د ایران «ایاېفپي نیوز» وېبپاڼه د دغه هېواد د حکومتي ویاندې فاطمه مهاجراني په حواله وايي، د هلمند سیند د اوبو یوه برخه چې د ایران حق دی، اوس دغه هېواد ته بهېږي او د یاد بهیر د دوام لپاره ډېپلوماټیکې هڅې روانې دي.
نوموړې د کابینې د غونډې په څنډه کې زیاته کړې، چې د هلمند اوبه یوه پخوانۍ مسئله ده او د ایران حکومت غواړي چې د خبرواترو او ډېپلوماسۍ له لارې یې حل کړي.
هغې وویل: «له نېکه مرغه، اوسمهال یوه برخه اوبه ایران ته بهېږي او د دغه وضعیت د دوام لپاره خبرېاترې روانې دي.»
مېرمن مهاجراني د دې مسئلې د چاپېریال اغېزو ته په اشارې هیلهمندي ښودلې، چې له نورو همکاریو سره به دا ستونزې ډېر ژر حل شي.
ایران او افغانستان په ۱۳۵۰ هجري لمریز کال کې د هلمند سیند د اوبو د وېش په تړاو یو تړون لاسلیک کړی، خو ایراني چارواکي ادعا کوي چې پر افغانستان د طالبانو تر واکمنېدو وروسته دا تړون په سمه توګه نه دی پلي شوی.
د یادونې ده، چې وړمه ورځ د ایران د اوبو د صنعت ویاند عیسی بزرګزاده ویلي و چې له افغانستان سره د هلمند د اوبو په تړاو روانې خبرې تر اوسه د پام وړ پایله نه لري او له افغانستانه ایران ته د اوبو بهیر له ټاکل شوې کچې ښکته پاتې شوی دی.
سرچينو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې د کندهار په دویمه عينو مېنه کې د بلوڅانو هديرې ته څېرمه د طالبانو پر يوې امنیتي پوستې چاودنه شوې. که څه هم د چاودنې نوعیت او د تلفاتو اړوند معلومات نه شته؛ خو ځايي خلک وايي، چې چاودنه ډېره زوروره وه او غږ يې د ښار تر ډېرو سيمو رسېدلی.
له کندهار څخه سرچينو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته د چهارشنبې په ماښام (د غبرګولي ۲۱مه) ویلي، چې تر چاودنې وروسته طالبانو سم دستي سیمه کلابنده کړې او چاته د ورتګ اجازه نه ورکوي.
د چاودنې له امله په سيمه کې د نږدې کورونو ښيښې ماتې شوي او مالي زيانونه یې هم اړولي دي.
طالبانو په رسمي ډول د چاودنې د نوعیت، مرګژوبلې او نورو جزياتو په اړه څه نه دي ویلي.
خو د کندهار د طالبانو امنیه قومندانۍ بیا ویلي، چې چاودنه د پخوانيو راټولو شویو پټاکیو او باروتو وه، چې دوی خپله ورته چاودنه ورکړې.
طالبانو مخکې د پخوانيو باروتو او توکو د چاودېدو پر مهال خلکو ته خبرتياوې خپرولې او د خلکو په خبره، طالبانو وړاندې تر دې هېڅ وخت د شپې دومره ناوخته چاودېدونکي توکي نه دي پټاو کړي.
د طالبانو د امنیه قومندانۍ او د عینو مېنې د ۱۱ حوزې مسوولین د مخابرو له لارې په خبرو کې هڅه کوي، چې د چاودنې نوعیت او مرګ ژوبله پټه وساتي.
د طالبانو د امنیه قومندانۍ يو مسوول کس په مخابره کې پر خپلو ملګرو غږ کوي: «ډېر تاوان یې نه دی رسولی، ووایاست چې باروت مو پټاو کړي.»
د کندهار په عينو مېنه کې د طالبانو د مشر هبت الله اخوندزاده مېلمستون، د طالبانو د وزیرانو، والیانو، قومندانانو او لوړو مشرانو کورونه دي او هلته اوسېږي.
