په کندهار کې بزګران شکایت کوي چې د دوی ترکارۍ په بازار کې ډېره ارزانه پلورل کېږي، ان دا چې د اوبو او سرې لګښت هم نه پوره کوي. دوی له طالبانو غواړي چې د اوبو د سرچینو ښه مديریت او بهرنیو بازارونو ته د افغاني ترکارۍ د لېږد لپاره هڅې وکړي.
د معلوماتو لهمخې، په دغه ولایت کې یو کندهاری من (څلورنیم کیلو) بېنډۍ په ۳۰ افغانۍ، رومیان من په ۲۰ افغانۍ، تور بانجان من په ۱۵ افغانۍ او بادرنګ من په ۲۰ افغانۍ خرڅېږي.
بزګران وايي، دوی خپلې ترکارۍ یوازې په کندهار کې پلوري چې دا بازار ډېر محدود دی، ترکاري ډېر ه او د بازار غوښتنه لږ ده.
دوی له طالبانو غوښتنه کوي چې د اوبو سرچینې په ښه ډول مدیریت او د بدیلو کښتونو په برخه کې د دوی لاسنیوی وکړي.
ځينې بېوزله خلک بیا په دې ګرانۍ خوښ دي او وايي که په دې بېکارۍ او بېوزلۍ کې کورني خوراکي توکي ګران وای، د دوی ژوند به تر دې هم ستونزمن وای.
روسي ورځپاڼه «نیزاویسیمایا ګازیتا»وایي چې د طالبانو د استخباراتو یو لوړپوړی درې کسیز پلاوی به په نږدې ورځو کې مسکو ته سفر وکړي. د ورځپاڼې د معلوماتو له مخې، دغه پلاوی له هغو کسانو جوړ شوی چې مخکې یې د امریکا له مرکزي استخباراتي ادارې« سي اې ای » سره پټ مذاکرات ترسره کړي.
ورځپاڼه د خپلو څېړونکو له قوله لیکي، احتمال شته چې د دې پلاوي جوړښت د امریکا د استخباراتي ادارې په همغږۍ سره ټاکل شوی وي.
د ورځپاڼې په وینا، دوی یو محرم سند ترلاسه کړی چې د ۲۰۲۵ کال د جولای په ۱۳مه د طالبانو د استخباراتو په مرکزي دفتر کې ترتیب شوی. د دغه سند له مخې، د روسیې سفر لپاره درې کسان ټاکل شوي:
عبدالمالک مبشر، د استخباراتو د رئیس دفتر مشر، چې د پلاوي مشري کوي
عبدالجبار شهیدمل، د بهرنیو اړیکو د ادارې مشر
عبدالرحیم مظلوم، د تخنیکي څانګې مسول
ورځپاڼه لیکي چې عبدالمالک مبشر د طالبانو د استخباراتو له پیاوړي چارواکي ملا عبدالحق وثیق سره نږدې خپلوي لري او د هغه له پوره باور څخه برخمن دی. همداراز، مبشر او عبدالرحیم مظلوم، چې دواړه د غزني ولایت اوسېدونکي دي، مخکې د امریکا له استازو سره په پټو خبرو کې ګډون کړی، د بېلګې په توګه د روان کال د مارچ په ۵-۶مه په ریاض (سعودي عربستان) او د اپریل په ۱۲-۱۳مه په دوحه (قطر) کې.
راپور زیاتوي چې د جولای د ۱۳مې نېټې له سند سره سم، د استخباراتو د ۱۹۷م ریاست مسول هم بدل شوی، چې دا ریاست د طالبانو د استخباراتو د بهرنیو اړیکو څانګه اداره کوي.
په راپور کې راغلي، دا مشري مخکې د ډاکټر شمسالله ابوسعید پر غاړه و، چې په ټولو پټو غونډو کې یې له ملا عبدالحق وثیق سره ګډون کاوه، خو اوس دا دنده عبدالجبار شهیدمل ته سپارل شوې ده.
