د متحده ایالتونو ولسمشر ډونالډ ټرمپ د پنجشنبې په ورځ د کاناډا لومړي وزیر مارک کارني ته په یوه لیک کې ویلي، چې هېواد به یې د اګست له لومړۍ نېټې څخه امریکا ته د خپلو صادراتي توکو لپاره له ۳۵ سلنه ګمرکي محصول سره مخ شي.
دغه لیک د صادراتي توکو په تړاو د ټرمپ له ۲۰ لیکونو څخه وروستی لیک دی او امریکا لا هم غواړي، چې له ګڼو هېوادونو سره د سوداګریزو ګواښونو لړۍ روانه وساتي.
کاناډا هڅه کوي، چې (د جولای تر ۲۱مې) له امریکا سره یوې هوکړې ته ورسېږي؛ خو د ټرمپ دا وروستی ګواښ ښايي یاد ضرب الاجل له ګواښ سره مخ کړي.
د راپورونو پر بنسټ؛ کاناډا او مکسیکو دواړه هڅې کوي؛ څو ټرمپ راضي کړي او د درې واړو هېوادونو ترمنځ د ازادې سوداګرۍ تړون (USMCA) بېرته خپل عادي حالت ته راولي.
د امریکا د کانګرس غړي، مایکل مککال، د روسیې له خوا طالبانو ته د رسمي مشروعیت ورکولو پرېکړه «خطرناک» بللې او ویلي یې دي چې دا اقدام د طالبانو د ظالمانه او زورپالې واکمنۍ په رسمیت پېژندلو معنا لري.
مککال وویل: « زه دا اقدام غندم. دا نه یواځې د طالبانو د زورواکې واکمنۍ تایید دی، بلکې د نړیوالو ارزښتونو او بشري حقونو سره ښکاره جفا ده.»
نوموړي زیاته کړې چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې، چې طالبان پر افغانستان واکمن شوي، هلته یو ویجاړوونکی بشري بحران رامنځته شوی، د ښځو حقونه له منځه تللي، امریکایي وګړي د سیاسي معاملو لپاره یرغمل نیول شوي، او د طالبانو د استبدادي رژیم مخالفان ښکاره اعدام شوي دي.
مککال همداراز د چین له خوا د روسیې د اقدام هرکلی ته په غبرګون کې ویلي: « دا یوه ښکاره هڅه ده چې د یو نامقدس ایتلاف له خوا خپلو متحدینو ته مشروعیت ورکړل شي. دا چاره د نړیوالو اصولو، د بشري حقونو، او د افغان ولس له ارادې سره په ټکر کې ده.»
هغه ټینګار کړی چې د نړۍ د ازادو هېوادونو له مشرانو سره یو ځای، دا ډول خطرناک اقدام باید وغندل شي او نړیواله ټولنه باید له طالبانو سره د رسمي تعامل پر ځای، د افغان ولس حقونو ته لومړیتوب ورکړي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو د جولای په ۱۰مه د مالیزیا په پلازمېنه کې د روسیې له بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف سره لیدلي او د اوکراین جګړې د ختمولو لپاره "نوې طرحه" یې ورسره شریکه کړې.
که څه هم ددغه طرحې جزییات یې نه دي افشا شوي، خو دا ګام د دواړو هېوادونو ترمنځ د سولې هڅو یوه نوې مرحله ښودل کیږي.
یادې څرګندونې داسې مهال شوي چې روسیې دویمه شپه پرلهپسې پر کییف ډرون او توغندیز بریدونه وکړل، چې له امله یې دوه تنه وژل شوي او ۲۵ نور ژوبل شوي. په همدې حال کې، امریکا د ځینو وسلو لېږد له موقتي ځنډ وروسته بېرته پیل کړی، چې پکې ۱۵۵ مليمتره مرمۍ، هدایتلرونکي راکټونه او نور مهمات شامل دي. دا پرېکړه د پنټاګون د بیاکتنې وروسته شوې، چې هدفیې د امریکا د زېرمو ارزونه وه.
د روبیو په وینا، د وسلو مرستې به د کانګرس له تایید شوي مهالوېش سره سم دوام وکړي، چې د امریکا د ملاتړ په برخه کې یو تازه ګام دی.
