امریکا د خپلو افغان متحدینو پر مخ هره دروازه تړي

د امریکا د هوایي ځواکونو اړوند وېبپاڼې«اېر فورس ټایم» د راپور له مخې، د پېښې له دوه میاشتو تېرېدو وروسته لا هم قاتل نه دی نیول شوی.

پولیسو ویلي، چې د وژنې پېښه د ماښام په ۹:۱۵ ځایي وخت هغه مهال رامنځته شوې، کله چې وزیري خپل موټر په تمځای کې ودراوه.

پولیسو زیاته کړې، چې پر همدې مهال یو بل کس چې د وژل شوي وزیري سره په یو بلاک کې اوسېده، پولیسو ته تسلیم شو، خو له لنډو پوښتنو او پلټنو څخه وروسته پرېښودل شو.

د پولیسو په وینا، قضیه یې لویې څارنوالۍ ته د ستر قاضی پلاوي (Grand Jury) ته راجع کړې، خو تراوسه د نیولو یا تور لګونې رسمي اقدام نه دی شوی.

یو پخوانی امریکایي سرتېری بین هافمین چې له عبدالرحمان وزیري سره یې په افغانستان کې یو ځای کار کړی و، وایي: «عبدالرحمان یو بااحساسه، مهربان او د سولې مینه‌وال انسان و.»

هغه زیاتوي: «هغه ډېر کلونه له موږ سره اوږه په اوږه و، زموږ امنیت یې خوندي کاوه. اوس چې دلته راغی او ووژل شو او بیا دا ډول چوپتیا؟ دا حیرانوونکې ده. امریکا څنګه د افغانستان له لوګر ولایت څخه هم ډېره خطرناکه شوه؟»

هافمین وایي، وزیري په فزیکي لحاظ یو پیاوړی انسان و، خو هېڅکله یې ځواک د چا د ځورولو لپاره نه کاراوه.

د نوموړي په وینا: «موږ دواړه داسې خلک وو چې جنګ ته مو زړه نه ښه کاوه، که څه هم د جنګ لپاره جوړ ښکارېدو.»

د ګرین بېریټ شاوخوا شلو پخوانیو سرتېرو د هرېس کاونټي څارنوال ته لیک استولی او غوښتنه یې کړې، چې د وزیري د وژنې موضوع باید له پټوالي او ځنډ پرته وڅېړل شي.

دوی لیکلي: «که چېرې عبدالرحمان امریکايي تابعیت درلودای، نو خلکو به دا ډول خاموشي هېڅکله نه وه زغملې.»

د څار وېډیو چې «اېن بي سي نیوز » خپره کړې، ښيي چې وزیري خپل موټر دراوه او وروسته له هغه یو تور رنګه موټر راځي، شخړه پېلېږي او وېډیو ښيي چې شکمن کس وروسته له پېښې په ارامۍ سره روانېږي.

د وزیرې د کورنۍ وکیل عمر خواجه ویلي: «یوه عیني شاهد پولیسو ته وویل چې وزیري لومړی د پوسټ بکس خوا ته ولاړ، وروسته خپل موټر ته راغی، هلته شخړه پېښه شوه، شکمن کس د وزیرې موټر ته لغته ورکړه، بیا خپل موټر ته ولاړ، وسله یې راووېسته او عبدالرحمان یې په څو ډزو وواژه.

نوموړی وایي، د ټکساس د ځان‌ساتنې قانون له امله کېدای شي پولیس شکمن کس ونه نیسي، خو د هغه سمدستي خوشې کول او دا چې هغه لا هم ازاد ګرځي، د عیني شاهدانو پر زړورتیا منفي اغېز کړی.

د وزیري کورنۍ اوس له ټکساس نه تامپا ته کډه شوې، چېرې چې دوی د خپلوانو ترڅنګ اوسېږي.

د هغه ورور عبدالله خان چې د امریکايي ځواکونو ژباړن و، وایي چې وزیري تازه د موټر چلولو جواز اخیستی و، کار یې پیل کړی و او هڅه یې کوله چې د خپلو ماشومانو لپاره یو خوندي ژوند جوړ کړي.

د هغه په خبره: «موږ فکر کاوه چې امریکا به زموږ لپاره امن ځای وي. له جګړې راووتو، خو دلته هم وژنه وشوه.»

