د طالبانو د نیمروز والي په دغه ولایت کې د رېل پټلۍ د جوړېدو په تړاو جوړو شویو مراسمو کې دغه پروژه حیاتي وبلله او ویې ویل چې د اورګاډي ټرانسپورټ تر نورو ټرانسپورټي لارو ارزانه او چټک دی، نو له همدې امله به د کندهار- هرات پټلۍ جوړېدل تجارتي لګښتونه کم کړي.
د طالبانو د نیمروز والي محمد قاسم خالد د پنجشنبې په ورځ، د زمري پر دویمه وویل، چې په دې سره به د نیمروز یو شمېر اوسېدونکو ته د کار زمینه برابره او نیمروز ولایت به یو ستراتیژیک موقعیت شي.
د نیمروز ولایتي دفتر وايي، د رېل پټلۍ له لارې له ګاونډیو هېوادونو سره د افغانستان د نښلولو په پایله کې به نړیواله سوداګري پراخه او ورسره به د افغانستان د صادراتو کچه لوړه او د وارداتو بهیر هم اسانه شي.
له دې وړاندې د طالبانو د رېل پټلۍ مسوول بخت الرحمن شرافتد چابهار بندر او د چابهار – زاهدان – نیمروز رېل پټلۍ له پروژې څخه تر لیدنې وروسته ویلي و، چې نیمروز به دروزنک ریل پټلۍ د میلک کراس له لارې له چابهار بندر سره ونښلول شي.
د اوکراین د ملي امنیت شورا منشي رستم عمروف د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین او د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي ترمنځ د مخامخ خبرو اترو غوښتنه کړې ده. هغه زیاته کړې :«د دواړو هېوادونو ولسمشرانو لیدنه دې تنظیم او لومړیتوب ورکړل شي.»
عمروف همداراز غوښتنه کړې، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ او د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان دې په دې لیدنه کې ګډون وکړي.
دغه وړاندیز په استانبول کې د روسیې او اوکراین ترمنځ د مذاکراتو له نوي پړاو سره سم مطرح شوی دی.
ورته مهال د روسیې استازي ویلي، چې دواړو خواوې مفصل غږېدلي؛ خو توپیرونه لاهم لوی دي.
روسیې او اوکراین په دې مذاکراتو کې د ۱۲۰۰ اسیرانو پر تبادلې هوکړه کړې او همداراز مسکو چمتووالی ښودلی دی، چې د درې زره اوکرایني ځواکونو جسدونه به کېیف ته وسپاري.
د ملګرو ملتونو امنیت شورا د ۱۹۸۸پرېکړهلیک له مخې د طالبانو د اطلاعاتو او کولتور پر وزیر مسکو ته د رسمي سفر له امله د سفر بندیز لرې کړی دی. خیرالله خیرخواه ته اجازه ورکړل شوې، چې د جولای له ۱۴مې تر ۲۹مې پورې د روسیې پلازمېنې مسکو ته د عاجلې طبي درملنې لپاره سفر وکړي.
له دې وړاندې امیرخان متقي څو ځلې د رسمي او بینالمللي غونډو په موخه د سفر بندیز څخه معافیت ترلاسه کړی دی.
نوموړی په تېرو میاشتو کې ترکیې، قطر، چین او سعودي عربستان ته سفرونه کړي، چې هدف یې د اسلامي همکاریو سازمان غونډې، اقتصادي نندارتونونه او مذهبي مراسم وو.
همداراز د امنیت شورا لهخوا عبدالغني برادر، ګل اغا اسحاقزي، حمیدالله اخوند، وثیق او یو شمېر نورو طالب مشرانو ته هم روسیې، ازبکستان، سعودي عربستان او عمان ته د رسمي سفرونو لپاره معافیتونه ورکړل شوي دي.
د طالبانو مشر ملاهبت الله له لوري له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو د بندیز له امله اوس ډېری نجونو دیني مدرسو ته مخه کړې او د عصري علومو ځای اوس مدرسو نیولی دی. د راپورونو له مخې؛ افغانستان کې اوسمهال د نجونو مدرسې هم ډېرې شوې دي.
د اسوشیټېډ پرېس خبري اژانس د ناهیدې په نوم د یوې ۱۳ کلنې افغان نجلۍ ژوند ته کتنه کړې، چې د زدهکړو د بندیزونو له امله یې مدرسې ته مخه کړې ده. ناهیده د ډاکټرې کېدو هیله لري؛ خو پوهېږي چې دا خوب یې له خنډونو، ځنډونو او ننګوونو سره مخ دی.
نوموړې مدرسې ته د تګ تر څنګ په یوې هدیره کې پر زیارت کوونکو اوبه پلوري او له همدې لارې خپلې کورنۍ ته یوه مړۍ ډودۍ برابروي. هغه وایي: «مکتب مې خوښ دی؛ خو نه شم تلای، نو مدرسې ته ځم. که مکتب ته تلای، نو تعلیم مې کاوه او ځان نه مې ډاکټره جوړوله؛ خو اوس نه کېږي.»