دا په داسې حال کې ده، چې تل عينو مېنې ته داخلېدونکې ټولې لارې تر سخت څار لاندې وي او دومداره تلاشۍ په کې شروع وي.
په داسې حال چې طالبانو او اسلاماباد پرېکړه کړې چې خپلې ډېپلوماتیکې اړیکې د سفیرانو کچې ته لوړې کړي، خو ډان ورځپاڼې په یوه مقاله کې خبرداری ورکړی چې د دواړو هېوادونو ترمنځ جدي ننګونې لا هم نه دي حل شوي.
د دغې پاکستانۍ ورځپاڼې د مقالې د لیکوال په اند، د طالبانو او پاکستان ترمنځ ترټولو لوی خنډ په افغانستان کې د طالب ادارې په ملاتړ د ټيټيپي حضور دی.
لیکوال زیاته کړې، چې ټيټيپي له افغانستانه د پاکستان پر ضد د طالبانو تر ضمني ملاتړ لاندې فعالیت کوي او دا هغه څه دي چې اسلاماباد یې ډېر اندېښمن کړی دی.
د ډان ورځپاڼې په څېړنیزه مقاله کې راغلي، چې په دې وروستیو کې د پاکستان په خاوره کې د ټيټيټي وسلهوالې ډلې بریدونه ډېر شوي او د دغه هېواد سرحدي سیمو امنیت یې له جدي ګواښ سره مخ کړی دی.
د دې ګواښونو په غبرګون کې پاکستان څو ـ څو ځلې د افغانستان په خاوره کې هوايي بریدونه کړي دي.
د لیکوال په خبره، دې هوایي بریدونو د طالبانو سخت غبرګون راوپارولی او د دواړو هېوادونو ترمنځ یې ترینګلتیاوې ډېرې کړې وې.
د مقالې په یوې برخه کې لیکل شوي، چې د طالبانو او هند ترمنځ پراخېدونکې اړیکې د دې لامل ګرځېدلې، چې دا ډله د پاکستان پام ځان ته واړوي.
د کابل او نوي ډیلي د چارواکو ترمنځ رسمي لیدنې او د طالبانو لهخوا په هندي کشمیر کې ترهګریز برید، په پاکستان کې د یادې ډلې د هند پلوي دریځ په توګه تعبیر شوی دی.
دې سره جوخت، له پاکستانه د افغان کډوالو د ډلهییزې اېستلو سیاست هم د طالبانو او اسلاماباد دوهاړخیزې اړیکې زیانمنې کړي دي، چې د تېر کال له اکټوبر میاشتې راهیسې شاوخوا ۸۴۵ زره افغانان له پاکستانه اېستل شوي دي.
د افغان کډوالو په منځ کې ډېر شمېر داسې کسان هم شته چې له کلونو او ان لسیزو راهیسې یې په دغه هېواد کې ژوند کړی دی.
دا لړۍ لا هم روانه ده او د پاکستان حکومت خبرداری ورکړی، چې روان کال به هم مېلیونونه نور افغان کډوال له دغه هېواده وباسي.
همداراز، د دواړو هېوادونو ترمنځ د سرحدي لارو پرلهپسې تړل کېدو سوداګریز فعالیتونه ګډوډ کړي او د سوداګرو او عامو خلکو ترمنځ یې سخته نارضایتي رامنځته کړې ده.
د ډان ورځپاڼې په مقاله کې ویل شوي، چې دې وضعیت د افغان وګړو په منځ کې د پاکستان پر وړاندې د منفي احساساتو لمن پراخه کړې ده.
د ډان ورځپاڼې د څېړنېزې مقاله لیکوال زیاته کړې، چې د کابل او اسلاماباد ترمنځ د ډیپلوماتیکو اړیکو ښهوالی یو مهم ګام دی، خو د دې ژورو ننګونو له حل پرته، د دواړو هېوادونو ترمنځ د تلپاتې باور او ثبات رامنځته کېدل به ستونزمن وي.
