ازبکستان په افغانستان کې د یوه سوداګریز فورم جوړولو وړاندیز کړی

د بلغاریا په پلازمېنه صوفیا کې د ۱۸ افغان کډوالو د مرګ قضیې ابتدایي اورېدنه، چې په ۲۰۲۳ کال کې ددغه هېواد د لوکورسکو کلي ته نژدې د یوې پرېښودل شوې لارۍ دننه مړه موندل شوي وو، ځنډېدلې ده.

د بلغاریا د نووا خبري شبکې د رپوټ له مخې، د محکمې د ځنډېدو لامل دا ښودل شوی چې د قضیې افغان شاهدان یا قربانیان په منظم ډول نه دي رابلل شوي.

د دې قضیې په تړاو، پنځه بلغاریایان د افغان کډوالو په مړینې تورن شوي دي. په ټوله کې، شپږ کسان د صوفیا ښار محکمې ته را غوښتل شوي وو، چې د کډوالو د قاچاق یوه منظمه جنایي ډله بلل شوې ده.

د صوفیا ښار د څارنوالۍ د معلوماتو له مخې، له تورنو کسانو څخه دوه تنه خبر وو چې د لارۍ دننه کسان د ساه تنګۍ له امله له سخت خطر سره مخ دي، ځکه دوی یو پر بل دپاسه سره اچول شوي وو، خو سره له دې، دوی د پټنځایونو دروازې وتړلې او موټر یې روان کړ.

یاده غمیزه د ۲۰۲۳ کال د فبروري پر ۱۷مه رامنځته شوه او د ۱۸ افغانانو مړي، چې د اکسیجن د نشتوالي له امله مړه شوي وو، د لوکورسکو کلي ته نژدې په یوه پرېښودل شوې لارۍ کې وموندل شول. همداراز، ۳۴ ژوندي پاتې شوي کسان په سخت حالت کې روغتون ته لېږدول شوي وو.

محکمه وايي، چې د اورېدنې نوې نېټه به ډېره زر اعلان شي.

هغه وایي: «زما نظر دا دی، چې له افغانستان سره مستقیمې هوکړې وکړو؛ څو د کډوالو د بېرته ستنولو لاره هواره شي.»

جرمني د تېر زېږدیز کال په اګست میاشت کې یو وار بیا د هغو افغانانو د اېستلو لړۍ پیل کړه، چې په جرمي قضیو کې محکوم شوي وو.

دغه بهیر وروسته له هغه ودرېدلی و، چې طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګسټ میاشت کې یو ځل بیا پر افغانستان ولکه ټینګه کړه.

د جرمني حکومت خبر ورکړی، چې د اېستل کېدو دغه بهیر به د مهمو سیمه‌ییزو شریکانو په مرسته ترسره کړي دي.

خو جرمني لا هم د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی او له دې ډلې سره هېڅ ډول رسمي ډېپلوماتیکې اړیکې نه‌لري.

وزیر دوبریندت په خپل بیان کې پر اوسني وضعیت نیوکه کړې او ټینګار یې کړی، چې د درېیمو اړخونو له لارې خبرې اترې نه‌شي کولای دغه ستونزې ته دایمي حل‌لاره پیدا کړي.

دغه جرمن سیاست‌وال چې د مسیحي سوسیال محافظه‌کار ګوند (CSU) غړی دی زیاتوي، جرمني هڅه کوي چې له سوریې سره هم ورته تړونونه وکړي؛ څو سوریایي محکومین بېرته خپلو هېوادونو ته واستول شي.

هغه وایي، چې د بشارالاسد تر نسکورېدو او د یوه اسلامي رژیم تر رامنځته کېدو وروسته اوس شرایط د یوه تفاهم لپاره برابر شوي دي.

د کډوالۍ موضوع په جرمني کې د روان کال د فبرورۍ د ملي ټاکنو یوه مهمه موضوع وه؛ په تېره د دې لپاره چې د ښي‌لاس افراطي ګوندونو محبوبیت زیات شوی او د یو شمېر کډوالو له لوري د بریدونو پېښې هم رامنځته شوې دي.