دیني علومو ته مخه
په کابل کې د تسنیم نصرت په نوم د اسلامي علومو د یو مرکز مشر زاهدالرحمان صاحبي ویلي، د تړلو ښوونځیو له کبله اوس نجونو ته مدرسې ښه فرصت ښکاري او له همدې کبله زدهکړو ته ورځي. په دغه مرکز کې شاوخوا ۴۰۰ زدهکوونکې په زدهکړو بوختې دي، چې عمرونه یې له درېیو څخه ان تر ۶۰ کلونو پورې رسېږي. د دغه مرکز ۹۰ سلنه زدهکوونکي ښځینه دي او د قران، فقې او احادیثو تر څنګ په کې عربي ژبه هم تدریسېږي.
صاحبي زیاتوي، چې افغانان په طبیعت کې دیندوسته دي او حتی له دې مخکې هم خلکو دیني مدرسو ته لېوالتیا لرله؛ خو اوس چې مکتبونه تړلي، دا لېوالتیا نوره هم زیاته شوې ده.
اوسمهال کوم تازه رسمي ارقام نشته، چې وښيي څو نجونې دیني مدرسو ته تللې دي؛ خو چارواکي وایي چې دیني مدرسې ورځ تر بلې زیاتې مشهوره کېږي. د طالبانو د پوهنې وزارت مرستیال کرامتالله اخندزاده تېر کال په سپتمبر کې اعلان کړی و، چې په یوه کال کې له یو مېلیون ډېر زدهکوونکي د مدرسو برخه شوي او ټول شمېر یې درې مېلیونو ته رسېدلی دی.
د ځمکتلو ټولګي؛ غلي غږونه
د تسنیم نصرت مرکز د ځمکتلي په یوې کوټه کې ځوانې نجونې د پلاستیکي مېزونو تر شاناستې دي او د خپلو قلمونو په مرسته د قران ایتونه لیکي. ټولو تور نقابونه اغوستي او یوازې سترګې یې ښکاري. له دې ډلې ۲۵ کلنه فایزه وایي: «نجونو ته ښه ده، چې په مدرسه کې زدهکړه وکړي؛ ځکه قران د خدای کلام دی او موږ مسلمانان یو. دا زموږ دنده ده، چې پوه شو خدای تعالی په دې کتاب کې څه ویلي».
فایزې هم د ناهیدې په شان غوښتل طب ولولي؛ خو دا خوب یې اسانه نه دی. نوموړې هیله لري، که کورنۍ یې وویني چې هغه دیندوسته ده؛ نو کېدای شي اجازه ورکړي چې د طب زدهکړې وکړي؛ خو د ملاهبت الله بندیزونه یې پر وړاندې لا هم لوی او جدي خنډ دی.
د فایزې ښوونکې وایي، غوره دا ده چې نجونې یوازې په دیني علومو پورې محدودې پاتې نه شي.
یو لانجمن بندیز
د نجونو پر زدهکړو بندیز ان د طالبانو د دننه کړیو ترمنځ هم یوه لانجمنه او له جنجاله ډکه مساله ده. د روان زېږدیز کال د جنورۍ په میاشت کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سیاسي مرستیال شېر محمد عباس ستانکزی خوست کې یوې لویې غونډې ته د ملي هبت الله دریځ وننګولو. هغه د اسلامي شریعت له مخې؛ د نجونو زدهکړې روا وبللې او روان بندیزونه یې د خپل مشر شخصي طبعیت وباله.
تر هماغو څرګندونو وروسته عباس ستانکزی د خلکو له سترګو پناه شوی، هبت الله یې د نیولو امر کړی و او هماغه مهال یې له کابله متحده عربي اماراتو ته پښې سپکې کړې. د هغه دنده او راتلونکی د طالبانو دننه په یوه نامعلوم حالت کې دی.
د روان تعلیمي کال په پیل کې د یونېسف اجراییه رییسې کترین راسل خبرداری ورکړ: «که دا بندیز تر ۲۰۳۰ پورې دوام وکړي، له څلورو مېلیونو څخه زیاتې نجونې به له ابتدايي ښوونځي پورته زدهکړو ته لاسرسی ونه لري. دا به د نجونو او د افغانستان د راتلونکي لپاره یو ناورین وي».
دیني علوم؛ بنسټ که بدیل؟
اسوشیټېډ پرېس اژانس د خپل راپور په پای کې کاږي، د افغانستان په څېر یوه دودیزه او مذهبي ټولنه کې دیني زدهکړې لا هم ځانګړی ارزښت لري. د کابل په شمال کې د یوې دیني مدرسې مشر ملا محمد جان مختار په خبره: «قران د ټولو علومو بنسټ دی. څوک چې قران زده کړي، نورو علومو ته هم ښه تیاری لري».
