تاجکستان افغانانو ته د وتلو د ضرب‌الاجل له ټاکلو سره د نیولو او جبري اېستلو بهیر چټک کړی

نوموړی وایي چې دا طرحه د دښمن له لوري جوړه شوې او ساده فکرو یا «د پنځمې ستنې» کسانو عملي کړې ده.

صالح دا څرګندونې د چهارشنبې په ورځ پر اېکس پاڼه کړې او زیاته کړې یې ده چې دغه کړنه د ایران پر اقتصاد مستقیمه منفي اغېزه کولی شي، ځکه افغان کډوال د ایران په اقتصادي سکتورونو کې مهم رول لري.

د ده په وینا، افغان کډوال نه یوازې د ایران د کار بازار یوه اساسي برخه جوړوي، بلکې له لرې سیمو تر ښارونو پورې، د خدماتو، ودانیو او تولیدي برخو کې بنسټیز رول لري او شړل یې د اقتصادي بې‌ثباتۍ سبب ګرځي.

صالح دا ډول چلند «دښمن پاله کړنه» بللې او خبرداری یې ورکړی، چې دا به د ایران د کورني اقتصاد لپاره ناوړه پایلې ولري.

په دې وروستیو میاشتو کې له ایران، پاکستان او نورو ګاونډیو هېوادونو څخه په زرګونو افغانان په زوره شړل شوي یا بېرته ستانه شوي دي، خو طالبانو دومره کډوالو ته د رسېدنې په برخه کې خپله بې وسي ښودلې.

څو ورځې وړاندې د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد وویل، چې افغانستان یو له بېوزله هېوادونو څخه دی او طالبان د پراخو اقتصادي ستونزو له امله د زرګونو کډوالو د بېرته منلو او ځای پر ځای کولو لپاره لازم امکانات نه لري.

د تازه راپور له مخې، تېره ورځ له ایران او پاکستان نه دوه زره او ۶۰۴ کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي. له دې ډلې ۵۳ کورنۍ د تورخم له لارې، ۴۵ د سپین بولدک له لارې، ۴۹۶ کورنۍ د ورېښمو پله له لارې او دوه زره او ۱۰ کورنۍ بیا د اسلام کلا له لارې ستنې شوې دي.

له ایران څخه په زوره اېستل شوي افغان کډوال د یاد هېواد د حکومت له خوا له ظلمونو شکایتونه لري. دغه کډوال وایي چې ایراني چارواکي له دوی سره ناوړه چلند کوي حتا د دې اجازه نه ورکوي چې دوی خپل د کور او د کار له خاونده پیسې واخلي او خپل ټول توکي راټول کړي.

د راپور له مخې، دا اېستنې د ایران له خوا د بې اسناده کډوالو پروړاندې د قانون پلي کولو تر نامه لاندې ترسره کېږي، خو د بشري حقونو مدافعین او نړۍوال سازمانونه وايي چې دغه بهیر له انساني کرامت او نړۍوالو اصولو سره په ټکر کې دی.

ایراني چارواکو ویلي، چې د هېواد امنیت ته د بې اسناده افغان کډوالو له لورې ګواښ موجود دی.

دوی پر ځینو افغانانو تور لګولی، چې ګواکې د اسراییل لپاره جاسوسي کوي یا له نورو بهرنیو استخباراتي شبکو سره اړیکې لري.
د ایران د کورنیو چارو وزارت ویاند مخکې ویلي و: «موږ د امنیت په برخه کې هېڅ ډول خطر نه زغمو. هغه کسان چې اسناد ونه لري یا په مشکوکو فعالیتونو کې ښکېل وي، باید له هېواد څخه لاړ شي.»

خو د بشري حقونو سازمانونه وايي، دا ډول عمومي تورونه د زرګونو بې ګناه افغانانو پر ضد کارېږي، چې د کلونو راهیسې په ایران کې ژوند کوي، کارونه یې کول او هېڅ قانوني سرغړونه یې نه ده کړې.

د افغانستان د سرحدي ولایتونو چارواکي وایي، هره ورځ په زرګونو کسان د نیمروز، فراه او هرات له لارې افغانستان ته داخلېږي، چې ډېری یې ماشومان، مېرمنې او زاړه خلک دي. دوی له اقتصادي، روغتیایي او رواني ستونزو سره مخ دي، ځکه نه سرپناه لري، نه خوراکي توکي او نه هم کاري فرصتونه.

د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد تېره ورځ د یوې رسنۍ سره په مرکه کې ویلي، چې موږ د دغو بېرته راستانه شویو کسانو لپاره بسنه کوونکي امکانات نه لرو او نړۍواله ټولنه باید ژر تر ژره لاس‌ په‌ کار شي.

سیاسي شنونکي وايي، چې د ایران دا سخت دریځۍ یوازې د کورني امنیت موضوع نه ده، بلکې د سیمې د ژورو سیاستونو یوه برخه ده.