شیرون کانر چې یو ټولنیز کارکوونکی دی او د وزیري له کورنۍ سره له نږدې کار کوي، وایي: «دا پېښه لا د عدالت له پړاوونو تېره شوې نه ده، زه دا نه وایم چې دا د عدالت ضیاع ده، ځکه چې لا هېڅ ډول عدالت نه دی شوی.»

عبدالرحمان وزیري د هغو زرو افغانانو له ډلې و، چې له امریکايي ځواکونو سره یې د خپلو هېوادوالو د ژغورلو لپاره د اوږدو کلونو په ترڅ کې کار کړی و، خو کله چې هغه د یوه ښه ژوند لپاره امریکا ته تللی و، په داسې ډول ووژل شو چې قاتل یې لا هم ازاد ګرځي او عدالت یې لا هم خوب پاتې دی.

د پخواني ولسمشر لومړی مرستیال امرالله صالح د سې شنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۰مه) پر خپلې اېکس پاڼې ليکلي: «ایران د جګړې د بیا پيل فکر کوي، ګوته پر ماشه دي، داسي یوې جګړې ته چمتوالی نیسي چې تر مخکې هغې ښايي زوروره وي.»

صالح زياته کړې:«تهران په دې سناريو کې نه غواړي په خپله خاوره کې د کوم بهرني حضور اندېښنه ولري، که څه هم هغه بهرنی يې هم ژبی او ګاونډ وي.»

نوموړي ویلي، دا ځل داسې ښکاري چې تهران د خپلو پرېکړو پایلو اداره کولو ته لېواله دی.

هغه غوښتنه کړې، چې افغانانو ته په کار ده؛ څو پر خپلو ظرفیتونو او نوښتونو تمرکز وکړي.

صالح زياته کړې، چې افغانستان هېڅ داسې خبرې نه لري، چې په هغه دې مخکې له مخکې تهران پوه نه وي.

د وروستیو ویجاړونکو ورښتونو له امله د میدان وردګو او لوګر په ولایتونو کې سېلابونه راوتي، چې د خلکو ژوند، کورونو، زېربناوو او کرنیزو ځمکو ته یې پراخ زیانونه اړولي دي.

ځایي اوسېدونکي شکایت کوي، چې طالبان پر وخت او لازمې مرستې نه دي ترسره کړي.

د راپورونو له مخې، په دې طبیعي پېښه کې تر دې دمه څلور تنه وژل شوي، څلور نور ټپیان شوي او سلګونه کورنۍ له خپلو مېنو بې‌ځایه شوې دي، شاوخوا ۲،۰۰۰تنه اغېزمن شوي.

بلخوا زیانمن شوي له طالبانو شکایت کوي، چې له دوی سره یې پر وخت او لازمې مرستې نه دي ترسره کړي، یوازې د هغو خلکو سره مرستې شوي چې له طالبانو سره پېژندګلوي لري.

د میدان وردګ ولایت د نرخ ولسوالۍ یو زیانمن شوي د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل: «په ورښتونو کې زما کور او کرنیزه ځمکه له منځه تللې، خو تر اوسه مې نه مرسته ترلاسه کړې او نه مې چا پوښتنه کړې، مرستې یوازې هغو کسانو ته ورکول کېږي چې طالبان یې پېژني یا خپلوان یې دي. دا عمري عدالت به داسې وي نو.»

د همدغه سیمې یوې بلې زیانمنې شوې کورنۍ افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل: «زما کور په بشپړ ډول سېلاب وړی دی، مونږ اوس بې سرپناه پاتې یو، تر اوسه طالبانو زموږ حال نه دی پوښتلی. ما څو ځلې د مرستې لپاره مراجعه وکړه، خو دوی (طالبان) و نه منله. ویل یې چې ستا نوم د مرستو په لېست کې نشته.»

په همدې حال کې د لوګر ولایت یو زیانمن شوي حاجي ژېړ ګل وایي، «زه د خپلې کورنۍ یوازینی نفقه ورکوونکی یم، خو سېلاب زما ټول فصلونه او څاروي له منځه یووړل. طالبان راغلل، خو یوازې د خپل قوم او خپلوانو کورونو ته ودرېدل، موږ غریب خلک د خدای په رحم پرېښودل شوي یو، دا څه ډول انصاف دی؟»

د سیمې د خلکو له څرګندونو داسې ښکاري، چې د مرستو وېش بهیر شفاف نه دی او ډېری مستحق کسان له مرستو بې‌برخې پاتې دي.