د جرمني کډوالۍ فدرالي ادارې د شمېرو له مخې؛ په ۲۰۲۴ کال کې تر ټولو زیات د پناه غوښتنې غوښتنلیکونه د سوریایانو او افغانانو له‌خوا ورکړل شوي دي.

په دغه کال کې ۷۶۷۶۵ سوریایانو او ۳۴۱۴۹ افغانانو د پناه غوښتنه کړې ده.

همداراز د جرمني د محافظه‌کار ګوند په پروګرامونو کې ژمنه شوې، چې د کډوالو د منلو برنامې په تېره د هغو افغانانو لپاره چې پخوا یې د دغه هېواد له ادارو سره کار کړی باید ودرول شي او د کورنیو د یو ځای کېدو روان بهیر هم باید وځنډول شي.

د طالبانو ویاند وایي، دوی د حبیبي د کورنۍ د غوښتنې له مخې له ټولو اړوندو ادارو سره پلټنې کړې؛ خو داسې هېڅ نښه یا سند نه دی موندل شوی، چې په ډاګه کړي نوموړی دې د دوی له‌خوا نیول شوی وي.

محمودشاه حبیبي د ۱۴۰۱ هجري لمریز کال د زمري په میاشت کې په کابل کې لادرکه شو.

د هغه کورنۍ ادعا کوي، چې نوموړی دا مهال د طالبانو په بند کې ساتل کېږي. هم‌مهاله امریکا اعلان کړی، که هر څوک د هغه ځای معلوم کړي؛ نو ۵ مېلیونه امریکایي ډالره جایزه به ورکړي.

ورځپاڼه زیاتوي،‌ که څه هم افغانستان لا هم له کلونو جګړو وروسته د سېلانیانو پام ځان ته اړولی؛ خو په زرګونه کیلومېټره لرې، د هند په پلازمېنې نوي ډیلي کې د افغان کډوالو ترمنځ د «وطن د مینې او یادونو» یو ګډ درد لیدل کېده.

د کډوالو د نړۍ‌والې ورځې په مناسبت د الیانس فرانسېز په کلتوري مرکز کې سلګونه کسان راټول شوي وو، چې یو ماښام یې د موسیقۍ او خاطرو سره ونمانځه.

په دې مشاعره کې د بېلابېلو هېوادونو هنرمندانو ګډون کړی و؛ خو د «سلام» په نوم د افغان کډوالو د موسیقۍ ډلې قوالۍ پر خلکو ژور اغېز وکړ او نندارچیان یې احساساتي کړل.

د فرهاد دریا ترانې، سوچه افغاني فولکلوریکې سندرې او د سولې پیغامونه د دغې ډلې له موسیقۍ سره یوځای شول.

د سلام ډلې غړو دغې ورځپاڼې سره په مرکه کې د خپل هنري سفر، د موسیقۍ د رول او د افغانستان د سولې او فرهنګ د استازیتوب په اړه خبرې وکړې.

د دغې ډلې بنسټ د احمد حیدر پردېس په نوم د یو کس له لوري په ۲۰۱۳ کال کې اېښودل شوی. حدیث چې د ځوانۍ له کلونو راهیسې یې په پاکستان کې هنري فعالیت لاره؛ له شاوخوا ۲۰ کلونو راهیسې په موسیقۍ بوخت دی او په ۲۰۰۹ کال کې هند ته کډوال شوی دی.

نوموړی د افغانستان له بېلابېلو ټلوېزیوني رسنیو سره کار کړی او د «نوا موسیقۍ» مشهورې ډلې غړیتوب یې هم لاره.

حدیث وایي: «په هند کې د کډوالو هنرمندانو لپاره هېڅ رسمي چوکاټ نه و، له همدې امله مو د سلام ډله جوړه کړه؛ تر څو د خپلې موسیقۍ، ژبې او کلتوري میراث ساتنه وکړو».