د ملګرو ملتونو، اروپایي ټولنې او بشري حقونو سازمانونو له ایرانه غوښتي، چې د کډوالو اېستل باید د نړۍوالو اصولو له مخې، تدریجي، منظمه او انساني بڼه ولري.

دغه سازمان خبرداری ورکړی، چې افغانستان ته له پولو او کرښو راستانه شوي یو زیات شمېر میندې، ماشومان، سپین ږیري او سپین سرې بې سرپناه دي او پر بېلابېلو ناروغیو او خوار ځواکۍ اخته دي.

یاد سازمان د سې شنبې په ورځ د یوې اعلامیې په ترڅ کې وویل، چې د امیندواره میندو په ګډون بې سرپرسته ماشومان روغتیايي خدماتو او همداراز خوراکي توکو او سرپناه ته شدیده اړتیا لري.

د روغتیا د نړیوال سازمان د راپور له مخې، د ۲۰۲۵ کال له اپرېل نه تر اوسه د اسلام کلا، تورخم، مېلک او سپین بولدک له لارو څه باندې ۸۳۶ زره افغانان بېرته خپل هېواد ته اړول شوي او ورسره یې په دغه هېواد کې یو لوی بشري ناورین رامنځته کړی چې بېړني لاسنیوي ته اړتیا لري.

د دغه سازمان د ارزونو پر بنسټ، دمګړۍ دغه راستنېدونکي افغانان، په ځانګړې توګه امیندواره میندې خوندي زېږون، د مور او ماشوم روغتیاپالنې او رواني روغتیا او پاکو اوبو ته اړتیا لري.

د روغتیا نړیوال سازمان په مېلک او اسلام کلا بندرونو کې د راستنېدونکو افغانانو ګڼې ګوڼې ته په نغوتې سره وايي، چې په یادو سیمو کې په کافي اندازه امبولانسونه او د نارغانو د بېلتون لپاره مناسب ځایونه نشته او همداراز ښځینه ډاکټرانې هم د ګوتو په شمار دي.

دغه سازمان وايي، یو درې میاشتنی عملياتي پلان یې وړاندې کړی چې لګښت یې دوه میلیونه امریکايي ډالره اټکل شوی او په وینا یې که اضافي بودجه ورته برابره نه شي نو دوی هم اړ دي چې، خپلې چارې محدودې کړي.

منظور احمد پښتین په خپلې فېسبوک پاڼه کې لیکلي، چې په وروستیو ورځو کې د ایران حکومت د افغان کډوالو د جبري اېستلو بهیر پیل کړی، چې له مخې یې ډېری بې کوره افغان کورنۍ پرته له دې چې خپل مال او وسایل راټول کړي، له ایران څخه شړل شوي دي.

پښتین زیاته کړه: «په څو ورځو کې د ایران حکومت د افغان کډوالو د شړلو پروسه په بې رحمۍ سره پیل کړې، چې د دې عمل په پایله کې کورنۍ په ځانګړې توګه ماشومان په سختو شرایطو کې خپل هېواد ته راګرځي.»

د نوموړي په وینا، د دې زیات شمېر خلکو لپاره د ژوند د اړتیاوو پوره کول کابو ناشونی دی.

پښتین له ایران څخه غوښتي، چې د افغان کډوالو د شړلو پروسه ودروي او په دې برخه کې د اسلامي توازن او بشري حقونو پر اصولو عمل وکړي.

هغه ټینګار کړی: «ایران باید دا غېرقانوني او غېر بشري عمل عاجل ودروي او د افغانانو حقونو ته درناوی وکړي.»

د نړۍوالو سازمانونو لپاره بلنه

پښتین په دې پړاو کې د نړۍوالو بشري حقونو او کډوالو د چارو ادارو ته هم بلنه ورکړه، چې د افغان کډوالو د حقونو د دفاع لپاره جدي ګامونه پورته کړي.

هغه وویل: «د افغان کډوالو د حقونو ساتنه او د دوی لپاره د مناسب ژوند امکانات برابرول د ټولو نړۍوالو مسوولیت دی.»

په دې وروستیو کې د ایران حکومت په بېړني ډول افغان کډوال شړلي چې ډېری یې په ځانګړې توګه له خپلو کورنیو سره د بېړنیو شرایطو له کبله له خپلو مالونو او ارزښتونو بې برخې شوې دي.

دا اقدامات له بشري ناورین سره مخ دي، چې زیاتره کورنۍ یې د ژوند لومړني اړتیاوې نه لري.

د راپورونو له مخې، یاد کډوال په اسلام کلا کې خوړو، د څښاک اوبو او نورو لومړنیو اړتیاوو ته لاسرسی نه لري.

له ایران څخه اېستل شوي کډوال احمد نذیر انګلیسي العربیه ته ویلي، چې دا یې لومړی ځل نه دی چې له ایرانه جبري اېستل کېږي، بلکې بار بار د ایراني پولیسو له لوري نیول شوی او اېستل شوی دی.

