څېړنه: پاکستان به په روان کال کې د ناامنۍ په ګډون له څلورو لویو ناورینونو سره مخ شي

پاکستانۍ «ډیلي صبح» ورځپاڼې په پاکستان کې د زېږېدلی ۴۲ کلن شېرخان په حواله زیاته کړې چې د دغه هېواد پولیسو د هغه پر کور له چاپې وروسته یوازې ۴۵ دقیقې وخت ورکړی چې خپل وسایل ټول کړي او دغه هېواد پرېږدي.

شېرخان، د هغه مېرمنې او نهه ماشومانو په دومره وخت ایله دومره وکړای شول چې ځیني اړین توکي او جامې راټولې کړي او د تورخم پر لور روان شي. دی اوس په تورخم کې د کډوالو په یوه کمپ کې اوسېږي.

له پاکستان نه د افغانانو د جبري ایستلو پروګرام د دغه هېواد د حکومت د هغو سیاستونو یوه برخه بلل کېږي چې د بې‌اسنادو کډوالو پر وړاندې د ۲۰۲۳ کال په اکټوبر کې پیل شوی دی. تر اوسه پورې نږدې یو مېلیون افغانان له پاکستان نه ایستل شوي دي. پاکستانی حکومت وايي چې په مېلیونونه نور پاتې افغان کډوال هم له دغه هېواده باسي.

د پاکستان د ټاکل شوي ضرب‌الاجل له مخې، د افغان کډالو کارت (ACC) لرونکي باید تر مارچ میاشتې پای پورې له اسلام‌اباد او راولپنډۍ نه ووځي او هغه کسان چې د ثبت سند (PoR) لرونکي دي، تر جون میاشتې پای پورې وخت ورکړل شوی دی، خو د نورو افغانانو لپاره کومه ټاکلې نېټه نه ده اعلان شوې.

دا په داسې حال کې ده چې همدا نن د اسوشېټېډپرېس خبري اژانس په یوه راپور کې ویلي، که څه هم پاکستان له افغان کډوالو سره د «انساني چلند» دعوه کوي، خو شواهدو او د بشري حقونو د بنسټونو راپورونو ښودلې، چې دا ادعا بې‌بنسټه ده.

که څه هم ګڼو نړۍوالو بنسټونو له پاکستانه غوښتي چې د افغان کډوالو ناوړه او جبري اېستل ودروي، خو دغه هېواد ورځ تر بلې د افغانانو د اېستلو بهیر ته زور ورکوي.

په اسلام اباد کې د امریکا سفارت د پنجشنبه په ورځ (د غبرګولي ۲۲مه) خپلو ډېپلوماټانو او امریکایي وګړو ته خبردارۍ ورکړی، چې په خيبرپښتونخوا او قبایلي سیمو کې د وسله والو ترهګريزو فعالیتونو د زياتولي له کبله دې دغو سیمو ته سفرونه نه کوي.

په دې خبرداري کې ویل شوي: «فعال ترهګر او وسله والې ډلې په منظم ډول د ملکي وګړو، غیر دولتي سازمانونو، دولتي دفترونو او امنیتي خدماتو پرسونل په وړاندې بریدونه ترسره کوي.»

د امریکا سفارت او قونسلګرۍ له خپلو کارکوونکو او امریکايي وګړو غوښتي، چې د رسمي او شخصي سفرونو پر مهال دي له ساتونکو او زغره وال موټرو کار واخلي.

د سفارت د معلوماتو له مخي، چې د دوی امکانات محدود دي او یوازي د امریکا او پاکستان دوه ګوني تابعت لرونکو ته قونسلګرۍ خدمات وړاندي کړي.

دوی ويلي، چې په پاکستان کې امریکایي وګړي کولی شي قونسلګري خدمات په اسلام اباد کې د دوی له سفارت یا د کراچۍ او لاهور د عمومي قونسلګریو څخه ترلاسه کړي.

د پاکستان یو شمېر سيمې په خاص ډول خیبرپښتونخوا له ډېرې مودې څخه ناامنه ده او زيات مهال په کې د پوځ او وسله والو ترمنځ د نښتې او مرګ ژوبلې خبرونه ورکول کيږي.

دغه پښتون سیاستوال پر خپل اېکس لیکلي، چې د برېښنا د زیاتې پرچاوۍ له امله ماشومان، لوړ عمر لرونکي کسان او ناروغان د سختې ګرمۍ له امله له ستونزو سره مخ دي، خو د پښتونخوا له برېښنا څخه لاهور، پینډۍ او اسلام ګټه اخلي.

نوموړي پر حکومت نیوکه کړې چې د همدې کمي برېښنا لګښتونه هم لوړ دي او حکومت د پښتونخوا حق تر پښو لاندې کړی دی. ایمل ولي خان زیاتوي، «زموږ په خاوره کې هغه بجلي جوړیږي، چې د یو یونټ لګښت یې د یوې روپۍ نه هم کم دی، خو همغه بجلي موږ ته له ۴۰ روپیو نه هم زیاته مېلاویږي. دا ظلم او نا انصافيي د زغملو وړ نه ده.»