نوموړي پنځه کاله وړاندې د ۳۵ زدهکوونکو سره خپله مدرسه پیل کړه او اوس ۱۶۰ زدهکوونکي لري. هلته سربېره پر دیني مضامینو، یو څه درسونه د انګلیسي ژبې او ریاضي هم ورکول کېږي. د همدې مدرسې د نجونو یو څانګه هم شته، چې د شاګردانو شمېر یې ۹۰ ته رسېږي.
هغه نجونو ته د نورو مدرسو په جوړولو ټینګار کوي او وایي: «کله چې ښځې د دیني احکامو سره اشنا شي، د خاوند او کورنۍ حقونه به ښه درک کړي.»
د اسراییل دفاع وزیر یسراییل کاتز د حماس پر مشرانو د نیوکې ترڅنګ وايي، چې د دغې ډلې مشران د غزې د ویجاړۍ مسوول دي. هغه پرون (چهارشنبه) په یوې خبري غوڼده کې زیاته کړې، چې د «سنوار وروڼو» غزه ویجاړه کړې ده.
د اسراییل د دفاع وزیر په وینا؛ د یادې ډلې قوماندان عزالدین الحداد غزه پر کنډوالې بدله کړې ده.
هغه وویل: «د حماس مشران په بهر کې په لوکسو ماڼیو او هوټلونو کې ژوند کوي او په داسې حال کې چې دوی جشن لمانځي، د یرغملشویو کسانو له خوشېکېدو نه انکار کوي.»
هغه خبرداری ورکړی، چې د یرغملشویو د نهخوشېکېدو په صورت کې به د «دوزخ دروازې» خلاصې او ډېرې ناوړه پایلې ولري.
په کاناډا کې د جرمني سفیر د طالبانو په تړاو د خپل هېواد پالیسۍ د دفاع په موخه وویل، چې برلین لا هم د طالبانو واکمني په رسمیت نهده پېژندلې او له دې ډلې سره هر ډول تعامل یوازې د بشري اړتیاوو او تخنیکي چارو لپاره کوي.
متیاس لوتنبرګ دغه څرګندونې د چهارشنبې په ورځ د کاناډا په پلازمېنه اوټاوا کې د «کابل-ناټو خبرې» تر نامه لاندې یوې غونډې ته کړې دي.
هغه وویل، که څه هم جرمني دوه طالب ډېپلوماټان منلي دي؛ خو برلین لا هم طالبان د افغانستان د مشروع حکومت په توګه نه پېژني.
لوتنبرګ زیاته کړې، چې دغه ډېپلوماټان د کډوالو د اېستلو او تخلیې بهیر د تنظیم لپاره د جرمني له لوري منل شوي؛ څو په دې تړاو له طالبانو سره رسمي اړیکې جوړې کړي.
د بشر حقونو ناقضین او منافقت
په غونډه کې افغان مدني فعال اعجاز ملکزاده له طالبانو سره د جرمني پر تعامل توندې نیوکې وکړې. نوموړي طالبان «ترهګر» وبلل او زیاته یې کړه، دغه ډلې بشري حقونه او ارزښتونه چې جرمني ترې ملاتړ کوي تر پښو لاندې کړي دي.
ملکزاده د جرمني دریځ «منافقانه» وباله او ویې ویل، برلین چې د روسیې د یرغل پر وړاندې د اوکراین ملاتړ کوي؛ باید د افغانستان د خلکو له ازادۍ غوښتونکو سره هم همدومره اصولي چلند وکړي، نه دا چې له یو جابر رژیم سره پټې اړیکې ولري.
د طالبانو دوو استازو ته ویزې ورکړل شوې
په ورته وخت کې افغانستان انټرنشنل ته ډېپلوماټیکو سرچینو ویلي، چې د جرمني حکومت له طالبانو سره تر یوې هوکړې وروسته د دغې ډلې دوه استازي د برلین په افغان سفارت او د بُن ښار په قونسلګرۍ کې د کار لپاره منلي او هغوی ته یې ویزې ورکړې دي.
د جرمني حکومت ویاند اشتفان کورنیلیوس هم دا موضوع تایید کړې ده. د هغه په خبره؛ د طالبانو دغه دوه استازي باید د هغو افغان پناه غوښتونکو د اېستلو چارې پر مخ یوسي، چې جرمني کې جرمي مخینه لري.
سرچینې زیاتوي، چې طالبانو سید مصطفی هاشمي او نبراسالحق یاد هېواد ته د خپلو استازو په توګه ټاکلي دي.
۸۱ افغان پناه غوښتونکي اېستل شوي
یادې هوکړې سره هممهاله جرمني د طالبانو په همغږۍ ۸۱ افغان پناه غوښتونکي چې مجرمان بلل شوي وو؛ بېرته کابل ته استولي دي. دغه بهیر هم له پراخو غبرګونونو سره مخ شوی دی.
په «کابل-ناټو» غونډه کې افغان فعالان، ژورنالیستان، د کاناډا د پارلمان غړي او د لوېدیځو هېوادونو یو شمېر سفیرانو هم ګډون کړی و.