د امریکا د دفاع وزیر پېټ هېګسټ وايي، داسې نښېنښانې شته چې ښايي ایران د اټومي وسلو د جوړېدو هڅه وکړي. دا څرګندونې د چهارشنبې په ورځ د امریکا د مشرانو جرګې د بودیجې فرعي کمېټې په غونډه کې مطرح شوې دي.
هېګست د سناتور لېندزي ګراهام د پوښتنې په ځواب کې وویل: «ډېر شواهد شته چې ښيي ایران د داسې یو څه پر لور روان دی چې تر ډېره اټومي وسلې ته ورته دی.»
سناتور ګراهام همداراز د ایران لهخوا د دې ډول وسلو د درلودو د احتمالي ګواښ په اړه خبرداری ورکړی او وايي: «ایا د القاعدې په لاس کې د اټومي وسلې او د ایران د ایتالله په لاس کې د اټومي وسلې ترمنځ ډېر توپیر شته؟ زما په اند نه؛ یوازینی توپیر یې د دوی مذهبي انګېزه ده.»
ورته مهال، ګراهام له پوځي چارواکو پوښتي چې ایا اسراییل فکر کوي ایران ښايي د دوی پر ضد له اټومي وسلې نه کار واخلي؟ د امریکا له لوړپوړو پوځي چارواکي جنرال دان «رازین» کین په ځواب کې وویل: «ممکنه ده»، په داسې حال کې چې د امریکا د دفاع وزیر وویل: «هو.»
دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي، چې د ایران د اټومي پروګرام په تړاو راتلونکې یکشنبه د تهران او واشنګټن ترمنځ د خبرواترو نوی پړاو پېلېږي.
همدا نن د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي ویلي، ډونالډ ټرمپ واک ته له رسېدو سره سم څرګنده کړې، چې ایران باید د اتومي وسلو جوړېدو اجازه ونه لري او دا خبره د ایران له خپلې تګلارې سره همغږې ده او کولای شي د یوې هوکړې لپاره بنسټ وګرځي.
عراقچي له ایران سره د اټومي هوکړې د خبرو نوي پړاو په اړه پر خپلې اېکسپاڼې لیکلي: «داسې یوه هوکړه چې وکړای شي د ایران د اټومي پروګرام سولهيیز ماهیت تضمین کړي، لاسته راوړل کېدای شي او دا بهیر په چټکۍ سره ممکن دی.»
د یادونې ده، چې ایران په وار-وار ټینګار کړی چې اټومي پروګرام یې سولهییزې موخې لري، خو لوېدیځ هېوادونه د دې مسئلې په تړاو اندېښمن دي.
طالبان وایي، د دغه ډلې د سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي د ازبکستان له ولسمشر شوکت میرضیایف سره په لیدنه کې د افغانستان په اړه د نوموړي دريځ ستایلی دی. د ازبکستان ولسمشر د تاشکند د اقتصاد او پانګونې فورم کې د افغانستان پر ثبات، دوامداره پرمختګ او پر نړۍیوالې همکارۍ ټينګار کړی.
د طالبانو تر واک لاندې ملي راډيو ټلویزیون د چهارشنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۱مه) راپور ورکړی، چې د طالبانو د سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي د تاشکند د اقتصاد او پانګونې فورم په څنډه کې د ازبکستان له ولسمشر شوکت میرضيایف سره کتلي دي.
په راپور کې زیاته شوې، چې دواړو خواوو د سواګرۍ، اقتصاد، ټرانسپورټ، انرژۍ، کرنې او د کانونو د استخراج په برخو کې د همکاريو پر پراختیا خبرې کړي دي.
په خبر کې ویل شوي، چې عزيزي د افغانستان په اړه د ازبکستان د ولسمشر دريځ ستایلی دی.
د راپور له مخې: «د صنعت او سوداګرۍ وزیر د تاشکند پانګونې نړۍوال څلورم فورم کې د افغانستان په تړاو د اوزبکستان د ولسمشر له دریځه مننه او قدرداني کړې.»
د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف د تاشکند د اقتصاد او پانګونې فورم په پرانېستونکې وینا کې د افغانستان پر اقتصاد او دوامداره پرمختګ ټینګار کړی او ویلي یې دي، چې د طالبانو له حکومت سره باید نړۍوالې همکارۍ ته دوام ورکړل شي او د افغانستان د انزوا مخه ونیول شي.