د سلام ډلې مشره اتنا وویل: «د پیل په ورځو کې ډېر کسان یوازې د طالبانو او جنګ پوښتنې کولې؛ خو دوی غوښتل دا پیغام ورکړي، چې افغانستان یوازې طالبان نه دي او موږ غواړو د خپل هېواد د خلکو ژوند، فرهنګ او مثبت ارزښتونه نړۍ ته وښایو».

اتنا زیاتوي، چې اکثره غړي یې د افغانستان له بې‌ثباتۍ، تاوتریخوالي او هنري محدودیتونو له امله مهاجر شوي. ان د امریکايي ځواکونو پر وخت هم هنرمندان خوندي نه وو.

د دوی په خبره؛ هند یې ځکه غوره کړې چې له افغانستان سره یې دوستانه اړیکې دي او ویزې یې هم په اسانۍ ترلاسه کولې.

د سلام ډلې ګیتار غږوونکي مسیح جعفري هم د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان هنري محدویتونه بیان کړل: «په ځینو ځایونو کې موسیقي حلاله ګڼل کېږي؛ خو په ځینو کې یې بیا خلک حرامه بولي. دا د فرهنګي او مذهبي جوړښت پورې اړه لري».

د هغه په خبره؛ د ایران محلي موسیقۍ، هرات ډلې او د فرهاد دریا له سندرو الهام اخلي او زیاتوي: «موږ نه یوازې د افغانستان لپاره؛ بلکې د ټولې نړۍ لپاره د سولې غوښتونکي یو».

د همدې ډلې یو بل ګیتار غږوونکې بدنشره د کډوالۍ د ژوند خاطرې شریکې کړې: «دا یوه داسې تجربه ده، چې زړه به دې ودردېږي. موسیقي مو د همدې احساساتو انعکاس دی. زموږ هنر د افغانستان او هند ترمنځ د دوستۍ اړیکې بیانوي».

د سلام ډلې مشرې سندرغاړې مدیحه حسیق وویل: «زموږ ټولې سندرې له وطن سره تړلې دي. موسیقي زموږ د افغانستان سره د تړاو لاره ده».

سلام ډله په تېرو کلونو کې د ملګرو ملتونو په غونډو، سفارتونو او د هند د کلتوري شورا (ICCR) په فسټیوالونو کې برخه اخیستې ده.

دوی موسیقي یوازې یوه هنري ننداره نه؛ بلکې د ژوند یوه وسیله، د احساساتو بیان او د خپلو تجربو روایت ګڼي.

په خاش ولسوالۍ کې د طالبانو د ډزو له امله په وروستیو لاریونونو کې لږ تر لږه ۷ کسان وژل شوي او ۲۷ نور ټپیان شوي دي.

د بدخشان په خاش ولسوالۍ کې لاریونونه او نښتې وروسته له هغه پیل شوې، چې طالبانو غوښتل د کوکنارو کروندې ویجاړې کړي. د طالبانو دغه اقدام د ځایي اوسېدونکو له پراخ مخالفت سره مخ شو او د نښتو لامل شو.

د بدخشان په یوه سیمه‌ییز روغتون کې سرچینې وايي، چې د طالبانو له‌خوا د دوشنبې په ورځ د یوې ښځې په ګډون شپږ کسان او د سې شنبې په ورځ یو کس ووژل شو.

سرچینو د پنجشنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۲مه) افغانستان انټرنشنل ته ویلي، په تېرو دوو ورځو کې ۳۷ کسان نیول شوي چې ډېری یې د کلیو مشران او هغه خلک دي چې د طالبانو پر ضد لاریونونو کې یې برخه اخیستې وه.

د افغانستان انټرنشنل له‌خوا د ترلاسه شویو معلوماتو له مخې؛ بندیان د چورلکې پر مټ د بدخشان مرکز فیض اباد ته لېږدول شوي دي.

طالبانو لاتر اوسه په رسمي ډول په دې اړه څه نه دي ویلي.