د پخواني ولسمشر لومړی مرستیال امرالله صالح وايي، چې ایران د یوې داسې جګړې لپاره چمتوالی نيسي، چې ښايي تر مخکېنۍ جګړې زوروره وي. نوموړي زياته کړې: «تهران نه غواړي په خپله خاوره کې د کوم بهرني حضور اندېښنه ولري که څه هم ګاونډ يې وي.»
د پخواني ولسمشر لومړی مرستیال امرالله صالح د سې شنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۰مه) پر خپلې اېکس پاڼې ليکلي: «ایران د جګړې د بیا پيل فکر کوي، ګوته پر ماشه دي، داسي یوې جګړې ته چمتوالی نیسي چې تر مخکې هغې ښايي زوروره وي.»
صالح زياته کړې:«تهران په دې سناريو کې نه غواړي په خپله خاوره کې د کوم بهرني حضور اندېښنه ولري، که څه هم هغه بهرنی يې هم ژبی او ګاونډ وي.»
نوموړي ویلي، دا ځل داسې ښکاري چې تهران د خپلو پرېکړو پایلو اداره کولو ته لېواله دی.
هغه غوښتنه کړې، چې افغانانو ته په کار ده؛ څو پر خپلو ظرفیتونو او نوښتونو تمرکز وکړي.
صالح زياته کړې، چې افغانستان هېڅ داسې خبرې نه لري، چې په هغه دې مخکې له مخکې تهران پوه نه وي.
په میدان وردګو او لوګر ولایتونو کې د سختو بارانونو له امله راغلو سېلابونو د ګڼو خلکو ژوند، شتمنۍ، کرنیزې ځمکې او استوګنځایونه له منځه وړي. سربېره پر دې، ډېری اغېزمن شوي خلک شکایت کوي چې طالبانو له دوی سره پر وخت او عادلانه مرسته نه ده ترسره کړې.
د وروستیو ویجاړونکو ورښتونو له امله د میدان وردګو او لوګر په ولایتونو کې سېلابونه راوتي، چې د خلکو ژوند، کورونو، زېربناوو او کرنیزو ځمکو ته یې پراخ زیانونه اړولي دي.
ځایي اوسېدونکي شکایت کوي، چې طالبان پر وخت او لازمې مرستې نه دي ترسره کړي.
د راپورونو له مخې، په دې طبیعي پېښه کې تر دې دمه څلور تنه وژل شوي، څلور نور ټپیان شوي او سلګونه کورنۍ له خپلو مېنو بېځایه شوې دي، شاوخوا ۲،۰۰۰تنه اغېزمن شوي.
بلخوا زیانمن شوي له طالبانو شکایت کوي، چې له دوی سره یې پر وخت او لازمې مرستې نه دي ترسره کړي، یوازې د هغو خلکو سره مرستې شوي چې له طالبانو سره پېژندګلوي لري.
د میدان وردګ ولایت د نرخ ولسوالۍ یو زیانمن شوي د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل: «په ورښتونو کې زما کور او کرنیزه ځمکه له منځه تللې، خو تر اوسه مې نه مرسته ترلاسه کړې او نه مې چا پوښتنه کړې، مرستې یوازې هغو کسانو ته ورکول کېږي چې طالبان یې پېژني یا خپلوان یې دي. دا عمري عدالت به داسې وي نو.»
د همدغه سیمې یوې بلې زیانمنې شوې کورنۍ افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل: «زما کور په بشپړ ډول سېلاب وړی دی، مونږ اوس بې سرپناه پاتې یو، تر اوسه طالبانو زموږ حال نه دی پوښتلی. ما څو ځلې د مرستې لپاره مراجعه وکړه، خو دوی (طالبان) و نه منله. ویل یې چې ستا نوم د مرستو په لېست کې نشته.»
په همدې حال کې د لوګر ولایت یو زیانمن شوي حاجي ژېړ ګل وایي، «زه د خپلې کورنۍ یوازینی نفقه ورکوونکی یم، خو سېلاب زما ټول فصلونه او څاروي له منځه یووړل. طالبان راغلل، خو یوازې د خپل قوم او خپلوانو کورونو ته ودرېدل، موږ غریب خلک د خدای په رحم پرېښودل شوي یو، دا څه ډول انصاف دی؟»
د سیمې د خلکو له څرګندونو داسې ښکاري، چې د مرستو وېش بهیر شفاف نه دی او ډېری مستحق کسان له مرستو بېبرخې پاتې دي.
زیانمن شوي غوښتنه کوي، چې د مرستو وېش دې د یو خپلواک او عادلانه میکانېزم له مخې وشي او ټولې اغېزمنې کورنۍ دې پرته له توپیر او پېژندګلوۍ مرسته ترلاسه کړي.