زیانمن شوي غوښتنه کوي، چې د مرستو وېش دې د یو خپلواک او عادلانه میکانېزم له مخې وشي او ټولې اغېزمنې کورنۍ دې پرته له توپیر او پېژندګلوۍ مرسته ترلاسه کړي.

بلخوا، د ایکو په نامه یو بنست ویلي، چې د سېلابونو له امله ۲۷۰ کورونه بشپړ ویجاړ شوي، ۲۵۰نور کورونه زیانمن شوي او نږدې ۳،۲۳۴هکټاره کرنیزه ځمکه له منځه تللې ده.

همداراز، شاوخوا ۱۰۰ څاروي هم وژل شوي دي.

د اټکل له مخې، په راتلونکو ۴۸ساعتونو کې به هوا وچه وي او یوازې د افغانستان په شمال ختیځو ولایتونو کې به معتدل، خو جلا جلا بارانونه وشي.

دا سېلابونه په داسې حال کې راځي چې ګڼې سیمې لا هم د پسرلي د سېلابونو له اغېزو نه دي راوتلي.

د وضعیت د لا خرابېدو او نورو بشري ستونزو د مخنیوي لپاره عاجلې مرستې او اقداماتو ته اړتیا لیدل کېږي، چې په شفاف ډول یې د وېشلو بهیر ترسره شي.

د طالبانو د چاپېريال ساتنې ادارې د سې شنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۰مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې مطیع الله خالص د سره صلیب نړۍوال فدراسیون د سیمه ییز مشر الکساندر سره په لیدنه کې ویلي: «د افغانستان بدلونونه له سختو پایلو سره مخ دي.»

خالص په دې لیدنه کې زياته کړې: «وروستیو وچکالیو، بې وخته سېلابونو او د طبیعي پېښو زیاتوالي زموږ ټولنه له جدي ګواښونو سره مخ کړې ده. د دې ننګونو سره مبارزه یوازې د ملي هڅو له لارې ممکنه نه ده، بلکې د نړۍوالو بنسټونو همکارۍ ته اړتیا ده.»

نوموړي د ظرفیت لوړولو، عملي تجربو شریکولو او د نوښتونو په رامنځته کولو کې د سره صلیب نړۍوال فدراسیون د مرستې او همکارۍ غوښتنه کړې.

خالص زياته کړې، چې دوی د نړۍوالو مرسته کوونکو بنسټونو سره د ګډې تخنیکي طرحې او پلان شریکولو ته چمتو دي، تر څو په دې برخه کې لازم اقدامات وشي.

طالبانو د الکساندر له قوله لیکلي: «موږ د افغانستان د اقليمي بدلونونو له کبله د رامنځته شويو ننګونو خبر یو او دا مسوولیت ګڼو چې د طبيعي پېښو د خطرونو د کمولو او د خلکو د چمتوالي لپاره همکاري وکړو.»

څو ورځې وړاندې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو استازولۍ (یوناما) هم خبرداری ورکړی و، چې اقلیمي بدلونونو د سوېلي او مرکزي اسیا د تودوخې څپې زیاتې کړې او افغانستان به د یوې سختې تودې څپې شاهد وي، چې د هوا تودوخه به د معمول په پرتله لوړه وي.

د ملګرو ملتونو د دوامداره ښاري پراختیا پروګرام مخکې د چاپېریال د خرابوالي او په افغانستان کې د اقلیم د بدلون د پایلو په اړه خبرداری ورکړی و او ویلي یې و، چې د اوبو او فاضله موادو ضعیف مدیریت او د شنو ځایونو نشتوالی د افغانانو روغتیا له خطر سره مخ کوي.

د دغه پرېکړې اعلان د برېتانیا د کورنیو چارو وزارت له خوا د نویو کډوالو د قوانینو د تشریحي مسودې له لارې شوی دی.

