له ایرانه په بې درېغه او بې ساري ډول د افغان کډوالو د اېستنې په درشل کې د ځینو کارخونو مالکین د افغانانو د حقوقو او همداراز د هغو کورونو مالکین چې خپل کورونه یې افغانانو ته په ګرو ورکړي، د ګروي پیسو له ورکړې ډډه کوي.
یاد ایرانیان د افغان کډوالو د حقوقو او ګروي پیسو له نه ورکړې سربېره افغان کډوال ګواښي، چې د جاسوس په تور به یې پولیسو ته په لاس ورکړي.
ایراني چارواکو او پولیسو په دې تړاو لا تر اوسه هېڅ هم نه دي کړي.
له دې سره سم، یو شمېر ایرانیانو د اېستل کېدونکو افغان کډوالو له حقونو د ملاتړ کمپاین پیل کړی دی.
دوی د همدې مسایلو په تړاو خپله ژوره اندېښنه په ډاګه کړې او د کارخونو او همداراز د هغو کورونو له مالکینو چې خپل جایدادونه یې افغانانو ته په ګروي ورکړي، غوښتي چې د انساني اصولو له مخې د یادو اېستل کېدونکو افغانانو حقوق او پیسې ورکړي.
د دغه کمپاین غړو په خواله رسنیو کې د خپلو فعالیتونو په ترڅ کې د ایران له دولته غوښتي، چې د دغه ډول ایرانیانو مخه ونیسي او د بشري حقونو ته د درناوي لپاره لږ تر لږه د هغوی حقوق او پاتې پیسې ورکړي.
ویل کېږي، چې تر اوسه له دغه کمپاین سره شاوخوا ۱۳ زره کسان یو ځای شوي دي.
په ورته وخت کې په خواله رسنیو کې په خپرو شویو ویډیوګانو کې له ایرانه یو شمېر را اېستل شوي افغانان هم وايي، ایرانیانو د دوی د پاسپورټونو په څېرلو سره له هغوی پیسې او موبایلونه هم اخیستي او همداراز یې ګواښلي، چې د غږ په پورته کولو سره به د جاسوسۍ په تور پولیسو ته معرفي کړي.
طالبانو لا تر اوسه د دغه وضعیت د مهارولو لپاره هېڅ هم نه دي کړي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې د دوشنبې په ورځ راپور ورکړی، چې د ۲۰۲۵ کال په جون کې له ایران څخه شاوخوا ۲۳۳ زره افغان کډوال اېستل شوي، چې زیاتره په جبري ډول بېرته لېږل شوي، ځکه تهران د بې اسنادو افغانانو لپاره د وتلو وروستۍ نېټه د جولای شپږمه ټاکلې.
د دې وروستیو راستنو شویو افغانانو په اړه راپورونه وایي، چې په تېرو څو اوونیو کې د ایران حکومت له بې اسناده افغانانو څخه د وتلو غوښتنه ډېره کړې او پرته له دې چې له ځان سره اړین اسناد ولري، ګڼ شمېر افغانان د نیولو او بېرته اېستلو له ګواښ سره مخ شوي دي.
دغه کار د افغان کډوالو د بشري حقونو لپاره لویه ننګونه بلل کېږي او نړۍوالو بشري سازمانونو په کلکه غندلی دی.
د ملګرو ملتونو ادارو ویلي، چې د ایران په بېلابېلو سیمو کې بې شمېره افغانان د بېرته تګ پر لاره د سختو اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ دي، چې سرپناه، روغتیايي خدمات او د کار مناسب فرصتونه نه لري.
د افغانستان د سرحدي ښارونو په ګډون د راستنېدونکو افغانانو شمېر په دوامداره توګه زیاتېږي، چې دې وضعیت د بېړني بشري مرستو اړتیا رامنځته کړې ده.
د ملګرو ملتونو کډوالو ادارې د نړۍوالې ټولنې او مرسته کوونکو هېوادونو څخه غوښتنه کړې، چې د راستنېدونکو افغانانو لپاره عاجلې او دوامداره مرستې برابرې کړي، څو هغوی وکولی شي په امن او باعزته ډول خپل ژوند بیا پیل کړي.
په ورته وخت کې، د ایران حکومت بیا په دې اړه څه نه دي ویلي چې له کومو ځانګړو اقداماتو سره به د بې اسناده افغانانو ستونزې هوارې کړي او د دې پرېکړې دوامداره اغېزې لا هم په سیمه کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه اندېښنې رامنځته کړي دي.