بلخوا، د ایکو په نامه یو بنست ویلي، چې د سېلابونو له امله ۲۷۰ کورونه بشپړ ویجاړ شوي، ۲۵۰نور کورونه زیانمن شوي او نږدې ۳،۲۳۴هکټاره کرنیزه ځمکه له منځه تللې ده.
همداراز، شاوخوا ۱۰۰ څاروي هم وژل شوي دي.
د اټکل له مخې، په راتلونکو ۴۸ساعتونو کې به هوا وچه وي او یوازې د افغانستان په شمال ختیځو ولایتونو کې به معتدل، خو جلا جلا بارانونه وشي.
دا سېلابونه په داسې حال کې راځي چې ګڼې سیمې لا هم د پسرلي د سېلابونو له اغېزو نه دي راوتلي.
د وضعیت د لا خرابېدو او نورو بشري ستونزو د مخنیوي لپاره عاجلې مرستې او اقداماتو ته اړتیا لیدل کېږي، چې په شفاف ډول یې د وېشلو بهیر ترسره شي.
د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې رییس مطیع الله خالص د سره صلیب نړۍوال فدراسیون د سیمه ييز مشر سره په لیدنه کې ویلي: «د طبيعي پېښو زیاتوالی ټولنه له جدي ګواښونو سره مخ کړې ده.» طالبانو زياته کړې، چې په دې لیدنه کې د افغانستان د چاپېریالي وضعیت او اقلیمي بدلون په اړه هم خبرې شوي.
د طالبانو د چاپېريال ساتنې ادارې د سې شنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۰مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې مطیع الله خالص د سره صلیب نړۍوال فدراسیون د سیمه ییز مشر الکساندر سره په لیدنه کې ویلي: «د افغانستان بدلونونه له سختو پایلو سره مخ دي.»
خالص په دې لیدنه کې زياته کړې: «وروستیو وچکالیو، بې وخته سېلابونو او د طبیعي پېښو زیاتوالي زموږ ټولنه له جدي ګواښونو سره مخ کړې ده. د دې ننګونو سره مبارزه یوازې د ملي هڅو له لارې ممکنه نه ده، بلکې د نړۍوالو بنسټونو همکارۍ ته اړتیا ده.»
نوموړي د ظرفیت لوړولو، عملي تجربو شریکولو او د نوښتونو په رامنځته کولو کې د سره صلیب نړۍوال فدراسیون د مرستې او همکارۍ غوښتنه کړې.
خالص زياته کړې، چې دوی د نړۍوالو مرسته کوونکو بنسټونو سره د ګډې تخنیکي طرحې او پلان شریکولو ته چمتو دي، تر څو په دې برخه کې لازم اقدامات وشي.
طالبانو د الکساندر له قوله لیکلي: «موږ د افغانستان د اقليمي بدلونونو له کبله د رامنځته شويو ننګونو خبر یو او دا مسوولیت ګڼو چې د طبيعي پېښو د خطرونو د کمولو او د خلکو د چمتوالي لپاره همکاري وکړو.»
څو ورځې وړاندې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو استازولۍ (یوناما) هم خبرداری ورکړی و، چې اقلیمي بدلونونو د سوېلي او مرکزي اسیا د تودوخې څپې زیاتې کړې او افغانستان به د یوې سختې تودې څپې شاهد وي، چې د هوا تودوخه به د معمول په پرتله لوړه وي.
د ملګرو ملتونو د دوامداره ښاري پراختیا پروګرام مخکې د چاپېریال د خرابوالي او په افغانستان کې د اقلیم د بدلون د پایلو په اړه خبرداری ورکړی و او ویلي یې و، چې د اوبو او فاضله موادو ضعیف مدیریت او د شنو ځایونو نشتوالی د افغانانو روغتیا له خطر سره مخ کوي.
انډیپنډنټ ورځپاڼه وايي، چې د برېتانیا حکومت د هغو افغانانو لپاره چې په افغانستان کې یې د دوی د ځواکونو او هڅو ملاتړ کړی و، په دغه هېواد کې د بیا مېشتېدنې پروګرامونه په ناڅاپي ډول وتړل.
د دغه پرېکړې اعلان د برېتانیا د کورنیو چارو وزارت له خوا د نویو کډوالو د قوانینو د تشریحي مسودې له لارې شوی دی.
د راپور له مخې، د برېتانیا د دفاع وزارت د افغانانو د لېږد ځانګړی پروګرام چې د افغانانو د لېږد او مرستې تګلاره «ARAP» نومېږي، پرون د سې شنبې په ورځ له غرمې وروسته د نویو غوښتونکو پر مخ وتړل شو.
