پر ایران د اسراییل د برید له پیل راهیسې د افغانستان له فضایي حریم څخه د تېرېدونکو الوتکو شمېر پنځه برابره زیات شوی دی. د «فلایټ رادار۲۴» د معلوماتو له مخې، دا شمېر له ورځنیو اوسط۵۰ الوتنو څخه ۲۸۰ ته لوړ شوی.
د افغانستان پر لور د هوايي مسیر بدلون داسې مهال دی، چې ډېرې هوايي شرکتونه د امنیتي ګواښونواو جګړه ییزې فضا له امله له ایراني حریم څخه له تېرېدو ډډه کوي او خپلې الوتنې د افغانستان پر فضا کوي.
په لومړیو دوو کلونو کې چې طالبان پر افغانستان واکمن شوي وو، هوايي شرکتونو د افغانستان پر فضا له الوتنو ډډه کوله، خو دا محدویت له ۲۰۲۳ کال وروسته کم شوی.
سره له دې، لا هم ډېر هوايي شرکتونه له افغانستان څخه د تېرېدو پر ځای نور بدیل مسیرونه غوره کوي.
د افغانستان له فضا نه د الوتنو بهیر ډېرېدل د طالبانو تر واک لاندې افغانستان لپاره د عوایدو له مخې مهم دی، ځکه د طالبانو حکومت د نړیوالو بندیزونو له امله له مالي ستونزو سره لاس او ګریوان دی.
طالبان د هرې الوتنې په بدل کې ۷۰۰ ډالر فیس اخلي، چې دا پیسې د درېیمګړو شرکتونو له لارې ټولېږي.
د الوتنو د شمېر په زیاتېدو سره، دا فیسونه کولی شي چې طالبانو ته په اونۍ کې تر یو میلیون ډالرو ډېر عاید په لاس ورکړي.
بيبيسي ویلي، چې د بېطرفۍ په اړه د اندېښنو له امله یې پرېکړه کړې چې په غزه کې د ډاکټرانو په اړه جوړ شوی مستند فلم خپور نه کړي. دا مستند فلم، چې «غزه؛ ډاکټران تر برید لاندې» نومېږي، بي بي سي ته یې د جوړولو امر شوی و او د یوې خپلواکې تولیدي کمپنۍ لهخوا جوړ شوی دی.
تمه وه، چې دا مستند د فبرورۍ په میاشت کې خپور شي؛ خو تر اوسه د بيبيسي په هېڅ یوه کانال کې نه دی خپور شوی.
دا مستند فلم د کریم شاه، ریمیتا ناوي او بین ډي له خوا لارښود شوی دی.
بيبيسي په یوې خبرپاڼه کې ویلي: « دوی هوډ لري چې د منځني ختیځ د شخړې ټول اړخونه په عادلانه او بېطرفانه توګه راپور کړي.»
د بېسمېنټ فلمونو شرکت ویلي، دوی «خوښ» دي چې بالاخره بيبيسي د فلم د خپرولو اجازه ورکړه.
بيبيسي تایید کړه، چې دوی به د فلم ملکیت بېسمېنټ فلمونو ته وسپاري.
بيبيسي زیاته کړه: «موږ د ډاکټرانو او نورو کسانو څخه مننه کوو چې په دې پروژه کې یې برخه اخیستې او خواشیني یو، چې موږ ونه شو کولی د دوی کیسې ووایو. بيبيسي به په غزه کې د پېښو بې طرفه پوښښ ته دوام ورکړي.»
د مستند جوړولو شرکت د بيبيسي پر پریکړې نیوکه کړې او ویلي یې دي، چې دا فلم له شپږمې نېټې د خپرولو لغوه کېدو او سختو بیا کتنو وروسته بالاخره بې اجازې پاتې شو.
د شرکت بنسټ اېښودونکي بین ډي پیر د دې اوونۍ په پیل کې وویل، چې بيبيسي «په بشپړه توګه ناکامه شوې» او خبریالان «منع او چوپ کړل شوي دي.»
دا اقدام وروسته له هغه کېږي، چې ریمیتا نوايي اسراییل په جنګي جرمونو او قومي تصفیې تورن کړ او بین ډي پیر په یوه فیسټیوال کې د بيبيسي عمومي رییس د سانسور په تور تورن کړ.
