د سره صلیب او هلال احمر نړۍوال فډراسیون د افغانستان او ایران ترمنځ د پراخې راستنېدنې له امله د نړۍوالې ټولنې د بېړني او پراخ ملاتړ غوښتنه کړې ده. دغه فډراسیون په یوې اعلامیه کې خبرداری ورکړی، چې زرګونه افغانان د کور، کار او اساسي خدماتو له نشتوالي سره بېرته هېواد ته ستنېږي.
په اعلامیه کې د سره صلیب د مشر الیګزاندر ماتیو له قوله ویل شوي: «لکه څنګه چې سلګونه زره افغانان له هېڅ شي پرته راستانه کېږي، بې کور، بې دندې او بې ملاتړه نو اړینه ده چې حکومتونه، تمویلوونکي او خیریه ادارې فعاله ونډه واخلي او پراخ ملاتړ برابر کړي.»
هغه زیاتوي، چې افغانستان له وړاندې له ګڼو بشري ستونزو سره مخ و او دې حالت نور هم اغېزمن کړی دی.
نوموړی وایي: «اوسنی وضعیت د نه زغملو وړ دی. د راستانه شویو شمېر ورځ تر بلې ډېرېږي او تمه ده، چې دا به لا هم زیات شي. دا هغه وخت دی چې نړۍواله ټولنه باید یو موټی شي.»
د افغان سره صلیب ټولنه چې د سره صلیب ملګرتیا کوي وایي، چې د دوی غړي د لومړنۍ روغتیا، عاجلو خدماتو او خوارځواکۍ درملنې لپاره هلې ځلې کوي.
د طالبانو تر واک لاندې د افغاني سرې میاشتې سرپرست شهابالدین دلاور ویلي: «راستانه کېدونکي له نه حلېدونکو ننګونو سره مخ دي، ماشومان له تعلیم، ښځې له خوندیتوب او ټولنې له کار او عاید پرته پاتې دي. دا وضعیت د ټول هېواد پر ثبات او راتلونکې منفي اغېز لري.»
د سره صلیب د شمېرو له مخې، له ایران څخه زرګونه افغانان په ورځني ډول راستانه کېږي، چې ډېری یې د قانوني اسنادو، د اوسېدو ځای او اساسي ژوند امکاناتو ته لاسرسی نه لري.
د سره صلیب د مرستو د تمویل لپاره نوی بېړنی غږ هم خپور شوی، څو د راستانه شویو کورنیو لپاره اوږدمهاله، باثباته او باعزته شرایط برابر کړي. دا مرسته به د خوراک، سرپناه، روغتیايي خدماتو او د ژوند د بیا رغورنې لپاره وکارول شي.
په وروستیو میاشتو کې پاکستان او ایران په ګډه د افغان کډوالو د جبري اېستلو پراخ کمپاینونه پیل کړي، چې له امله یې زرګونه افغانان له خپلو کورنیو، کارونو او د ژوند له شرایطو بې برخې او په بېرحمانه ډول افغانستان ته راستانه شوي دي.
د ۲۰۲۴ کال له پیل راهیسې سلګونه زره افغان کډوال په جبري توګه له پاکستان او ایران څخه و اېستل شول. دغه اقدام د نړۍوالو سازمانونو او بشري حقونو ادارو له سخت غبرګون سره مخ شوی دی.
د افغانستان د بشري وضعیت نازک والی لا نور هم زیات شوی، ځکه چې له دې زیاتېدونکي شمېر راستانه شویو کسانو لپاره هېڅ مناسب سرپناه، روغتیايي خدمتونه، خوراکي مواد او د ژوند ابتدایي اسانتیاوې نشته.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېسیون (UNHCR) او د نړۍوال کډوالو سازمان (IOM) د جبري اېستلو پر وړاندې غبرګون ښودلی او ټینګار یې کړی، چې افغان کډوال باید په رضاکارانه، خوندي او له عزته ډک حالت کې خپل هېواد ته ستانه شي.
په ټولییز ډول د پاکستان او ایران د افغان کډوالو جبري اېستلو لړۍ د افغانستان په بشري ناورین کې لا زیات ژوروالی راوستی دی او نړۍواله ټولنه اړتیا لري، چې په ګډه او ژر اقدام وکړي ترڅو د دې بېوزلو او بې ځایه شویو خلکو ژوند خوندي کړي او د افغانستان د راتلونکي لپاره مثبت ګامونه واخلي.
د ایران د کورنیو چارو وزارت د شمېرو له مخې، دا مهال په دغه هېواد کې شاوخوا ۶،۱ میلیونه بهرني وګړي ژوند کوي، چې له دې شمېر څخه تر څلور میلیونو زیات کسان قانوني اسناد نه لري.
چارواکي وایي چې یوازې د ۱۴۰۳ لمریز کال تر پایه پورې، دوه میلیونه کسان ناقانونه میشت وو او په همدغه کال کې دوه میلیونه او ۳۴ زره نور هم له قانوني اسنادو پرته ایران ته داخل شوي دي.
د شړلو بهیر چټک شوی
یوازې د تیرو پنځو ورځو په موده کې، له ۷۲ زرو زیات ناقانونه افغان اتباع د اسلام کلا له لارې افغانستان ته شړل شوي دي. یو شمېر سرچینې د شړل شویو افغانانو شمېر تر دې لوړ ښيي.