په داسې حال کې چې د ایران او اسراییل ترمنځ اړیکې تر بل هر وخت زیات کړکېچ ته رسېدلي، دې سیاسي ترینګتیا نه یوازې د سیمې امنیت اغېزمن کړی، بلکې پر افغان کډوالو هم منفي اغېزې کړې دي، چې له ایران څخه د دوی د جبري اېستلو لړۍ یې نوره هم چټکه کړې ده.
وروسته له هغه چې د ایران او اسراییل ترمنځ پوځي شخړې، هوایي بریدونه او متقابل ګواښونه زیات شول، د ایران حکومت پر داخلي امنیت تمرکز ته لومړیتوب ورکړ.
د داخلي فشارونو د کمولو او د اقتصادي ستونزو پټولو لپاره افغان کډوال چې اکثره یې بې اسناده دي، په ښکاره ډول د حکومت له خوا د "ناوړه اقتصادي بار" او "امنیتي ګواښ" په توګه معرفي شول.
د ایران حکومت د جولای ۶مه نېټه د ټولو غېر قانوني افغان کډوالو لپاره د وتلو وروستۍ نېټه وټاکله او له دې سره سم د افغانانو جبري اېستلو نوې څپه پېل شوه.
له دې سره هممهاله، د ایران پر اقتصادي وضعیت د نړۍوالو بندیزونو فشار، د ارزښتمنو وارداتو کمښت او د ولسي ناخوښیو زیاتوالی د دې لامل شوی، چې د افغان کډوالو پر ضد عامه ذهنیت لا منفي شي.
د ځينو راپورونو له مخې، د رسنیو له لارې داسې تبلیغات هم شوي چې افغانان د کار بازار خرابوي یا له منابعو غېرعادلانه ګټه اخلي، چې دا هڅې د اېستلو لړۍ ته توجیه برابروي.
د سره صلیب او هلال احمر نړۍوال فډراسیون د افغانستان او ایران ترمنځ د پراخې راستنېدنې له امله د نړۍوالې ټولنې د بېړني او پراخ ملاتړ غوښتنه کړې ده. دغه فډراسیون په یوې اعلامیه کې خبرداری ورکړی، چې زرګونه افغانان د کور، کار او اساسي خدماتو له نشتوالي سره بېرته هېواد ته ستنېږي.
په اعلامیه کې د سره صلیب د مشر الیګزاندر ماتیو له قوله ویل شوي: «لکه څنګه چې سلګونه زره افغانان له هېڅ شي پرته راستانه کېږي، بې کور، بې دندې او بې ملاتړه نو اړینه ده چې حکومتونه، تمویلوونکي او خیریه ادارې فعاله ونډه واخلي او پراخ ملاتړ برابر کړي.»
هغه زیاتوي، چې افغانستان له وړاندې له ګڼو بشري ستونزو سره مخ و او دې حالت نور هم اغېزمن کړی دی.
نوموړی وایي: «اوسنی وضعیت د نه زغملو وړ دی. د راستانه شویو شمېر ورځ تر بلې ډېرېږي او تمه ده، چې دا به لا هم زیات شي. دا هغه وخت دی چې نړۍواله ټولنه باید یو موټی شي.»
د افغان سره صلیب ټولنه چې د سره صلیب ملګرتیا کوي وایي، چې د دوی غړي د لومړنۍ روغتیا، عاجلو خدماتو او خوارځواکۍ درملنې لپاره هلې ځلې کوي.
د طالبانو تر واک لاندې د افغاني سرې میاشتې سرپرست شهابالدین دلاور ویلي: «راستانه کېدونکي له نه حلېدونکو ننګونو سره مخ دي، ماشومان له تعلیم، ښځې له خوندیتوب او ټولنې له کار او عاید پرته پاتې دي. دا وضعیت د ټول هېواد پر ثبات او راتلونکې منفي اغېز لري.»
د سره صلیب د شمېرو له مخې، له ایران څخه زرګونه افغانان په ورځني ډول راستانه کېږي، چې ډېری یې د قانوني اسنادو، د اوسېدو ځای او اساسي ژوند امکاناتو ته لاسرسی نه لري.
د سره صلیب د مرستو د تمویل لپاره نوی بېړنی غږ هم خپور شوی، څو د راستانه شویو کورنیو لپاره اوږدمهاله، باثباته او باعزته شرایط برابر کړي. دا مرسته به د خوراک، سرپناه، روغتیايي خدماتو او د ژوند د بیا رغورنې لپاره وکارول شي.
