو په ګډون ۱۲۰۰۰ کسان بندیان دي.
سره له دې چې دغه طالب چارواکی په زندانونو کې د ربړونو او شکنجو راپورونه ردوي، خو پر دې ډله تور دی چې له بشري حقونو سرغړونه کوي او زندیان ربړوي.
سبا دوشنبه د قزاقستان د مرستیال لومړي وزیر او د ملي اقتصاد وزیر سېرېک ژومانګارین په مشرۍ یو جګپوړی پلاوی کابل ته راځي. په دغه درې ورځني سفر کې ټاکل شوې، چې ژومانګارین د طالبانو له چارواکو سره رسمي لیدنې ولري او په کابل کې به د قزاقي توکو یو نندارتون هم پرانیزي.
دا سفر داسې مهال کیږي، چې قزاقستان له تور نوملړه د طالبانو د نوم اېستلو پرېکړه کړې او روسیې هم تازه ورته ګام پورته کړی.
له مرستې د «همکاریو تر نوي فصله»
له سفر وړاندې، قزاقستان افغانستان ته ۲۲۰۰ ټُنه بشري مرسته واستوله، چې د غنمو اوړو، وریژو، سبزیو تېلو او کمپلو ترڅنګ د ژمي او اوړي لپاره اړین توکي پکې شامل دي. ټاکل شوې درمل کابل ته په یوه جلا الوتنه کې واستول شي.
قزاق چارواکو دا مرسته یوازې بشرپاله اقدام نه، بلکې د اوږدمهاله اقتصادي شراکت بنسټ بللی.
قزاقستان هڅه کوي چې افغانستان ته د غنمو او اوړو صادرات زیات کړي او په بدل کې د افغانستان مېوې، سبزیجات، وچه مېوه او نور خوراکي توکي وارد کړي.
هممهاله د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د ستراتېژیکو مطالعاتو مرکز د قزاقستان او افغانستان د اړیکو پر پیاوړتیا څېړنیزې ناستې کوربه و.
د طالبانو بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې په دې ناسته کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي، سیاسي، سوداګرۍ اوسیمهییزو همکاریو د پراخېدو په هکله خبرې وشوې.
په دې ناسته کې په کابل کې د قزاقستان سفارت ډېپلوماټانو او د یاد هېواد د ستراتیژیکو مطالعاتو مرکز رییس جکین توکوموف هم ګډون درلود.
نوموړي په دې ناسته کې ټینګار کړی، چې قزاقستان له طالبانو سره په بېلابېلو برخو کې د همکاریو پراخولو ته چمتو دی.
طالبانو په دې ناسته کې ویلي، چې له قزاقستان سره د ټرانزیټ او سیمهییز اتصال په برخه کې د پام وړ فرصتونه رامنځته شوي دي.
دوی دغه وضعیت د دوه اړخیزو اړیکو لپاره نوی فصل بللی دی.
د ۲۰۲۴ کال د لومړۍ نیمايي پایلو له مخې، د افغانستان له لارې د قزاقستان د سړکونو ترانزیتي لېږد ۸ سلنه ډېر شوی، چې مجموعي حجم یې له ۵۰۰۰ ټنه څخه زیات و. تیر کال، دا شمېر تر ۱۰۰۰۰ ټنه زیات و.
قزاقستان غواړي چې افغانستان د شمال-جنوب اقتصادي دهلیز یوه مهمه کړۍ وګرځوي، چې د چین، قزاقستان، افغانستان، او بیا د پاکستان له بندرونو (کراچۍ او ګوادر) څخه منځني ختیځ او جنوبي اسیا ته د سوداګرۍ یوه لنډه لاره پرانیستل شي.
په تېره اکتوبر میاشت کې الماتا ښار د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیرنورالدین عزیزي او د قزاقستان د ملي اقتصاد وزیر سېرېک ژومانګارین په ګډون د «افغان-قزاق تجارتي مجمع» کوربه و. په دغه فورم کې د ۳۱۷،۶ میلیونه ډالرو په ارزښت ۲۳ قراردادونه لاسلیک شول او یوه د لارې نقشه هم وړاندې شوه چې د دوه اړخیز تجارت کچه باید تر درې میلیارده ډالرو ورسوي.
د کانونو او انرژۍ برخه کې پانګونه
طالبانو په دغه فورم کې د افغانستان کاني زیرمو ته اشاره وکړه، چې سره زر، لیتیم، مس، جست او مرمر پکې شامل دي. د طالبانو د کانونو مرستیال وویل، چې د هېواد امنیتي وضعیت اوس دومره ښه شوی چې پانګوالو ته زمینه برابره ده.
قزاقستاني چارواکو د ټاپي ګازو نللیکې پروژه کې د ګډون لیوالتیا هم ښودلې، چې له ترکمنستان نه تر هندوستان پورې د افغانستان له لارې تېرېږي.