که څه هم شهیدمل تر اوسه له امریکایانو سره په خبرو کې نه دی لیدل شوی، خو روسي ورځپاڼه خبرداری ورکوي چې دا مسله باید د روسیې لپاره د ډاډ سبب نه شي، ځکه د طالبانو په جوړښت کې د لوړ پوړو چارواکو ټاکنه تصادفي نه وي.
ورځپاڼې په پای کې دا هم لیکلي، چې د طالبانو د استخباراتو مشران په تېرو کلونو کې له امریکايي استخباراتي ادارو سره نږدې اړیکې درلودې. چې دا اړیکې، د "نړیوالې ترهګرۍ پر ضد مبارزې" په رسمي چوکاټ کې توجیه کېږي.
د اروپایي هېوادونو د کورنیو چارو وزیرانو یوه ګډه اعلامیه خپره کړې او غوښتنه یې کړې چې افغانستان او سوریې ته دې د غیرقانوني کډوالو بهیر بیا پیل شي.
دغه وزیران چې د جرمني، فرانسي، پولنډ، اتریش، ډنمارک او چک جمهوریت هېوادونو استازي دي، د اروپایي ټولنې د کورنیو چارو له کمېسار مګنوس برونر سره یو ځای د جمعې په ورځ په جرمني کې راټول شوي وو.
په اعلامیه کې ویل شوي چې باید د ستنولو بهیر چټک، ساده، منظم او هغو هېوادونو ته د ویزو په ورکړه محدودیتونه ولګول شي چې د خپلو وګړو د بېرته منلو په برخه کې همکاري نه کوي.
اعلامیه کې همداراز وړاندیز شوی چې سوداګري او پراختیايي مرستې دې د فشار وسیله وګرځي، تر څو د کډوالو بېرته ستنولو بهیر ګړندی شي.
وزیرانو د اروپایي ټولنې له خوا د سرحدي پرسونل، زېربناوو او ډرونونو لپاره د بودیجې زیاتوالي غوښتنه هم کړې ده.
یادو هېوادونو ژمنه وکړه چې د انساني قاچاقو پر وړاندې به مبارزه وکړي او د قاچاق شبکې به له منځه یوسي.
د نوې پرېکړې له مخې، هغه پناه غوښتونکي چې مخکې یو له غړې اروپایي هېواد څخه د پناه حق ترلاسه کړی وي، او هڅه وکړي چې له بل هېواد څخه بیا پناه واخلي، غوښتنلیک به یې سمدلاسه رد شي.
دغه پرېکړه په داسې حال کې کېږي چې د جرمني نوې حکومت د کډوالو پر ضد سخت اقدامات پيل کړي، د کورنیو یو ځای کولو او بیا ځای پر ځای کولو پروګرامونه یې ځنډولي، تر څو د هغو رایهورکوونکو ملاتړ بېرته ترلاسه کړي چې د «د جرمني لپاره بدیل» نومي افراطي ښی اړخي ګوند ته مایل شوي دي.
د جرمني د کورنیو چارو وزیر، دوبرینټ، ویلي: «موږ ټول اندېښمن یو چې د غیرقانوني کډوالۍ زیات فشار زموږ په هېوادونو کې د ټولنې د قطبونو لامل شوی دی. غواړو دا قطبي وضعیت راکم کړو.»
د غونډې له ترسره کېدو سره هممهاله، جرمني د قطر له لارې یو شمېر افغان کډوال له لایپزیګ ښار څخه کابل ته وایستل، چې دا له ۲۰۲۴ کال راهیسې تر ټولو لومړی ستنول بلل کېږي چې د طالبانو تر ولکې لاندې افغانستان ته ترسره شوی دی.
د جرمني د کورنیو چارو وزیر زیاته کړې: «د کډوالۍ د نظام بیا رغونې لپاره بېرته ستنول او اخراج اړین دي او نور ګامونه هم باید واخیستل شي.»
د اتریش د کورنیو چارو وزیر ګرهارډ کارنر، دا چاره «نوې فرصتونه» وبلل. نوموړي یادونه وکړه چې اتریش هم په بېساري اقدام کې د ۲۰۲۵ کال د جولای په پیل کې یو مجرم سوریې هېواد ته ستون کړی و.