په وروستیو میاشتو کې پاکستان او ایران په ګډه د افغان کډوالو د جبري اېستلو پراخ کمپاینونه پیل کړي، چې له امله یې زرګونه افغانان له خپلو کورنیو، کارونو او د ژوند له شرایطو بې برخې او په بېرحمانه ډول افغانستان ته راستانه شوي دي.
د ۲۰۲۴ کال له پیل راهیسې سلګونه زره افغان کډوال په جبري توګه له پاکستان او ایران څخه و اېستل شول. دغه اقدام د نړۍوالو سازمانونو او بشري حقونو ادارو له سخت غبرګون سره مخ شوی دی.
د افغانستان د بشري وضعیت نازک والی لا نور هم زیات شوی، ځکه چې له دې زیاتېدونکي شمېر راستانه شویو کسانو لپاره هېڅ مناسب سرپناه، روغتیايي خدمتونه، خوراکي مواد او د ژوند ابتدایي اسانتیاوې نشته.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېسیون (UNHCR) او د نړۍوال کډوالو سازمان (IOM) د جبري اېستلو پر وړاندې غبرګون ښودلی او ټینګار یې کړی، چې افغان کډوال باید په رضاکارانه، خوندي او له عزته ډک حالت کې خپل هېواد ته ستانه شي.
په ټولییز ډول د پاکستان او ایران د افغان کډوالو جبري اېستلو لړۍ د افغانستان په بشري ناورین کې لا زیات ژوروالی راوستی دی او نړۍواله ټولنه اړتیا لري، چې په ګډه او ژر اقدام وکړي ترڅو د دې بېوزلو او بې ځایه شویو خلکو ژوند خوندي کړي او د افغانستان د راتلونکي لپاره مثبت ګامونه واخلي.
د بښنې نړیوال سازمان پر پاکستان غږ کړی چې د افغان کډوالو جبري ایستل بند کړي او د پي او ار کارت لرونکو د استوګنې موده ژر تر ژره وغځوي. ددې کارتونو موده، چې شاوخوا ۱،۴ میلیونه افغانانو ته ورکړل شوي، نن پای ته رسیږي.
د ملګرو ملتونو د کډوالۍ نړیوال سازمان د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۳ کال د سپټمبر له میاشتې د ۲۰۲۵ کال د جون تر ۷مې پورې یو میلیون او ۸۸ زره او ۱۳۳ افغان کډوال بېرته افغانستان ته شړل شوي دي.
د بښنې نړیوال سازمان وایي، چې دا عمل د نړیوالو قوانینو په ځانګړې توګه نه ستنولو د اصل نقض دی. یاد اصل له هېوادونو غواړي چې پناهغوښتونکي یا کډوال داسې ځای ته بېرته ونه لیږي چې هلته له شکنجې، وژنې، یا د نورو بشري ضد جرمونو له خطر سره مخ وي.
سازمان وايي، پاکستان، د مدني او سیاسي حقونو نړیوال تړون او د شکنجې ضد کنوانسیون لاسلیک کوونکی هېواد دی، چې دا اصل پکې شاملیږي.
د بښنې نړیوال سازمان خبرداری ورکوي، چې که پي او ار کارتونه تمدید نه شي، دا به زرګونه کسان له نیونې، ځورونې او د جبري شړلو له خطر سره مخ کړي.
سازمان وايي، تر ټولو ډېر ګواښ د ښځو، نجونو، خبریالانو، بشري حقونو فعالانو، د پخواني حکومت مامورینو او هنرمندانو ژوند ته متوجه دی.
د بښنې نړیوال سازمان له پاکستاني حکومت، په ځانګړې توګه ددغه هېواد د کورنیو چارو وزیر سید محسن رضا نقوي څخه غوښتنه کړې، چې د پي او ار کارتونو اعتبار موده وغځوي، له افغان کډوالو سره زور زیاتی پای ته ورسوي او د غیر قانوني بهرنیانو د اېستلو پلان لغو کړي.
په پاکستان کې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمیشنرۍ (UNHCR) ویاند قیصر خان اپریدي افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې فدرالي حکومت په دې اړه ارزونې کوي چې د پي او ارکارت لرونکو افغان کډوالو قانوني استوګنه وغځوي.