ازبکستان له طالبانو سره د اقتصادي او سوداګريزو اړیکو د پراختیا په هڅه کې دی؛ خو د نورو هېوادونو په څېر دغه هېواد لا هم طالبان په رسمیت نه دي پېژندلي.
د غزې د روغتیا وزارت د چهارشنبې په ورځ وویل، چې د اسراییل او حماس ترمنځ شل میاشتنۍ جګړه کې د وژل شویو فلسطینیانو شمېر له ۵۵ زرو اوښتی دی. د دې وزارت په وینا، د جګړې له پیل راهیسې له ۱۲۷ زرو ډېر کسان ټپیان شوي دي.
د غزې د روغتیا وزارت په خبره، د وژل شویو کسانو له نیمایي ډېر یې ښځې او ماشومان دي.
په غزه کې د اسراییل پراخ پوځي عملیات تر هغه وروسته پیل شول، چې د ۲۰۲۳ کال د اکټوبر په اوومه حماس د اسراییل په سوېل بریدونه وکړل او د دغې مودې په تېرېدو سره د دې جګړې د پای کوم څرک نه ښکاري.
د غزې د روغتیا وزارت د حماس تر کنترول لاندې حکومت یوه برخه ده، خو د اسوشیېټېد پرس خبري اژانس په وینا، د دې وزارت کارکوونکي مسلکي ډاکټران دي چې دقیق شمېرې ثبتوي او خپروي.
اسوشیېټېد پرس وايي، که څه هم اسراییل د دې وزارت شمېرې تر پوښتنې لاندې راولي، خو د دې وزارت د پخوانیو جګړو د تلفاتو شمېرې په پراخه توګه له هغو شمیرو سره سمون لري، چې د خپلواکو کارپوهانو له خوا ورکړل شوې دي.
اسراییلي ځواکونو د غزې پراخې سیمې ویجاړې کړي دي او شاوخوا ۹۰ سلنه خلک یې بېځایه شوي دي.
اسراییلي ځواکونو په وروستیو اوونیو کې د غزې له ساحلي سیمې څخه تر نیمایي ډېره برخه په یوه نظامي خوندیتوب زون بدله کړې، چې د سوېلي ښار رفح هم پکې شامل دی او دا هغه ښار دی چې اوسمهال له خلکو تش شوی دی.
په عین وخت کې، هغه دوه نیمې میاشتې محاصره چې اسراییل له حماس سره د اوربند له پای ته رسېدو وروسته پلي کړه، د قحطۍ اندېښنې زیاتې کړې، خو دا اندېښنې بیا د مې میاشتې په ترڅ کې یو څه کمې شوې.
د اسراییل او متحده ایالاتو تر ملاتړ لاندې د مرستو د وېش سیسټم چې له ګډوډۍ او تاوتریخوالي سره مخ شوی دی، ملګري ملتونه وايي چې د اسراییل د محدودیتونو، د قانون د نقض او پراخې غلا او چور له امله د خوراکي موادو د رسولو لپاره له جدي ستونزو سره مخ دي.
اسراییل حماس په دې تورنوي، چې د مرستو پیسې غلا کوي، خو ملګري ملتونه او د بشري مرستو ادارې وسله والو ډلو ته د مرستو د هر ډول سیستماتیک انحراف ردوي.
د غزې جګړه هغه مهال پیل شوه کله چې د حماس وسلهوالو د اکټوبر په ۷مه برید کې شاوخوا ۱۲۰۰ تنه چې ډېری یې ملکي وګړي وو، ووژل او ۲۵۱ تنه یې وتښتول.
دا په داسې حال کې ده، چې له نیول شویو کسانو څخه تر نیمايي ډېر د اوربند یا نورو هوکړو له لارې خوشې شوي دي.
اسراییلي ځواکونو تر دې دمه اته کسان ژوندي ژغورلي او د لسګونو نورو پاتې شونو ته یې لاسرسی پیدا کړی دی.
