د ټرافیکي پېښو له امله په میدان وردګ، پنجشېر او فراه کې څلور کسه مړه او ۱۸ ټپیان دي

د پنجشنبې په ورځ د (غبرګولي ۲۲مه) په دې تازه خپاره شوي راپور کې راغلي، د ۲۰۲۵کال د اپرېل تر پایه نږدې ۱۲۲.۱ مېلیونه انسانان اړ شوي چې خپل کورونه پرېږدي. دغه شمېر د تېر زېږدیز کال پرتله پراخ زیاتوالی ښیي.

په راپور کې راغلي، چې افغانستان له «۱۰.۳ مېلیونه کډوالو او کورنیو بې ځایه شويو کسانو» درېیم، سوریه د «۱۳.۵مېلیونه بې ځایه شویو» په لرلو سره دویم او سوډان بیا د «۱۴.۳مېلیونه کسانو» د لرلو له امله د نوملړ په سر کې دی.

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د واکمنۍ راهیسې له هېواد څخه د طالبانو د ګواښونو، بې روزګارۍ او اقتصادي ستونزو له کبله د خلکو کډوالي او تګ په بې سارې توګه ډېر شوی دی.

همدا راز په ۲۰۲۴کال کې د پاکستان او ایران له لوري بیا سلګونه زره افغان کډوال په جبري توګه بېرته خپل هېواد ته اېستل شوي دي.

د یونسیار عالي کمېشنر فیلیپو ګرانډي د دغه راپور د پایلو په اړه ویلي:« موږ دا مهال په نړۍوالو اړیکو کې د سختې بې‌ثباتۍ دورې تجربه کوو. عصري جګړې د انسانانو د رنځ لامل شوې دي. د سولې د موندلو او د بې‌ ځایه شویو وګړو لپاره د تلپاتې حل لپاره باید خپلې هڅې دوه برابره کړو».

راپور زیاتوي، چې له له یاد شمېر کسانو څخه شاوخوا ۷۳.۵ مېلیونه کسان دننه په خپلو هېوادونو کې بې‌ ځایه شوي او نږدې ۴۲.۷ مېلیونه نور بیا د خپلو هېوادونو پرېښودو ته اړ شوي او د کډوالو په توګه ژوند کوي.

په راپور کې یوه بله مهمه خبره دا ده چې، د بډایه هېوادونو له عامو انګېرنو سره برعکس ۶۷ سلنه کډوال خپلو ګاونډیو هېوادونو کې پاتې کېږي او ۷۳سلنه هغو هېوادونو کې مېشت دي، چې یا کم عاید یا منځني اقتصادي وضعیت لري.

سره له دې چې د کډوالو شمېر په بې ‌سارې توګه زیات شوی؛ خو د UNHCR لپاره مالي مرسته لا هم د ۲۰۱۵ کال په کچه پاتې ده.

دا په داسې حال کې ده، چې پر کوربه هېوادونو فشار زیات شوی او پناه‌غوښتونکي نور هم زیا‌نمن شوي دي.

فیلیپو ګراندي همداراز د ځینو کډوالو د بېرته ستنېدو یادونه کړې. هغه وايي: «د تېرو شپږو میاشتو په ترڅ کې د ټولو خنډونو سره، سره نږدې دوه مېلیونه سوریايي وګړي بېرته خپل هېواد ته ستانه شوي دي. که څه هم سوریه لا تر اوسه یو زیانمن هېواد دی؛ خو دغه ستنېدنه د هیلو نښه ده».

په ټوله کې په ۲۰۲۴ کال کې نږدې ۹.۸ مېلیونه بې ‌ځایه شوي کسان بېرته خپلو مېنو ته ستانه شوي، چې په کې ۱.۶ مېلیونه کډوال او ۸.۲ مېلیونه داخلي بې‌ ځایه شوي کسان شامل دي.

د یاد راپور په پای کې ټینګار شوی، چې یونسیار د کډوالو، بې‌ ځایه شویو کسانو او کوربه ټولنو لپاره دوامداره مالي ملاتړ ته اړتیا لري.

د امرالله مېړني په نوم یو ورغلي سېلاني ویلي، هغه ډول چې په یاده سیمه کې د خدمتونو یادونه کېږي نشته.

نوموړي زیاته کړې: «سړک باندې باید کار وشي، د موترو د نظم لپاره باید د ټرافیکو یو بندوبست وشي».

د شفیق بهیر په نوم یوه بل سېلاني هم نیوکه کړې ده، چې په دغه پارک کې په کافي توګه برېښنا نشته او له امله یې سېلانیان له ستونزو سره مخ دي.

د هغه په خبره: «ډېری سېلانیان په لاره کې له ستونزو سره مخ کېږي او باید جوړه شي».

همدا راز د ځاځي اریوب په تفریحي پارک کې د لوړو بیو څخه شکایتونه شوي دي.

د افغانستان انټرنشنل پښتو موندنو ښوولې وه، چې د دغه پارک قراردادي په بېلابېلو برخو کې سېلانیانو ته نرخونه لوړ کړي وو.

په پکتیا ولایت کې د طالبانو د والي له لوري د نرخونو د کنټرول لپاره ټاکل شوي پلاوي منلې، چې په یاد تفریحي پارک کې د نرخونو په برخه کې سرغړونې شوې وې.

د نعمت الله همراز په نوم د همدې پلاوي یوه غړي په وینا، له یو شمېر هټۍوالو څخه یې څارنه کړې او څرګنده شوې چې بیې یې لوړې کړې وې.