د نویو مقرراتو له مخې، یوازې هغه افغانان به د مرستې لپاره وړ وګڼل شي چې د ۲۰۲۱ کال د اپرېل له لومړۍ نېټې څخه تر ۲۰۲۵ کال د جولای تر لومړۍ نېټې پورې یې غوښتنلیکونه سپارلي دي.
همداراز، د هغو زیانمنو افغانانو لپاره چې په افغانستان کې یې د برېتانیا له هڅو سره همکاري کړې وه، د کورنیو چارو وزارت د بیا مېشتېدو بل پروګرام «ای ار سي اېس» هم تړل شوې او نور به له دې لارې هم برېتانیا ته د لېږد لپاره غوښتنې و نه منل شي.
مرستندویه موسسو او خیریه بنسټونو د برېتانیا حکومت دا پرېکړه غندلې او ویلي یې دي، چې حکومت د افغانانو پر وړاندې د ژوند ژغورنې یوه بله مهمه لاره هم بنده کړه.
د «خوندي سفر» په نوم د نړۍوالې ادارې مشر ګونس کالکان وویل: «دا پرېکړه به ماشومان، کورنۍ او نور افغانان له ګواښ سره مخ کړي او د ژوندي پاتې کېدو هېڅ هیله به ورته پاتې نه شي.»
هغه زیاته کړه: «موږ حیران یو چې حکومت نن د افغانانو لپاره د بیا مېشتېدو لارې پرته له کوم رسمي اعلان څخه بندې کړې. دا هغه کسان دي چې له طالبانو څخه په تېښته دي او ژوند یې له ګواښ سره مخ دی.»
ډاکتره سارا ډي یونګ چې د یارک پوهنتون استاده او د یوه خیریه بنسټ، بنسټ اېښودونکې ده، وایي: «دا ناڅاپي پرېکړه موږ ته هم حیرانوونکې وه، ځکه حکومت مخکې له مخکې هېڅ خبر نه دی ورکړی. د بندېدو له نېټې نیم ساعت مخکې هم د دواړو پروګرامونو وېبپاڼو هېڅ ډول خبرداری نه درلود.»
هغې دا هم وویل، چې د «ای سي ار اېس » بندېدل هم د اندېښنې وړ دي، ځکه حکومت د دې پروګرام په لړ کې کړې وعدې پوره نه کړې.
ډاکټر سارا زیاته کړه: «په ۲۰۲۱کال کې حکومت ویلي و، چې تر ۲۰،۰۰۰تنو پورې افغانان به برېتانیا ته راوستل شي، خو اوس یوازې ۶۵ سلنه دغه موخه ترلاسه شوې ده.
د برېتانیا د دفاع وزیر جان هیلي له دې وړاندې ویلي و، چې دا دواړه پروګرامونه به سره یو ځای کړي او ورسته به وتړل شي، خو د بندېدو په تړاو یې روښانه معلومات ورکړي نه و.
د برېتانیا حکومت په وینا، د «۲۰۲۵ کال مې میاشت» پورې د «ای ار ای پي» پروګرام له لارې ۲۱۳۱۶ تنه افغانان برېتانیا ته لېږدول شوي دي.
د برېتانیا د وسلهوالو ځواکونو مشر لوک پولارډ وویل: «تر دې دمه ترلاسه شوې ټولې غوښتنې به لا هم پروسس شي، خو پر دغه پروګرام د تېروتنو له امله سختې نیوکې شوي، ځکه ډېر مستحق کسان رد شوي او له ګواښونو سره مخ پاتې شوي دي.»
د یادولو وړ ده، چې د مې په میاشت کې د دغه هېواد عالي محکمې وویل، چې د افغان ځانګړو ځواکونو د غړو د وړتیا معلومولو بهیر دومره ستونزمن و، چې د یوې جنايي پېښې د څېړلو سره یې ورته و.
که څه هم اوسنیو وړ کسانو ته به لا هم دا اجازه وي، چې خپلې کورنۍ له ګواښه وژغوري، خو د نویو غوښتونکو لپاره دا مهمې لارې بندې شوې دي.
د افغانستان لپاره د امریکا پخوانی ځانګړی استازی زلمی خلیلزاد وايي، د افغانستان او ایران اړیکې د کډوالو د جبري اېستلو له امله تر فشار لاندې دي. نوموړي له طالبانو سره د همغږۍ پرته د افغان کډوالو جبري او ناڅاپي اېستل غندلي دي.