د راپور له مخې، د برېتانیا د دفاع وزارت د افغانانو د لېږد ځانګړی پروګرام چې د افغانانو د لېږد او مرستې تګلاره «ARAP» نومېږي، پرون د سې شنبې په ورځ له غرمې وروسته د نویو غوښتونکو پر مخ وتړل شو.

د نویو مقرراتو له مخې، یوازې هغه افغانان به د مرستې لپاره وړ وګڼل شي چې د ۲۰۲۱ کال د اپرېل له لومړۍ نېټې څخه تر ۲۰۲۵ کال د جولای تر لومړۍ نېټې پورې یې غوښتنلیکونه سپارلي دي.

همداراز، د هغو زیانمنو افغانانو لپاره چې په افغانستان کې یې د برېتانیا له هڅو سره همکاري کړې وه، د کورنیو چارو وزارت د بیا مېشتېدو بل پروګرام «ای ار سي اېس» هم تړل شوې او نور به له دې لارې هم برېتانیا ته د لېږد لپاره غوښتنې و نه منل شي.

مرستندویه موسسو او خیریه بنسټونو د برېتانیا حکومت دا پرېکړه غندلې او ویلي یې دي، چې حکومت د افغانانو پر وړاندې د ژوند ژغورنې یوه بله مهمه لاره هم بنده کړه.

د «خوندي سفر» په نوم د نړۍوالې ادارې مشر ګونس کالکان وویل: «دا پرېکړه به ماشومان، کورنۍ او نور افغانان له ګواښ سره مخ کړي او د ژوندي پاتې کېدو هېڅ هیله به ورته پاتې نه شي.»

هغه زیاته کړه: «موږ حیران یو چې حکومت نن د افغانانو لپاره د بیا مېشتېدو لارې پرته له کوم رسمي اعلان څخه بندې کړې. دا هغه کسان دي چې له طالبانو څخه په تېښته دي او ژوند یې له ګواښ سره مخ دی.»

ډاکتره سارا ډي یونګ چې د یارک پوهنتون استاده او د یوه خیریه بنسټ، بنسټ اېښودونکې ده، وایي: «دا ناڅاپي پرېکړه موږ ته هم حیرانوونکې وه، ځکه حکومت مخکې له مخکې هېڅ خبر نه دی ورکړی. د بندېدو له نېټې نیم ساعت مخکې هم د دواړو پروګرامونو وېبپاڼو هېڅ ډول خبرداری نه درلود.»

هغې دا هم وویل، چې د «ای سي ار اېس » بندېدل هم د اندېښنې وړ دي، ځکه حکومت د دې پروګرام په لړ کې کړې وعدې پوره نه کړې.

ډاکټر سارا زیاته کړه: «په ۲۰۲۱کال کې حکومت ویلي و، چې تر ۲۰،۰۰۰تنو پورې افغانان به برېتانیا ته راوستل شي، خو اوس یوازې ۶۵ سلنه دغه موخه ترلاسه شوې ده.

د برېتانیا د دفاع وزیر جان هیلي له دې وړاندې ویلي و، چې دا دواړه پروګرامونه به سره یو ځای کړي او ورسته به وتړل شي، خو د بندېدو په تړاو یې روښانه معلومات ورکړي نه و.

د برېتانیا حکومت په وینا، د «۲۰۲۵ کال مې میاشت» پورې د «ای ار ای پي» پروګرام له لارې ۲۱۳۱۶ تنه افغانان برېتانیا ته لېږدول شوي دي.

د برېتانیا د وسله‌والو ځواکونو مشر لوک پولارډ وویل: «تر دې دمه ترلاسه شوې ټولې غوښتنې به لا هم پروسس شي، خو پر دغه پروګرام د تېروتنو له امله سختې نیوکې شوي، ځکه ډېر مستحق کسان رد شوي او له ګواښونو سره مخ پاتې شوي دي.»

د یادولو وړ ده، چې د مې په میاشت کې د دغه هېواد عالي محکمې وویل، چې د افغان ځانګړو ځواکونو د غړو د وړتیا معلومولو بهیر دومره ستونزمن و، چې د یوې جنايي پېښې د څېړلو سره یې ورته و.

که څه هم اوسنیو وړ کسانو ته به لا هم دا اجازه وي، چې خپلې کورنۍ له ګواښه وژغوري، خو د نویو غوښتونکو لپاره دا مهمې لارې بندې شوې دي.