هم‌مهاله د نورستان،‌ کونړ، ننګرهار، هرات او پنجشېر په ګډون په بېلابېلو ولایتونو کې د سېلانیانو د ناسم چلند په تړاو هم اندېښنې شریکې شوې دي.

ویل کېږي طالبانو په نورستان کې یو شمېر سېلانیان په دې تور نیولي چې ګوندې د عامه نظم خرابېدو لامل شوي دي.

په لاس انجلس کې د تېرې جمعې ورځې ناکراریو راهیسې د دغه ښار په مرکز کې د شپې له‌خوا ګرځبندیز اعلان شو او په درنو وسلو سمبال امنیتي ځواکونو دولتي ودانیو ته څېرمه ګزمې کولې.

د لاس انجلس کاونټي ولسوالۍ څارنوال وايي، اټکلونه ښیي چې تر ۴۰۰ پورې لاریونوال په فزیکي شخړو، ویجاړۍ یا نورو ناقانونه کړنو کې ښکېل وو.

هغه ټینګار وکړ، چې د سرغړونکو د پېژندلو او محاکمه کولو لپاره څېړنې روانې دي.

هغه د طالبانو په تړاو د یاد هېواد دغه چاره نه اصلاح کېدونکې او نه هېرېدونکې تېروتنې بللې دي.

نوموړي د پنجشنبې په ورځ د (غبرګولي ۱۲مه) پر اېکس پاڼه د ناروې هېواد له لوري د «اوسلو فورم» په ناسته کې طالبانو ته د نه ګډون بلنه ستایلې او دا یې د دغه هېواد د تېرو تېروتنو د جبران لپاره یوه کوچنۍ هڅه بللې ده.

صالح همدا راز له ناروې څخه غوښتي، چې د افغانستان پېچلي ناورین لپاره هوښیار او ځیرک ډېپلوماټان په دندو وګوماري.

صالح دغه هېواد ته خبرداری ورکړی، چې د طالبانو‌ په ملاتړ دې خپل غوره شهرت په خطر کې نه اچوي او باید له دغه ډلې څخه واټن واخلي.

د هغه څرګندونې داسې مهال دي، چې په اوسلو کې د افغانستان سفارت هم طالب استازي ته سپارل شوی دی.

د ۲۰۲۲ کال (د جنورۍ په ۲۲مه) د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په مشرۍ یو ۱۵ کسیز پلاوی ناروې ته د اوسلو ناستې کې ګډون لپاره تللی و.

په یاده ناسته کې د افغانستان د بشري فعالانو په ګډون یو شمېر رسنیزو څېرو هم برخه اخیستې وه.

طالبانو په خپل دغه لومړني سفر کې د ناروې هېواد د چارواکو په ګډون له یو شمېر اروپايي چارواکو او ځايي افغانانو سره هم کتلي وو.

د یادې ډلې د دغه پلاوي سفر د افغان سیاست‌والو، ښځینه او د بشري حقونو فعالانو د سختو نیوکو سره هم مخ شوی و.

پر ناروې تورونه لګول شوي وو، چې د طالبانو سختدریځي بندیزونه او جنګي جنایتونه یې له پامه غورځولي او دغه ډلې سره یې تعامل ته لاره هواره کړې ده.

دغه جایزه هغو زده‌کوونکو ته ورکول کېږي، چې له ځانه یې وړتیاوې ښودلې وي او د شخصي ځانګړتیاوو له امله د غوره چلند بېلګې ولري.

اوس‌مهال دغه جایزه د ډونالډ ټرمپ د هغه د ښوونې او روزنې وزیر په لاسلیک ورکول کېږي. محمد خطیبي د دغې جایزې ترلاسه کولو په تړاو ویلي: «ډېر منندوی یم او خوشاله یم، چې دغه ویاړ مې ترلاسه کړ؛ خو هغه تکړه او خواریکښ افغان زده‌کوونکي مې هم په ذهن کې دي، چې ورته فرصتونه نه لری. هیله لرم، چې یوه ورځ ټول زده‌کوونکي په یو امن او ملاتړي چاپېریال کې زده‌کړې وکړي».

د دې جایزې له‌خوا ورلېږل شوي پېغام کې ټرمپ دغه افغان زده‌کوونکی د «راتلونکو رهبرانو» به توګه یاد کړی او لیکلي یې دي: «زموږ ملت به راتلونکي کې ستاسې پر مشرتابه حساب کوي. موږ کولای شو یو ځای د هېواد د تاریخ تر ټولو بریالۍ او ښکلې دوره پیل کړو».

محمد خطیبي د ۲۰۲۱ زېږدیز کال په اګسټ‌ میاشت کې وروسته له هغې امریکا ته کډوال شو، چې طالبانو مخکینی جمهوري نظام ړنګ کړ او پر هېواد یې واکمني پیل کړه.

نوموړي وکولای شول په لنډ وخت کې د سختو خواریو، نظم او ځانګړو هڅو له لارې ځان د ښوونځي د غوره زده‌‌کوونکي په توګه وځلوي.

د مرسر ښوونځي په یوه خبرپاڼه کې نوموړی د نورو زده‌کوونکو لپاره یو «الهام بښوونکی» مثال یاد کړی او د هغه وړتیا یې د کډوالو ځوانانو د پټ استعداد نښه ګڼلې ده.