د افغانستان لپاره د امریکا پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد د سې شنبه په ورځ (د چنګاښ ۱۰مه) پر خپلې اېکس پاڼې له ایران څخه د افغان کډوالو په زور اېستلو ته په اشارې ویلي: «په تېرو څو ورځو کې ایران په زرګونه افغان کډوال اېستلي، ځکه دا یې وخت نه دی، دا ناڅاپي اېستل او د افغان لورې سره نه همغږي زه غندم.»
د خلیلزاد په خبره، ایران یو شمېر افغان کډوال د اسراییل د استخباراتو سره په همکارۍ تورن کړي؛ خو نوموړي ویلي: «که رښتیا هم ځیني افغان کډوال موساد ته د مهمو ځایونو معلومات ورکوي نو باید یوازې هغه اشخاص مشخص شي، نه لسګونه زره کسان پړ وبلل شي.»
د خلیلزاد په وینا، افغانان او ایرانیان ګډ کتلور، ژبه، تاريخ او ورځې لري او یو ځای یې سره لمانځي.
هغه زياته کړې: «افغانان او ایرانیان د ګډ کلتور سره ګاونډیان دي. څو ميلیونه افغانان په تېرو پنځوسو کلونو کې په ایران کې ژوند او کار کړی دی. ایران ډېری یې سوریې ته لېږلي ترڅو هلته د ایران په جګړه کې برخه واخلي.»
خلیلزاد ویلي، چې ایران د افغان کډوالو د اېستلو حق لري؛ خو ګاونډ هېواد بیا مکلفیت لري چې د ستنېدونکو کډوالو پروسه په منظم ډول پلان کړي، تر څو د بشري بحران مخه ونیسي.
نوموړی دغه څرګندونې په داسې حال کې کوی، چې ایران په وروستیو اوونیو کې زرګونه افغانان په جبري ډول له دغه هېواده شړلي دي.
سوېډن اعلان وکړ چې له افغانستان سره د پراختیایي همکاریو ستراتیژي پړاو په پړاو پای ته رسوي. د سویډن د نړیوالې پراختیا او بهرني تجارت وزیر بنیامین دوسا وویل چې سویډن له کلونو راهیسې له افغانستان سره پراختیايي او بشري مرستې کړې دي، خو اوس د دوامدارو پراختیايي پروژو امکانات محدود دي.
د سوېډن حکومت د سې شنبې په ورځ اعلان وکړ، چې په روان کال کې به د اوکراین لپاره پراختیایي مرستې پراخې کړي او نړیوالو بېړنیو بشري اړتیاوو ته به ښه ځواب ووايي.
د دې لپاره، د سویډن حکومت د جغرافیايي او موضوعاتي مرستو لومړیتوبونه بیا تنظیموي، چې له مخې به یې د ۲۰۲۵ بودیجې لپاره نږدې ۱،۷ میلیارده سوېډني کرونه بېرته فعال شي.
د سویډن د نړیوالې پراختیا او بهرنۍ سوداګرۍ وزیر بنیامین دوسا وویل چې حکومت پرېکړه کړې چې له افغانستان سره د پراختیايي همکاریو ستراتیژي او له اسیا او ارام سمندر سیمې سره د سیمهییزې مرستې ستراتیژي پړاو په پړاو پای ته ورسوي.
هغه زیاته کړه، « موږ په یو له کړکېچ ډک نړیوال وضعیت کې ژوند کوو. بشري کړاوونه په ګڼو سیمو، په ځانګړي ډول اوکراین، سوډان، غزه او یمن کې ډېر زیات دي. د امریکا د پراختیايي مرستو ځنډ هم وضعیت لا سخت کړی. له همدې امله، سوېډن د ۲۰۲۵ کال د پراختیايي مرستو په بودجه کې پراخ بدلون راولي».
د نوې پالیسۍ له مخې، له افغانستان سره د سوېډن پراختیايي مرستې بندېږي، خو دوسا ټینګار وکړ، چې بشري مرستو ته اړتیا جدي ده.
هغه وویل، « سوېډن له افغانستان سره له اوږدې مودې راهیسې هم پراختیايي او هم بشري مرستې کړي. خو دا مهال هلته د دوامدارو پراختیايي همکاریو امکانات محدود دي. سره له دې، موږ د بشري ملاتړ اړتیا خورا مهمه بولو او دا مرستې به دوام ولري. د افغان ښځو او نجونو وضعیت زموږ لپاره لا هم یوه اساسي موضوع ده».
د اسیا او ارام سمندر لپاره د سیمهییزې ستراتیژۍ له بندېدو سره، د سویډن حکومت وايي چې اوس غواړي له مرستو څخه سوداګریز تعامل ته واوړي.