د دې نیوکو په ځواب کې د بيبيسي ویاند ویلي، چې دې ادارې «په دوامدار ډول د دې شخړې په اړه ځواکمن ژورنالېزم وړاندې کړی. موږ د وروستیو خبرونو تر څنګ، ژور تحلیلونه، اصلي پلټنې (لکه د فلسطیني بندیانو سره د ناوړه چلند تورونه او د اسراییل له خوا د بمونو کارول) او ژور مستندونه لکه ‘مرګ او ژوند په غزه او غزه ۱۰۱ خپاره کړي دي.»
د اسکاینیوز مستند؛ د غزې ډاکتران د جګړې په لومړۍ کرښه کې دي
په همدې وخت کې اسکاینیوز د جمعې په ورځ یو مستند خپور کړ، چې د جګړې په لومړۍ کرښه کې د غزې له ډاکترانو سره تړاو لري.
په دې مستند کې دوه ډاکتران، ډاکتر ویکټوریا رز او ټام پوتوکار، د هغو روغتونونو په اړه خبرې کوي چې ډېری وخت د اسراییل پوځ تر برید لاندې وي.
د برېتانیا حکومت اعلان وکړ، چې ریچارډ سټیفن لینزي یې د افغانستان لپاره د خپل ځانګړي استازي په توګه ټاکلی دی. د برېتانیا حکومت وویل، چې ښاغلی لینزي به د ۲۰۲۵ کال په جون کې خپله دنده پیل کړي.
ریچارډ اسټفن لینزي یو باتجربه ډیپلومات دی، چې له ۲۰۲۲ کال راهیسې د برېتانیا د بهرنیو چارو مشترکالمنافع او پراختیا دفتر مرستیال رییس پاتې شوی دی.
هغه پخوا په برونيي کې د برېتانیا د عالي کمیشنر او د بهرنیو چارو وزارت کې د امنیتي پالیسۍ د مشر په توګه دنده ترسره کړې ده.
هغه له شلو کلونو زیات د برېتانیا په بهرنیو چارو وزارت کې خدمت کړی او د بهرنۍ پالیسۍ، نړۍوال امنیت او بحران مدیریت په برخو کې تجربه لري.
سټیفن لینز په لندن او د انګلستان په ډیپلوماتیکو ماموریتونو کې مهمې دندې ترسره کړې دي.
هغه د اندرو مک کوبری ځای ناستي دی، چې مخکې د برېتانیا د ځانګړي استازي په توګه د افغانستان او پاکستان د چارو لپاره یې کار کاوه.
رابرټ چترټون ډيکسن د ۲۰۲۳م کال له جنورۍ راهیسې په افغانستان کې د برېتانیا د موقتي استازي په توګه دنده ترسره کړې وه
د پاکستاني طالبانو تحریک د شنبې په ورځ د (غبرګولي ۳۱مه) په یوې خبرپاڼه کې ادعا کړې چې د دوی یو مخکښ قومندان بخت غفور چې په ابوجندل مشهور د پاکستاني پوځیانو په زندان کې د سختو شکنجو او ربړونو له امله مړ شوی.
خبرپاڼه زیاتوي، د دوی یاد قومندان له تېرو دولس کلونو راهیسې د پاکستان په بېلابېلو استخباراتي زندانونو کې بند تېر کړی. ټي ټي پي خپل دغه غړی د لومړۍ کرښې له مهمو قومندانانو څخه یاد کړی دی. لا تر اوسه د پاکستان پوځ او حکومت د دې ادعا په تړاو څه نه دي ویلي.
له دې ور اخوا د افغانستان انټرنشنل موندنو ښوولې چې افغان طالبانو هم د اسلام اباد په غوښتنه خپل یو شمېر هغه غړياو قومندانان نیولي چې د «ټي ټي پي» لپاره یې جلب و جذب کاوه یا یې ورسره اړیکې لرلې. د اسلام اباد او طالبانو ترمنځ د اختلاف او کشکمشونو تر ټولو مهم ټکی هم پاکستاني طالبان بلل شوي دي.
پاکستان ادعا لري چې ګني پر کابل واکمنو «ټي ټي پي» ته خوندي پناه ځایونه ورکړي او له هماغه ځایه د دوی په خاوره کې بریدونه پلانوي، خو افغان طالبانو په وار وار دغه ادعاوې رد کړي دي. کابل ته د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار تر وروستي سفر اوس اسلام اباد د «ټي ټي پي» پر ضد د افغان طالبانو اقداماتو ته خوشاله دی. پاکستاني رسنیو راپورونه ورکړي چې د اسحاق ډار د سفر پر مهال طالبانو پاکستان سره پر خپلو هغو ژمنو ټینګار کړی چې «ټي ټي پي» به ځپي.