نوموړي ویلي، چې یوازې برېښنا نه بلکي، حکومت د پښتونخوا وسایل هم لاندې کړي او د ځايي خلکو په پرتله یې ګټه د لاهور، پینډۍ او اسلام اباد خلکو ته رسیږي.

دغه پښتون سیاستوال ویلي، چې وخت رارسیدلی، چې پر خپلو وسایلو خپل قانوني حق ترلاسه کړي.

تردې وړاندې د پښتون ژغورنې غورځنګ په خیبر پښتونخوا کې په کانونو او نورو طبیعي زیرمو کې د خپل حق لپاره غږ پورته کړی و.

د افغانستان او پاکستان د ګډې سوداګرۍ خونې مرستیال ضیاءالحق سرحدي دا وضعیت د اندېښنې وړ بللی او وایي چې د پاکستان لپاره اړینه ده له افغانستان سره سوداګریزې اړیکې باثباته کړي او د منځنۍ اسیا هېوادونو ته د لاسرسي لارې پرانیزي.

پاکستان افغانستان ته سمنت، درمل، بوره، سبزي او اوړه صادروي او له افغانستان څخه مېوې او سبزي واردوي، خو په دواړو هېوادونو کې سیاسي او پولي بې‌ثباتي د سوداګرۍ بهیر اغېزمن کړی دی.

د پاکستاني رسنیو د رپوټ له مخې، د فېبرورۍ میاشتې په اوږدو کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د تاوتریخوالي له امله د دروازو بندېدو، دواړو لوریو ته د میلیونونو روپیو زیانونه واړول او زرګونه کارګران له کراچۍ تر تورخم پورې بې‌کاره پاتې شول.

سوداګریزې اتحادیې له دواړو حکومتونو غواړي چې د دوامدارو پالیسیو او عملي همکاریو له لارې دوه‌اړخیزه سوداګري بېرته احیا کړي او د سیمې اقتصادي ثبات ته لاره پرانیزي.

راپور کې زیاته شوې، یاد هېواد پر افغان کډوالو سخت فشارونه راوستي دي.

یاد اژانس د یوه د ۴۲ کلن افغان شېرخان له قوله لیکلي، چې پاکستاني پولیسو ورته ۴۵دقیقې وخت ورکړ؛ څو خپله کډه بار کړي.

هغه زیاته کړې، چې په دغومره کمه موده کې د کډې بارول او د سامانونو تنظیم ورته خورا ستونزمن کار و؛ خو پاکستاني پولیس یې سر ته ولاړ وو.

شېرخان په ژړغوني غږ تورخم کې وویل: «یوه شېبه کې ټول هغه څه چې مو جوړ کړي وو، له موږ یې واخیستل. زموږ ټوله شتمني هلته پاتې شوه».

له پاکستانه د افغان کډوالو د اېستلو پراخ عملیات د ۲۰۲۳ کال د اکټوبر له میاشتې پیل شوي او تر دې دمه نږدې یو مېلیون افغانان په دغه بهیر کې اېستل شوي دي.

اسلام اباد ویلي، چې د مېلیونونه نورو افغان کډوالو د اېستلو تابیاوې یې هم پیل کړې دي. 

پاکستان همدا راز د جون میاشتې تر پایه پورې د ملګرو ملتونو سره ثبت افغان کډوالو یا د (پي او ار) کارت لرونکو ته وخت ورکړی، چې له دغه هېواده ووځي.

همدا راز ګواښ شوی که تر یادې مودې ونه وځي؛ نو پولیس به یې تر دروازو ورشي او‌ په زوره به یې خپل هېواد ته ستانه کړي.

طالبانو پر ډیورنډ کرښه تورخم ښارګوټي کې دغو ستنېدونکو افغان کډوالو ته پنډغالی جوړ کړی دی.

د دغه پنډغالي مسوول مولوي هاشم میوندوال وایي، چې دا مهال هره ورځ نږدې ۱۵۰ کورنۍ له پاکستانه راځي؛ حال دا چې دوه میاشتې وړاندې دغه شمېر تر ۱۲۰۰ کورنیو رسېده.

نوموړی خبرداری ورکوي، چې له لوی اختر وروسته د بېرته ستنېدو نوې څپه پیلېږي.

سره له دې چې د پاکستان حکومت د افغان کډوالو سره د انساني چلند ادعا کوي، د بشري حقونو نړۍوال سازمان (Human Rights Watch) د اپرېل په میاشت کې راپور ورکړ چې پاکستاني پولیسو پر افغان کډوالو یرغلونه کړي، هغوی یې وهلي، نیولي او د استوګنې اسناد یې ترې اخیستي.

همداراز، راپور وایي، چې له ځینو کډوالو نه د پاتې کېدو په بدل کې بډې هم اخیستل شوې دي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) هم ویلي، چې د اپرېل له لومړۍ نېټې څخه د جون تر پنځمې نېټې پورې له ایران او پاکستانه تر ۵۰۰ زره زیات افغانان اېستل شوي دي.

د بشري حقونو ګڼ بنسټونه خبرداری ورکوي، چې پر کډوالو د زور زیاتي له لارې د ژر وتلو فشار مخ پر زیاتېدو دی.