هغه زیاته کړه: « دغه ګامونه د اعتبار وړ پناه غوښتنې پالیسۍ لپاره ډېر مهم دي، په ځانګړي ډول د مجرمینو د بېرته استولو په برخه کې.»
بلخوا د افغان کډوالو اخراج له سختو نړیوالو نیوکو سره مخ شوی دی.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو لوړ کمېسار وولکر ترک، د جمعې په ورځ له جرمني څخه د افغان پناه غوښتونکو اخراج غندلی او ویلي یې دي: «د افغان پناه غوښتونکو جبري اخراج باید سمدستي ودرول شي، په ځانګړي ډول هغو کسانو ته چې د شکنجې، نیولو یا ناوړه چلند له ګواښ سره مخ دي.»
د ترک ویاندې، راوینا شمداساني، هم ویلي چې خلک باید افغانستان بېرته ستانه نه کړای شي، ځکه هلته وضعیت ډېر خراب دی.
هغې زیاته کړه، چې زیات شمېر کسان هلته له شکنجې، غیر انساني چلند او نورو سختو سرغړونو سره مخ دي.
شمداساني دا هم وویل، که یو چا پناه غوښتنه رد شوې وي او یا محکوم مجرم وي، توپیر نه لري، ځکه د "عدم شړلو اصل" یا non-refoulementپر اساس، هېڅوک باید داسې هېواد ته ونه لېږل شي چیرې چې له شکنجې یا جدي بشري حقونو له سرغړونو سره مخ وي.
د پاکستان د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي وایي، هغه افغان وګړي چې په ناقانونه توګه په پاکستان کې اوسېږي، له دې وروسته به د هغوی پر وړاندې هېڅ ډول نرم چلند و نه شي او باید له دغه هېواده ووځي.
نوموړي دغه څرګندونې نن یوې خبري ناستې ته وکړې، چې پکې یې له افغان کډوالو سره د حکومت د تګلارې ترڅنګ، د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو په اړه هم معلومات ورکړي دي.
نقوي ټينګار وکړ چې د افغان وګړو لپاره د قانون سرغړونه د زغملو نه ده، او حکومت به هغو کسانو ته نور د پاتې کېدو قانوني تمدید ورنه کړي چې له قانوني اسنادو پرته په پاکستان کې ژوند کوي.
د هغه په وینا: « د ناقانونه مېشتو افغان وګړو د پاتې کېدو مهلت به نور نه تمدیدیږي. موږ دا مسله جدي نیولې او قانون به پرته له توپیره پلي کېږي.»
نقوي د خپلو څرګندونو په دوام کې یادونه وکړه، چې ایران په تېرو دوو اونیو کې شاوخوا ۳۰۰،۰۰۰ناقانونه مېشت افغان کډوالله خپلې خاورې وایستل، او پاکستان هم له ورته اقدامه شاته نه پاتېږي.
نوموړي زیاته کړه، چې د افغان کډوالو د موضوع ترڅنګ، له طالبانو سره په لوړه کچه رسمي دیپلوماتیکې خبرې اترې روانې دي، او پاکستان د دواړو هېوادونو ترمنځ د مثبتو اړیکو دوام ته ژمن دی.
د هغه په وینا، پاکستان هڅه کوي چې د سرحدي چارو، امنیتي ستونزو او کډوالو وضعیت ته له ګڼو لارو چارو او خبرو اترو له لارې حل پیدا کړي.
په پاکستان کې دا مهال د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې د معلوماتو له مخې، شاوخوا ۱.۷میلیونه ثبت شوي افغان کډوال ژوند کوي، خو د ناپېژندل شوو ناقانونه افغانانو شمېر له دې هم ډېر اټکل شوی دی. په ۲۰۲۳ کال کې د پاکستان حکومت د یو لړ اقداماتو له لارې زرګونه افغان کډوال افغانستان ته په جبري ډول وشړل، چې ډېری یې ښځې او ماشومان وو.
خو له دې سره، ګڼ بشري سازمانونود پاکستان له حکومته غوښتي چې له افغان کډوالو سره دې انساني چلند وشي او د زور اېستنې پر ځای هغوی ته د بېرته ستنېدو لپاره مناسبه موده او اسانتیاوې ورکړل شي.