قزاقستان چین-افغانستان-قزاقستان د ټرانزیټ له لارې د لا اغېزناکې سوداګرۍ لپاره دوه بدیلې طرحې وړاندې کړې دي، چې هدف یې د خالي کانټینرونو د بیرته ستنولو لګښت کمول دي.
همداراز، قزاقستان د «خورغوس» وچ بندر له لارې د افغان توکو لپاره د لوژستیکي مرکز د جوړېدو وړاندیز کړی.
دا تعاملات داسې مهال دي، چې د طالبانو حکومت لاهم نړیوالو په رسمیت نه دی پېژندلی، خو د سیمې هېوادونو قزاقستان او روسیې او دغه راز ازبکستان له دې ډلې سره خپلې اړیکې پیاوړې کړې دي.
د اېکانومیک ټایمز د راپور له مخې، د منځنۍ اسیا سوريایي اسلامپالي چې پخوا یې د سوریې په جګړه کې برخه اخیستې وه؛ په افغانستان کې د دوی تازه راڅرګندېدو د طالبانو، منځنۍ اسیا هېوادونو او هند ترمنځ اندېښنې زیاتې کړې دي.
ورځپاڼه زیاتوي، دغه اسلامپالي د بدخشان، بغلان او هرات په ولایتونو کې ځای پر ځای شوي چې سیمهییز امنیت ته ګواښ پېښوي او شونې ده چې منفي اغېزې یې تاجکستان، ازبکستان او هند ته هم وغځېږي.
سره له دې چې قرغزستان له افغانستان سره ګډه پوله نه لري؛ خو بیا هم د سخت دریځو د فعالیتونو له زیاتېدو اندېښمن دی او د روان کال له پیله یې د کودتا دوه هڅې شنډې کړې دي.
همدا راز تاجکستان هم د داعش له ګواښونو سره مخ دی او دغې ډلې د یوې ویډیو په خپرولو سره د دوشنبې حکومت ته ګوت څنډه کړې ده.
بل خوا روسیې تېره ورځ طالبان د ترهګرو ډلو له نوملړه اېستلي؛ ترڅو په افغانستان او پاکستان کې د طالبانو له ملاتړه برخمن شي.
د هند د اکانومیک ټایمز ورځپاڼې د راپور له مخې، داعش هڅه کوي چې د افغانستان او پاکستان په سیمه کې خپل حضور پراخ کړي؛ ترڅو د منځنۍ اسیا «سېکولر» رژیمونه او طالبان په نښه کړي.
داسې راپورونه هم خپاره شوي، چې ګواکې داعش د پاکستان په بلوچستان ایالت کې د پاکستاني پوځ په ملاتړ روزل کېږي.
د حزب التحریر ډله چې اوس د بنګله دېش په حکومتي جوړښت کې فعاله ده، په قرغزستان کې یې هم خپل نفوذ پراخ کړی دی.
ورځپاڼه وایي، چې هند له ازبکستان او تاجکستان سره د افغانستان په پوله کې پرمختګونه له نږدې څاري؛ ځکه د ازبکستان د اسلامي غورځنګ د راتګ په اړه اندېښنه لري، چې ښايي په سوریه کې د واک له بدلون او د حزب التحریر الشام له راپورته کېدو وروسته بېرته فعال شي.
اکانومیک ټایمز ورځپاڼې د باخبرو سرچینو په حواله ویلي، چې ازبکستان او تاجکستان هم د سوریې له اسلامپالو سره د تړاو لرونکو سخت دریځو له زیاتېدونکي نفوذ څخه اندېښمن دي چې په منځنۍ اسیا کې د «سېکولر» حکومتونو د نسکورولو لپاره له افغانستان څخه فعالیت کوي.
په سوریه کې د اسلامپالو وروستیو بریاوو په منځنۍ اسیا او په ځانګړې توګه په ازبکستان او تاجکستان کې ډېری سخت دریځي یې د بریا لپاره هڅولي دي.
د یوه راپور له مخې چې د جنورۍ په میاشت کې خپور شو؛ سیف الدین تاجیبایف چې یو تاجکستانی وګړی دی، د سوریې د اسلامي پوځ لپاره منصوب شوی او ښایي د منځنۍ اسیا په هېوادونو کې د «ترهګریزو فعالیتونو» په برخه کې یو مهم کس شي.
راپور زیاتوي، چې د سوریې د نوي حکومت د دفاع وزارت د عملیاتو څانګې لوی درستیز په توګه د تاجیبایف ټاکل کېدل د تاجکستان، ازبکستان، قرغزستان او افغانستان د سخت دریځو له تود هرکلي سره مخ شوی دی.