سیمهيیزې سرچینې وایي چې وسلوالو کسانو د پنجاب ۱۲ اوسېدونکي د ډېره غازي خان – لورالای په لویه لاره د « سردکي » په سیمه کې له دریو مسافر وړونکو موټرو ښکته کړي او په ډزو یې وژلي دي.
سرچینو زیاته کړې چې یاده پېښه هغه مهال رامنځته شوه چې دغه مسافر له پنجاب نه د بلوچستان په لور روان وو.
بلخوا موټر چلوونکو ویلي، چې د «درکي» په سیمه کې وسلوالو کسانو د سړک بندولو وروسته سپرلۍ ښکته کړې، له هغوي یې د پېژندنې پوښتنه وکړه، او چې کله یې ډاډ ترلاسه کړ چې یاد کسان د پنجاب اوسېدونکي دي، نو ځای پر ځای یې په نښه کړل.
د یادولو وړ ده، چې د یادې پېښې په اړه لا تراوسه د پاکستان حکومت په رسمي توګه څه ندي ویلي، خو ډیرې وختونه د پاکستان حکومت د داسې خونړیو بریدونو پړه د بلوڅ بېلتونپاله غورځنګ پر وسلوالو وراچوي، چې وخت ناوخت د پاکستان د امنیتي ځواکونو، دولتي پروژو، او غیر بلوڅ وګړو پر وړاندې بریدونه کوي. لا تر اوسه کومې ډلې د دې برید مسولیت نه دی منلی.
برېتانیا او فرانسې په ګډه د کډوالو په چارو کې یوې نوې هوکړې ته رسېدلي، چې له مخې یې لندن هغه ناقانونه کډوال بېرته فرانسې ته استوي، کوم چې د پناه غوښتنې شرایط نه پوره کوي.
ددغه هوکړې له مخې په بدل کې، فرانسه هغو قانوني پناهغوښتونکو ته اجازه ورکوي چې د بریتانیا خاورې ته د کورنۍ له غړو سره د یوځای کېدو لپاره ورشي.
د دې هوکړې نوم «یو داخل، یو خارج» دی، چې موخه یې د دواړو هېوادونو ترمنځ د کډوالو فشار کمول او د قانوني کډوالۍ لارو ملاتړ دی.
دغه نوښت د کډوالو د نظم او کنټرول لپاره یو مهم ګام ګڼل کېږي، ترڅو دواړه هېوادونه د کډوالو بحران په اغېزمن ډول اداره کړي.
د کلونو سیاسي ناندریو وروسته، روسیه په نړۍ کې لومړنی هېواد شو چې په رسمي ډول یې طالبانو وپېژندل. دا پېژندنه، که څه هم اقتصادي یا تجارتي بڼه نه لري، خو سیاسي، ستراتیژیک، سمبولیک او نړیوالو اسلامپالو لپاره هم یو خطرناک پیغام لري «که واک په لاس درشي، مشروعیت به وروسته درکړل شي».
روسیي څېړنیزې ویبپاڼې « کارینګي پولیټیکا » په خپله یوه خپره کړې مقاله کې وایي چې دا اقدام په داسې وخت کې شوی چې مسکو هڅه کوي یو ځل بیا خپل ځان د یو نړیوال ځواک په توګه راوړاندې کړي، داسې ځواک چې د نړیوال سیاست قواعد ټاکي، نه دا چې د نورو تابع وي.
په مقاله کې راغلي دي چې روسیې له اوږدې مودې راهیسې د طالبانو د پېژندنې پر لور ګامونه اخیستي وو. لا په ۲۰۱۷ کال کې، مسکو د افغانستان د سولې لپاره «د مسکو فارمټ» رامنځته کړ، چې پکې یې طالبان او د کابل پخوانی لوېدیځپلوه حکومت دواړه راوبلل.
ویبپاڼه زیاتوي، کله چې طالبان په ۲۰۲۱ کال کې کابل ته ننوتل، د روسیې سفارت د امنیت له اړخه ځانګړی پاملرنه ترلاسه کړه، او د روسیې سفیر دمیتري ژیرنوف له طالبانو سره د لیدنې لپاره لومړنی بهرنی ډیپلوماټ شو.