د فاکس نیوز نړۍوالې خبري شبکې د راپور پر بنسټ، پاکستان اعلان کړی چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ یې په رسمي ډول د ۲۰۲۶ کال د نوبل سولې نړۍوالې جایزې لپاره نومولی دی.
پاکستان دا اقدام د ټرمپ د «پرېکنډه ډېپلوماټیکې مداخلې او د هند او پاکستان ترمنځ په وروستي کړکېچ کې د هغه مشرۍ او منځګړيتوب رول» له امله کړی دی.
اسلاماباد ویلي چې د دواړو ګاونډیو هېوادونو ترمنځ د کړکېچ کمښت لپاره د ټرمپ اقداماتو د دغه کړکېچ د پراخېدو په مخنیوي کې د پام وړ اغېزه کړې ده.
د یادونې ده چې د نوبل سولې جایزه یو له خورا معتبرو نړۍوالو جایزو نه ده، چې هر کال هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په خپلو هېوادونو یا نړۍ کې یې د سولې لپاره ارزښتمنې مبارزې او هڅې کړې وي.
دا اقدام په داسې حال کې کېږي چې تېره اوونۍ د پاکستان د پوځ مشر عاصم منیر امریکا ته د خپل سفر په ترڅ کې د متحده ایالاتونو له ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره په سپینه ماڼۍ کې لیدلي و.
د طالبانو او پاکستان اړیکې د ټيټيپي، کډوالو او امنیتي شخړو له امله ترینګلې شوې، خو هممهاله طالبان له هند او چین سره اړیکو ته نوی لوری ورکوي، چې دا بدلونونه کولی شي د سیمې جیوپولیټیک انځور له بنسټه بدل کړي.
د اسیا ای اېن اېن خبري اژانس د جمعې په ورځ (د غبرګولي ۳۰مه) په خپل یوه تحلیل کې ویلي، چې په افغانستان کې د پاکستاني طالبانو د تحریک شتون، پر ډیورنډ کرښه بریدونه، د ټيټيپي پر وړاندې د طالبانو نه اقدام او له پاکستانه د کډوالو په زور اېستلو سره د پاکستان او طالبانو اړيکې خرابې شوې وې.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ د اړیکو خرابېدو سره هممهاله طالبانو له هند سره خپلې اړیکې پراخې کړې او هند په افغانستان کې له لنډمهالي حکومت سره د اړیکو جوړولو کې ژوره علاقه لري.
د هند د بهرنیو چارو وزارت سکرتر د روان کال په جنورۍ کې افغانستان ته سفر وکړ، چې دا په اړیکو کې یو نوی پیل ګڼل کېږي.
په ورته وخت کې پاکستان وویل، چې د هند د «سیندور عملیاتو» په جریان کې په توغوندیزو بریدونو کې افغانستان هم په نښه شوی دی.
هند دا ادعا بې بنسټه او مسخره وبلله او په کلکه یې رد کړه.
افغانستان د پهلګام برید وغانده او د هند د بهرنیو چارو وزیر اېس جي شنکر د مې په ۱۶مه د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي سره ټلیفوني خبرې وکړې.
چین له ډېر پخوا راهیسې د افغانستان او پاکستان یو ازمایل شوی ملګری دی او له فرصته یې په ګټې اخیستنې سره د درې اړخیزو بهرنیو چارو وزیرانو یو غېررسمي غونډه جوړه کړه.
د دې غونډې خبرې په ۲۰۱۷ کال کې پیل شوې وې؛ خو یو وخت لپاره ودرول شوې تر څو پاکستان او افغانستان وکولای شي د خپلو زیاتېدونکو اختلافاتو په اړه تفاهم ته ورسېږي.
د غونډې له ترسره کېدو وروسته پاکستان اعلان وکړ، چې افغانستان ته به یو سفیر واستوي، چې دا د طالبانو له واکمنېدو را وروسته لومړی ځل دی چې دواړو هېوادونو خپل ډیپلوماتیک روابط لوړوي.
په ځواب کې طالبانو هم اعلان وکړ، چې په اسلاماباد کې د خپل سیاسي دفتر رتبه د شارژدافیره څخه سفیر ته لوړوي.