په داسې حال کې چې د جون پر دېرشمه په پاکستان کې د پي او ار کارت لرونکو افغان کډوالو د قانوني استوګنې موده پای ته رسیږي، پاکستاني چارواکي تر راتلونکو شپږو میاشتو د پي او ار کارتونو د اعتبار مودې د غځولو پر یوه وړاندیز غور کوي.
تمه ده چې دا وړاندیز ډېر ژر د رسمي تصویب لپاره د پاکستان فدرالي کابینې ته وړاندې شي.
دا وړاندیز په داسې وخت کې کېږي چې ایران هم په چټکۍ سره افغان کډوال له خپل هېواده باسي او په سیمه کې بشري وضعیت نور هم پېچلی شوی.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمیشنرۍ (UNHCR) ویاند قیصر خان اپریدي افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې فدرالي حکومت په دې اړه ارزونې کوي چې د پي او ارکارت لرونکو افغان کډوالو قانوني استوګنه وغځوي.
د یادې پروسې د ارزونې لپاره د پاکستان د ایالتونو او سرحدي سیمو وزارت، د بهرنیو چارو وزارت، د کورنیو چارو وزارت او امنیتي ادارو استازو غونډه کړې او د افغان کډوالو امنیتي، بشري او ټولنیز وضعیت یې له بېلابېلو زاویو ارزولی دی.
د دغو کډوالو له ډلې ډېر یې په پاکستان کې زېږېدلي، هلته لوی شوي او پیاوړې اقتصادي او ټولنیزې ریښې لري.
په پاکستان کې لسګونه زره راجستر شوي افغان کډوال ژوند کوي، چې د پي او ارکارت له لارې لنډمهاله قانوني پېژندګلوي لري او د کډوالو نړیوالې ادارې تر ملاتړ لاندې راځي.
کارپوهان باور لري چې دا وړاندیز ښايي د محرم الحرام میاشتې د رانژدې کېدو، له ایران نه د افغان کډوالو د چټکو شړنو، د طالبانو ادارې د کمزوري مدیریت او د سیمې د امنیتي شرایطو په نظر کې نیولو سره شوی وي.
که څه هم تر اوسه رسمي پرېکړه نه ده اعلان شوې، خو دا اقدام د طالبانو او پاکستان د وروستیو اړیکو په رڼا کې محتمل برېښي.
ایران له اسراییل سره تر جګړې وروسته د افغانانو د نیولو او شړلو یو پراخ کمپاین پیل کړی، چې په ترڅ کې یې تر دې دمه شاوخوا ۱۰۰ زره افغانان هرات او د افغانستان نورو ولایتونو ته شړلي دي. رپوټونه وايي، چې په تهران کې هره ورځ ۸۰۰ تر زرو پورې کسان نیول کیږي.
د ایران د کورنیو چارو وزارت د شمېرو له مخې، دا مهال په دغه هېواد کې شاوخوا ۶،۱ میلیونه بهرني وګړي ژوند کوي، چې له دې شمېر څخه تر څلور میلیونو زیات کسان قانوني اسناد نه لري.
چارواکي وایي چې یوازې د ۱۴۰۳ لمریز کال تر پایه پورې، دوه میلیونه کسان ناقانونه میشت وو او په همدغه کال کې دوه میلیونه او ۳۴ زره نور هم له قانوني اسنادو پرته ایران ته داخل شوي دي.
د شړلو بهیر چټک شوی
یوازې د تیرو پنځو ورځو په موده کې، له ۷۲ زرو زیات ناقانونه افغان اتباع د اسلام کلا له لارې افغانستان ته شړل شوي دي. یو شمېر سرچینې د شړل شویو افغانانو شمېر تر دې لوړ ښيي.
د تېرو دوو میاشتو په ترڅ کې، له ۳۰زرو زیاتې افغان کورنۍ له ایران څخه وتلې دي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې رپوټ ورکړی چې په ۱۴۰۳ کال کې له ۵۵۹ زرو زیات افغانان له ایران نه ایستل شوي دي ، چې د ۲۰۲۳ کال په پرتله ۱۸ سلنه زیاتوالی ښيي.
یوازې په تهران ولایت کې، هره ورځ له ۸۰۰ تر ۱۰۰۰ افغان کډوال نیول کېږي او د اخراج لپاره لنډمهالو توقیف ځایونو ته استول کېږي.
ایراني امنیتي چارواکو ویلي چې ځینې ناقانونه افغان وګړي د جاسوسۍ، بهرنیو استخباراتي شبکو سره د اړیکو او تخریبي فعالیتونو په تور نیول شوي دي.