بلخوا هم ولسمشر ولادیمیر پوتین دا امکان وڅېړه چې طالبان دې نور د ترهګرو له نوملړ څخه وایستل شي. په اپرېل ۲۰۲۵ کې، د روسیې سترې محکمې طالبان له دې نوملړه وویستل، او دا پېژندنه رسما هماغه میاشت اعلان شوه.
کارینکي پولیټیکا په خپله مقاله کې وایي، که څه هم دا پرېکړه د «واقعیت منلو» پر اساس شوې، خو اصلي لاملونه تر دې ژور دي.
روسیه هڅه کوي وښيي چې لا هم کولی شي د منځني ختیځ، منځنۍ اسیا او نړیوالو سیاسي قواعدو پر جوړښت اغېز وکړي. دا پېژندنه په یو ډول د دې پیغام ورکول دي چې اخلاق، د بشر حقونه او د روښانه حکومتدارۍ غوښتنې، نور د نړیوال سیاست په «ریښتيني دنیا» کې چندان ارزښت نه لري.
په سوریه کې د بشارالاسد د رژیم له سقوط وروسته، او په ایران کې د اسرایېلي بریدونو له امله، مسکو د خپل نفوذ له لاسه ورکولو احساس وکړ، د روسیې له خوا د طالبانو په رسمیت پېژندنه، له دغو تاوانونو وروسته، یو ستراتیژیک اقدام دی.
په مقاله کې راغلي، چې طالبانو په تېرو څلورو کلونو کې د نړۍ د هېڅ جدي غوښتنې منلو ته تیاری نه دی ښودلی. نه یې حکومت ټولشموله کړ، نه یې د ښځو حقونو ته درناوي وکړ، او نه یې د بیان یا تعلیم ازادۍ ته اجازه ورکړه.
دا چې روسیه، سره له دې ټولو، دا حکومت په رسمي ډول پېژني، یو جانبدارانه او یو اړخیز اقدام بلل کېږي. یعنې طالبانو هڅه نه ده کړې چې د نړۍ باور ترلاسه کړي، خو روسیې ورته دروازه خلاصه کړه.
دا پېژندنه د اصلاحاتو لپاره نه، بلکې د نړیوال پیغام لپاره: « که واک ته ورسېږئ، پیژندنه به مو حتمي وي.»
ویبپاڼه زیاتوي، که څه هم د طالبانو او روسیې ترمنځ سوداګریزه اړیکه شته، لکه د افغان کوکاکولا موجودیت په روسي بازارونو کې، خو دا ارقام د پام وړ نه دي.
په ۲۰۲۴ کال کې د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګریزه راکړه ورکړه یوازې ۳۲۳ میلیونه ډالر وه چې د نړیوالو اړیکو په کچه دا یو کوچنی شمېر دی.
پولیټیکا وایي، تر ټولو ستر پلان، د ټاپي (TAPI) ګازو نل لیکه ده، چې باید افغانستان، پاکستان، هندوستان او روسیه وصل کړي. دا طرحه هم د پانګې، امنیت او عملي تطبیق له پلوه خورا ستونزمنه ده. افغانستان له روسیې پانګه غواړي، خو د بدل لپاره یې هېڅ نه لري.
که څه هم افغانستان اوس له ښکاره جګړو خالي دی، خو امنیتي حالت یې لا هم ناپایه او له ګواښونو ډک دی. د داعش فعالیتونه، قومي اختلافات، او د ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړي ډول ایران، سیاسي بحرانونه د دې وضعیت دوام تضمین نهکوي.
د طالبانو د پېژندنې تر شا، دا واقعیت نغښتی دی چې روسیه غواړي د یو ستر لوبغاړي په توګه خپل رول وساتي – که څه هم دا د اصولو، عدالت او ښځو پر حقونو د سترګو پټولو په قیمت تمام شو.
د یادولو وړ ده، چې د روسیې له خوا د طالبانو په رسمیت دا پېژندنه، له نړیوالو اسلامپالو لپاره هم یو خطرناک پیغام لري: «که واک په لاس درشي، مشروعیت به وروسته درکړل شي».