د تېرو دوو میاشتو په ترڅ کې، له ۳۰زرو زیاتې افغان کورنۍ له ایران څخه وتلې دي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې رپوټ ورکړی چې په ۱۴۰۳ کال کې له ۵۵۹ زرو زیات افغانان له ایران نه ایستل شوي دي ، چې د ۲۰۲۳ کال په پرتله ۱۸ سلنه زیاتوالی ښيي.
یوازې په تهران ولایت کې، هره ورځ له ۸۰۰ تر ۱۰۰۰ افغان کډوال نیول کېږي او د اخراج لپاره لنډمهالو توقیف ځایونو ته استول کېږي.
ایراني امنیتي چارواکو ویلي چې ځینې ناقانونه افغان وګړي د جاسوسۍ، بهرنیو استخباراتي شبکو سره د اړیکو او تخریبي فعالیتونو په تور نیول شوي دي.
ایراني رسنیو تر اوسه په دې تور یوازې د پنځو تنو د نیولو خبر ور کړی، خو دا لا روښانه نه ده، چې دې پنځو کسانو د ډرون په پرزو، یا د ایران د ځینو ودانیو د تصویرونو په اخېستلو څه کول، یا دا مخکیني انځورونه دي او که تازه د جګړې پرمهال اخېستل شوي.
د قوانینو او ادارو همغږي کول
د ایران د کورنیو چارو وزیر اسکندر مومني وویل چې که څه هم ډېری کډوال "صادق او قانوني" دي، خو یو شمېر نور "د امنیت لپاره جدي خطر" جوړوي.
د ایران د حکومت نوې هڅه دا ده چې د کډوالۍ ملي سازمان له لارې د مهاجرت ټول مسایل، د ویزو ورکول، د استوګنې مدیریت او د پولو څارنه یوې ادارې ته وسپاري. اسکندر مومني د هغو کارورکوونکو او کمپنیو پر ضد هم د قانوني چلند غوښتنه کړې چې ناقانونه کارکوونکي ګوماري.
د ایران د لوی څارنوال په وینا، ایران "یو ښه کوربه" دی، خو ناقانونه اتباع باید ژر تر ژره له هېواده ووځي.
محمد موحدي ازاد د شنبې په ورځ وویل، « قانوني اتباع هم باید هغه کسان معرفي کړي چې له اسراییل سره یې همکاري کړې ده او هغه کسان چې په خپله خوښه ځانونه معرفي کړي، له تخفیفونو به برخمن شي».
ایران پلان لري چې له افغانستان سره ختیزه پوله د دیوال په جوړولو بنده کړي. دا دیوال به د ناقانونه تګ راتګ د مخنیوي یوه فزیکي وسیله وي. همداراز، په پوله کې امنیتي پوستې، تالاشۍ، او د توقیف مرکزونه زیات شوي دي.
ایران له اسراییل سره تر جګړې وړاندې هم له دې اړخه د نفوذ اندېښنه درلوده.
د ایران حکومت وایي چې له طالبانو سره به دوه اړخیزه همکاري نوره هم پراخه شي، څو د افغان کډوالو د داوطلبانه ستنیدو بهیر اسانه شي. د طالبانو بهرنیو چارو وزارت له ایران نه د افغانانو د تدریجي او پلان شوي اخراج غوښتنه کړې، ځکه په ځان کې ددومره شمېر کډوالو د مدیریت توان او وړتیا نه ویني.
د تهران او مشهد ښارونو د املاکو اتحادیې ویلي چې بې اسنادو بهرني اتباع نشي کولای کورونه واخلي یا کرایه کړي.
له مقرراتو سرغړوونکو مشاورینو سره د قاطع چلند سپارښتنه شوې او په لومړي ځل د دفتر بندیدو، او بیا د جواز د لغو کېدو ګواښ ورته شوی.
د ډرون څرخکو لپاره نوی قانون
په یو بل امنیتي اقدام کې، د ایران پارلمان د غیرنظامي بې پیلوټه څرخکود کنټرول لپاره قانون تصویب کړی. د قانون له مخې، د ډرون له ورکیدو، غلا یا پېښې وروسته باید د ۲۴ ساعتونو دننه راپور ورکړل شي. ټول کاروونکي مکلف ګڼل شوي، چې بیمه قراردادونه ولري او بهرني اتباع نه شي کولای ډرون واخلي یا وکاروي.
د سرغړوونکو لپاره تر ۱۰کاله بند محکومیت په نظر کې نیول شوی.
ایران د ناقانونه اتباعو د کنټرول لپاره له امنیتي، اقتصادي، او ټولنیزو اړخونو هممهاله څوګوني اقدامات کوي. د پولو د بندیدو، قانوني اصلاحاتو، د کار ورکوونکو قانوني مسوولیت او له طالبانو سره همکاري، خو د دې ټولو بیړنیو اقداماتو تر شا یوه ویره څرګندیږي، چې هغه په کډوالو کې د اسراییل احتمالي نفوذ دی.
خو د شنونکو په باور، اسراییل په ایران کې د نفوذ لپاره افغان کډوالو ته نه، بلکې د ایران هغو بومي سرچینو ته اړتیا لري، چې ددغه هېواد په پوځ او استخباراتو کې نفوذ لري.