نذیر چې ۲۴ کلن دی، له تېرو څلورو کلونو راهیسې یې په تهران کې په یوه رستورانټ کې کار کاوه.

هغه د جولای په ۶مه اسلام کلا ته ورسېد، کومه نېټه چې ایراني چارواکو د بې اسناده افغانانو لپاره ټاکلې وه ترڅو افغانستان ته ستانه شي.

نوموړي وویل: «دوه ورځې وړاندې ایرانی پولیسو زه له رستورانټ څخه ونیولم او اسلام کلا ته یې واستولم. زه یوازې د کار جامو کې دلته راغلی یم او هر څه مې ایران کې پاتې شول.»

نذیر یوازې یو له هغو لږ تر لږه ۴۵۰,۰۰۰ افغانانو څخه دی، چې د جون میاشتې راهیسې افغانستان ته بېرته راستانه شوي دي.

د احساس فلاح او ټولنیزو خدماتو سازمان رییس عبدالفتاح جواد چې په هرات ولایت کې د راستنېدونکو سره مرسته کوي، وویل: «هره ورځ شاوخوا ۳۰,۰۰۰ افغانان د اسلام کلا سرحدي دروازې له لارې افغانستان ته راځي، چې لوی شمېر یې په زور بېرته اېستل شوي دي. دې کسانو کې هغه افغانان شامل دي چې قانوني اسناد نه لري.»

هغه زیاته کړه: «ډېری کورنۍ چې د اسلام کلا سرحدي دروازې ته رسېږي، هېڅ خیمې نه لري، چې دې سره ډېری یې لنډمهاله پناه ځایونه جوړوي ترڅو خپل ځانونه او ماشومان د سخت لمر د وړانګو نه وژغوري.»

ډېرې کورنۍ چې له ایران څخه راستنې شوې دي، هېڅ ځای نه لري چې لاړ شي، ځکه چې هغوی له څو لسیزو راهیسې په ایران کې ژوند کاوه. افغانستان کې د طالبانو حکومت چې د ټولو راستنېدونکو ملاتړ کولو ته ژمن دی، بیا هم د دې ملاتړ لپاره کافي منابع او تمویل نه لري.

جواد وویل: «د هرات خلکو ډېر ستر ملاتړ ښودلی دی، هغوی راستنېدونکو کورنیو ته خواړه او ټرانسپورت وړاندې کړی. احساس سازمان هره ورځ ۳,۰۰۰ کسانو ته پاخه شوي خواړه او اوبه ورکوي، خو دا ملاتړ د تازه راستانه شویو خلکو په پرتله ډېر کم دی.»

له ایران نه د افغانانو د جبري اېستلو لړۍ د پاکستان له خوا د ورته اقدام سره لا نوره پېچلې شوې.

دواړه هېوادونه د افغانستان د جګړې او فقر له امله له څلوېښتو کلونو راهیسې میلیونونه افغان کډوال خپله جبري ستنولو ته مجبور کړي دي.

د رسمي اټکلونو له مخې، په پاکستان کې شاوخوا ۴ میلیونه افغانان ژوند کوي، په ایران کې دغه شمېر شاوخوا ۶ میلیونه دی، چې له دې شمېرې څخه ۴ میلیونه یې بې اسناده کډوال دي.

یوازې په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا یو میلیون افغان کډوال له دواړو هېوادونو څخه بېرته راستانه شوي، چې د ځايي سیستمونو لپاره جدي ګواښ دی او د راستنېدونکو او هغو ټولنو لپاره چې دوی پکې ژوند کوي، د حیاتي خدماتو ته لاسرسی په خطر کې دی.

د هرات پوهنتون استاد اسلام‌الدین مومني چې له راستنېدونکو سره د مرستې په موخه له یوه کاروان سره اسلام کلا ته تللی و، د وضعیت د "ډېرو سختو" شرایطو په اړه وویل: «د هغوی رواني حالت خورا خراب دی، دوی د خوړو، اوبو او پناه ځایونو د سخت کمبود سره مخ دي.»

هغه زیاته کړه: «کله چې راستنېدونکي خپل اصلي ولایتونو ته ولاړ شي، نو یو بل لړ مشکلات سره مخ دي، لکه د کار موندلو، تعلیم او ژوند کولو فرصتونو کمښت. د دې ستونزو د حل لپاره پراخه او ګډې مرستې ته اړتیا ده.»

د ایران او پاکستان له خوا د افغان کډوالو جبري اېست د افغانستان لپاره لوی بشري ناورین رامنځته کړی.

د دې کډوالو اکثریت بې اسناده دي، چې د ایران او پاکستان سختو سیاسي تدابیرو له امله بېرته افغانستان ته ستانه شوي.

دغه کډوال له بې کارۍ، فقر او لوږې سره مخ دي او د افغانانو لپاره د اساسي ژوند امکانات لکه خواړه او تعلیم، په ځانګړې توګه د نجونو لپاره، لویې ستونزې دي.