ایراني رسنیو تر اوسه په دې تور یوازې د پنځو تنو د نیولو خبر ور کړی، خو دا لا روښانه نه ده، چې دې پنځو کسانو د ډرون په پرزو، یا د ایران د ځینو ودانیو د تصویرونو په اخېستلو څه کول، یا دا مخکیني انځورونه دي او که تازه د جګړې پرمهال اخېستل شوي.
د قوانینو او ادارو همغږي کول
د ایران د کورنیو چارو وزیر اسکندر مومني وویل چې که څه هم ډېری کډوال "صادق او قانوني" دي، خو یو شمېر نور "د امنیت لپاره جدي خطر" جوړوي.
د ایران د حکومت نوې هڅه دا ده چې د کډوالۍ ملي سازمان له لارې د مهاجرت ټول مسایل، د ویزو ورکول، د استوګنې مدیریت او د پولو څارنه یوې ادارې ته وسپاري. اسکندر مومني د هغو کارورکوونکو او کمپنیو پر ضد هم د قانوني چلند غوښتنه کړې چې ناقانونه کارکوونکي ګوماري.
د ایران د لوی څارنوال په وینا، ایران "یو ښه کوربه" دی، خو ناقانونه اتباع باید ژر تر ژره له هېواده ووځي.
محمد موحدي ازاد د شنبې په ورځ وویل، « قانوني اتباع هم باید هغه کسان معرفي کړي چې له اسراییل سره یې همکاري کړې ده او هغه کسان چې په خپله خوښه ځانونه معرفي کړي، له تخفیفونو به برخمن شي».
ایران پلان لري چې له افغانستان سره ختیزه پوله د دیوال په جوړولو بنده کړي. دا دیوال به د ناقانونه تګ راتګ د مخنیوي یوه فزیکي وسیله وي. همداراز، په پوله کې امنیتي پوستې، تالاشۍ، او د توقیف مرکزونه زیات شوي دي.
ایران له اسراییل سره تر جګړې وړاندې هم له دې اړخه د نفوذ اندېښنه درلوده.
د ایران حکومت وایي چې له طالبانو سره به دوه اړخیزه همکاري نوره هم پراخه شي، څو د افغان کډوالو د داوطلبانه ستنیدو بهیر اسانه شي. د طالبانو بهرنیو چارو وزارت له ایران نه د افغانانو د تدریجي او پلان شوي اخراج غوښتنه کړې، ځکه په ځان کې ددومره شمېر کډوالو د مدیریت توان او وړتیا نه ویني.
د تهران او مشهد ښارونو د املاکو اتحادیې ویلي چې بې اسنادو بهرني اتباع نشي کولای کورونه واخلي یا کرایه کړي.
له مقرراتو سرغړوونکو مشاورینو سره د قاطع چلند سپارښتنه شوې او په لومړي ځل د دفتر بندیدو، او بیا د جواز د لغو کېدو ګواښ ورته شوی.
د ډرون څرخکو لپاره نوی قانون
په یو بل امنیتي اقدام کې، د ایران پارلمان د غیرنظامي بې پیلوټه څرخکود کنټرول لپاره قانون تصویب کړی. د قانون له مخې، د ډرون له ورکیدو، غلا یا پېښې وروسته باید د ۲۴ ساعتونو دننه راپور ورکړل شي. ټول کاروونکي مکلف ګڼل شوي، چې بیمه قراردادونه ولري او بهرني اتباع نه شي کولای ډرون واخلي یا وکاروي.
د سرغړوونکو لپاره تر ۱۰کاله بند محکومیت په نظر کې نیول شوی.
ایران د ناقانونه اتباعو د کنټرول لپاره له امنیتي، اقتصادي، او ټولنیزو اړخونو هممهاله څوګوني اقدامات کوي. د پولو د بندیدو، قانوني اصلاحاتو، د کار ورکوونکو قانوني مسوولیت او له طالبانو سره همکاري، خو د دې ټولو بیړنیو اقداماتو تر شا یوه ویره څرګندیږي، چې هغه په کډوالو کې د اسراییل احتمالي نفوذ دی.
خو د شنونکو په باور، اسراییل په ایران کې د نفوذ لپاره افغان کډوالو ته نه، بلکې د ایران هغو بومي سرچینو ته اړتیا لري، چې ددغه هېواد په پوځ او استخباراتو کې نفوذ لري.