نقوي دا هم څرګنده کړه، چې پاکستان هڅه کوي له طالبانو سره اړیکې مثبتې وساتي، خو د ناقانونه تګ راتګ، ترهګریزو پېښو او د پولې د ناقانونه تېرېدو موضوعات د بحث مهم ټکي دي.
هغه زیاته کړه: «موږ د طالب چارواکو سره تماس لرو، خو له نړیوالو اصولو سرغړونه نه زغمو.»
د پاکستان د کورنیو چارو وزارت تر دې وړاندې هم څو ځله ویلی و چې افغانستان باید د خپلو وکړو د بېرته ستنېدو لپاره عملي همکاري وکړي، خو طالب چارواکو بیا ټینګار کړی چې د افغانانو ایستل باید د بشردوستانه اصولو پر بنسټ وشي.
په ۲۰۰۵ کال کې د افغانستان په غزني ولایت کې د امریکا د یوې پوځې چورلکې د سقوط پېښه، چې ۱۸ تنه پکې ووژل شول، شل کاله وروسته هم د وژل شویو خپلوانو ترمنځ د پیوستون یوه ژوره حلقه پاتې ده.
د ۲۰۰۵ کال د اپرېل پر ۶مه نېټه په افغانستان کې د امریکایي پوځ یوه چینوک چورلکه«سي ایچ- ۴۷» چې د «وینډی ۲۵» په نوم پېژندل کېده، غزني ولایت ته نږدې د شګو په طوفان کې سقوط وکړ.
د چورلکې ټول ۱۸ امریکایي سپرلۍ، چې پکې ۱۴ پوځیان، یو د سمندري ځواک سرتېری او درې ملکي کارکوونکي شامل وو، ژوند له لاسه ورکړ.
د امریکایي پوځي « سټارز اینډ سټریپ » پر لیکه ورځپاڼې د راپور له مخې، دا پېښه، د طالبانو د لومړي ځل واک له نسکورېدو وروسته، د امریکایانو لپاره تر ټولو خونړۍ پېښه ګڼل شوې ده.
په راپور کې راغلي، چې شاوخوا ۲۰۰ کسان، د قربانیانو خپلوان، ملګري او پوځي چارواکي، د جمعې په ورځ د جرمني په انسباخ ښار کې د کټرباخ پوځي اډه کې راټول شوي وو، ترڅو د پېښې شلمه یادکلیزه ولمانځي او د قربانیانو یاد ژوندی وساتي.
په ګډون کوونکو کې په دغه پېښه کې د وژل شوي «چارلس چک» مېرمن ګوینډولین سانډرز او زوی یې ډریک هم شامل وو.
ګوینډولین وویل، چې د خاوند له مرګه وروسته یې داسې احساس کاوه لکه خپله پوځي کورنۍ یې هم له لاسه ورکړې وي، خو د ده د یاد ساتل یې د ژوند یوه اړتیا ګرځېدلې.
هغې له خندا سره وویل چې چک د «کینډر ایګز» مینهوال و، او دا یې په جرمني کې رانیول سوی لومړی توکی و.
راپور زیاتوي، ډریک، چې پلار یې د هغه د پنځه کلنۍ پر مهال مړ شوی و، اوس ۲۶ کلن دی. هغه د غونډې په ترڅ کې د لومړي ځل لپاره یوې چینوک چورلکې ته پورته شو او له هغو سرتېرو سره ولیدل چې پلار یې پېژندل.
هغه وویل: «کله چې موږ دا ډول مراسمو ته راځو، دا موږ ته دا پیغام راکوي چې قربانیان هېڅکله نه هېرېږي.»
ستارز اینډ سټریپ وځپاڼه لیکي، چې د پېښې پر مهال د« ایف ټولي » قوماندان کرېګ وېلهېلم هم د غونډې ګډونوال و. نوموړی چې په ۲۰۰۶ کال کې له پوځ څخه تقاعد شوی، پنځه کاله وروسته یې د Windy25 Memorial Fund په نوم یو بنسټ جوړ کړ څو د قربانیانو له کورنیو سره مرسته وکړي.