درې اړخیزه غونډه
هغه اووه ټکي چې درې واړو هېوادونو پرې موافقه وکړه، چې د چین د کمونست ګوند د سیاسي دفتر غړي او د بهرنیو چارو وزیر وانګ یي له خوا وړاندې شول: «د متقابل باور، ښه ګاونډیتوب او دوستۍ پیاوړتیا، د درې اړخیز فورم بیا فعالول او په کابل کې د شپږم درې اړخیز ډیالوګ د ترسره کولو لپاره هڅې، د ډیپلوماتیکو اړیکو پیاوړتیا او د سفیرانو تبادله، د یو کمربند یوه لار پروژې سره همکاري، افغانستان ته د چین-پاکستان اقتصادي دهلیز پراخول، د افغانستان د پراختیا ظرفیت لوړول، د ترهګرۍ د هر ډول جوړښت مخالفت، د سیمه ییزو هېوادونو په کورنیو چارو کې د بهرنۍ لاسوهنې په وړاندې محتاط پاتې کېدل، د سالم بهرني چاپېریال رامنځته کول او د سیمه ییزې سولې ثبات ساتل.» شامل و.
د افغانستان نښلول
د درې واړو هېوادونو تر منځ د موافقه شویو اوو ټکو څخه تر ټولو مهم ټکی تر افغانستان پوري د چین او پاکستان اقتصادي دهلیز پراخول وو.
هند د دې پروژې مخالفت کړی او وايي، چې دا پروژه د جمو او کشمیر پر خاوره د هند له حاکمیت څخه سرغړونه ده.
د پانګوالو د جذب لپاره طالبانو په ۲۰۲۳ کال کې له چین څخه تمویلېدونکې «یو کمربند، یوه لار» پروژې سره د یو ځای کېدو علاقه وښوده.
افغانستان هم له نړۍوال شمال- سوېل ټرانسپورتي دهلېز سره علاقه لري، چې یوه څو اړخیزه پروژه ده او همداراز د هند له خوا په ایران کې جوړ شوي چابهار بندر ته هم لېوالتیا لري.
طالبان غواړي، د خپلې بهرنۍ سوداګرۍ لپاره بدیلې لارې ومومي تر څو یوازې تر پاکستان پورې محدود پاتې نه شي.
د واخان دهلېز جغرافیایي سیاسي ارزښت
د ۲۰۲۳کال په سپټمبر کې د واخان دهلېز ۵۰ کیلومتره سړک چې افغانستان په مستقیم ډول له چین سره نښلوي پرانیستل شو.
پاکستان غواړي، چې د واخان دهلېز پر وړاندې ستراتیژیک کنټرول ولري، ځکه دا دهلېز مرکزي اسیا ته یوه مهمه لاره ده، چې له همدې لارې به تاجکستان ته د دروازې حیثیت ورکړل شي.
د شوروي له وتلو وروسته پاکستان تل هڅه کړې، چې د افغانستان له لارې مرکزي اسیا ته د سوداګرۍ لاره ومومي؛ خو دا هدف تر اوسه نه دی عملي شوی.
افغانستان له کلونو راهیسې د تاوتریخوالي او بېثباتۍ ښکار دی او په دې شرایطو کې واخان دهلېز د لوبې بدلوونکي کېدلی شي.
دا په داسې حال کې ده، چې تر اوسه دا نه ده څرګنده چې ایا چین به د دغه دهلېز د جوړولو لګښت پر غاړه واخلي او که نه.
د سیاسي اختلافاتو له منځه وړل
د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر کې تاجکستان ته د پاکستان د استخباراتو ادارې د مشر جنرال عاصم ملک د سفر په اړه ځینې اټکلونه وشول.
ځینو خلکو دا باور درلود، چې هغه غواړي د طالبانو پر وړاندي پخوانی اتحاد (د افغانستان د ملي مقاومت جبهه) بیا فعاله کړي.
له دې وړاندې د جنورۍ په ۱۰مه د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت مرستیال عباس ستانکزي پاکستان تورن کړ، چې داعش روزي، ترڅو د طالبانو پروړاندې جګړه وکړي.
همداراز، د ډسمبر په میاشت کې د طالبانو د کډوالو چارو وزیر خلیلالرحمان حقاني په کابل کې ووژل شو، چې داعش د دې برید پړه پر غاړه واخیسته.
دې ته په کتو واخان دهلېز به پاکستان ته دا زمینه برابره کړي، چې له افغانستان نه مخکې لا مرکزي اسیا او اروپا ته د نښلېدو لپاره لاره ومومي.