وېلهېلم وویل: « دا یو ډول کورنۍ ده. کېدای شي موږ دا کورنۍ نه غوښتله، خو اوس پرې ویاړو، ځکه پوهېږو چې یو بل څه حس کوي».
د چک سانډرز تر څنګ، په پېښه کې کلېنټ پرېټر، ډیوېډ ایالا، مایکل سپایوي او پینډلېټن سایکس هم وژل شوي وو.
ورځپاڼه لیکي، چې د مایکل سپایوي تره، شېلډن سپایوي، وویل چې له نورو خپلوانو سره د « وینډي – ۲۵ » له لارې نږدې اړیکې لري او دا ډول غونډې د روحیې لپاره ګټورې دي.
د هغه مېرمن، انجي، وویل: « موږ هر وخت یو بل ته لاسرسی لرو. دا زموږ تر منځ ژور انساني تړاو دی.»
د دغه مرسمو په پای کې د دې قطعې اوسني قوماندان، کپتان مېټ پاستینو، د قربانیانو نومونه ولوستل او ویې ویل: « یوه حقیقت دا دی، چې یو ځل که څوک د« بېګ وینډي » برخه شي، نو تل د هغې برخه پاتې کېږي.»
د افغانستان لپاره دملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي رېچارډ بېنېټ لهمتحده عرب اماراتو څخه د ګواښسره مخ افغانانو د بېرته ستنولو په اړه اندېښنه ښودلې او یې ټینګار کړی چې دغه پلان دې سمدستي وځنډول شي.
نوموړی وایي چې افغانستان لا هم خوندي نه دی او دغه هېواد ته،د کډوالو لپاره بېرته ستنېدل جدي ګواښونه لري.
د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي، رېچارډ بېنېټ، پر ایکس خواله رسنۍ لیکلي: « د متحده عرب اماراتو څخه د ګواښ سره مخ افغانانو د بېرته ستنولو په اړه راپورونه خورا اندېښمنونکي دي، او زه د دې هېواد حکومت ته یادونه کوم چې د دې پلانونو تطبیق دې سمدستي وځنډوي.»
بېنېټ،په خپلو خبرو کې ټینګار کړی، چې افغانستان لا هم خوندي نه دی او د هغو افغانانو چې مجبوره دي بیرته ستانه شي، ژوند ته جدي ګواښونه متوجه دي.
هغه زیاته کړې: «افغانستان خوندي نه دی، او هغه کسان چې مجبور دي بیرته واستول شي، د جدي تعقیب او تاوتریخوالي سره مخامخ کیدای شي.»
د ۲۰۲۱کال د اګست میاشتې په ترڅ کې، کله چې متحده ایالاتو د افغانستان څخه خپل عسکر او ډېپلوماټان بیرته وایستل، ګڼ شمېر افغانانو چې د امریکایي ځواکونو یا بهرنیو ادارو سره یې دندې ترسرهکړې وې، د ژوند د خوندي کولو لپاره یو شمېر هیوادونو ته ولېږدول شول. دغه افغانان چې د «ګواښونو»او «ځانګړو دندو»له امله په افغانستان کې د خطر سره مخ و، په لومړیو کې متحده عرب اماراتو ته وویستل شول ترڅو امریکا ته د لېږدلپاره چمتو شي.
خو د ولسمشر ټرمپ د دویم ځل واکمنۍ په دوره کې، د کډوالو په اړه سختوقوانینو او پروسیجرونو له امله، دغه افغانان چې مخکې یې د امریکا د انتقال لپاره پلانونه درلودل، بې سرنویشته پاتې شول.
د ټرمپ ادارې د کډوالو د پروسې د پیچلتیاوو او محدودیتونو له امله، امریکا ته د دې افغانانو لیږد ځنډېدلی، او ګڼ شمېر یې په متحده عرب اماراتو کې د بې برخلیکۍژوند تیروي.
د دې حالت په پایله کې، اوس داسې راپورونه خپاره شوې چې د امریکا حکومت پرېکړه کړې چې دغه افغانان بېرته افغانستان واستول شي.