د ملګرو ملتونو امنیت شورا د ۱۹۸۸پرېکړهلیک له مخې د طالبانو د اطلاعاتو او کولتور پر وزیر مسکو ته د رسمي سفر له امله د سفر بندیز لرې کړی دی. خیرالله خیرخواه ته اجازه ورکړل شوې، چې د جولای له ۱۴مې تر ۲۹مې پورې د روسیې پلازمېنې مسکو ته د عاجلې طبي درملنې لپاره سفر وکړي.
له دې وړاندې امیرخان متقي څو ځلې د رسمي او بینالمللي غونډو په موخه د سفر بندیز څخه معافیت ترلاسه کړی دی.
نوموړی په تېرو میاشتو کې ترکیې، قطر، چین او سعودي عربستان ته سفرونه کړي، چې هدف یې د اسلامي همکاریو سازمان غونډې، اقتصادي نندارتونونه او مذهبي مراسم وو.
همداراز د امنیت شورا لهخوا عبدالغني برادر، ګل اغا اسحاقزي، حمیدالله اخوند، وثیق او یو شمېر نورو طالب مشرانو ته هم روسیې، ازبکستان، سعودي عربستان او عمان ته د رسمي سفرونو لپاره معافیتونه ورکړل شوي دي.
د طالبانو مشر ملاهبت الله له لوري له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو د بندیز له امله اوس ډېری نجونو دیني مدرسو ته مخه کړې او د عصري علومو ځای اوس مدرسو نیولی دی. د راپورونو له مخې؛ افغانستان کې اوسمهال د نجونو مدرسې هم ډېرې شوې دي.
د اسوشیټېډ پرېس خبري اژانس د ناهیدې په نوم د یوې ۱۳ کلنې افغان نجلۍ ژوند ته کتنه کړې، چې د زدهکړو د بندیزونو له امله یې مدرسې ته مخه کړې ده. ناهیده د ډاکټرې کېدو هیله لري؛ خو پوهېږي چې دا خوب یې له خنډونو، ځنډونو او ننګوونو سره مخ دی.
نوموړې مدرسې ته د تګ تر څنګ په یوې هدیره کې پر زیارت کوونکو اوبه پلوري او له همدې لارې خپلې کورنۍ ته یوه مړۍ ډودۍ برابروي. هغه وایي: «مکتب مې خوښ دی؛ خو نه شم تلای، نو مدرسې ته ځم. که مکتب ته تلای، نو تعلیم مې کاوه او ځان نه مې ډاکټره جوړوله؛ خو اوس نه کېږي.»
دیني علومو ته مخه
په کابل کې د تسنیم نصرت په نوم د اسلامي علومو د یو مرکز مشر زاهدالرحمان صاحبي ویلي، د تړلو ښوونځیو له کبله اوس نجونو ته مدرسې ښه فرصت ښکاري او له همدې کبله زدهکړو ته ورځي. په دغه مرکز کې شاوخوا ۴۰۰ زدهکوونکې په زدهکړو بوختې دي، چې عمرونه یې له درېیو څخه ان تر ۶۰ کلونو پورې رسېږي. د دغه مرکز ۹۰ سلنه زدهکوونکي ښځینه دي او د قران، فقې او احادیثو تر څنګ په کې عربي ژبه هم تدریسېږي.
صاحبي زیاتوي، چې افغانان په طبیعت کې دیندوسته دي او حتی له دې مخکې هم خلکو دیني مدرسو ته لېوالتیا لرله؛ خو اوس چې مکتبونه تړلي، دا لېوالتیا نوره هم زیاته شوې ده.
اوسمهال کوم تازه رسمي ارقام نشته، چې وښيي څو نجونې دیني مدرسو ته تللې دي؛ خو چارواکي وایي چې دیني مدرسې ورځ تر بلې زیاتې مشهوره کېږي. د طالبانو د پوهنې وزارت مرستیال کرامتالله اخندزاده تېر کال په سپتمبر کې اعلان کړی و، چې په یوه کال کې له یو مېلیون ډېر زدهکوونکي د مدرسو برخه شوي او ټول شمېر یې درې مېلیونو ته رسېدلی دی.
د ځمکتلو ټولګي؛ غلي غږونه
د تسنیم نصرت مرکز د ځمکتلي په یوې کوټه کې ځوانې نجونې د پلاستیکي مېزونو تر شاناستې دي او د خپلو قلمونو په مرسته د قران ایتونه لیکي. ټولو تور نقابونه اغوستي او یوازې سترګې یې ښکاري. له دې ډلې ۲۵ کلنه فایزه وایي: «نجونو ته ښه ده، چې په مدرسه کې زدهکړه وکړي؛ ځکه قران د خدای کلام دی او موږ مسلمانان یو. دا زموږ دنده ده، چې پوه شو خدای تعالی په دې کتاب کې څه ویلي».
فایزې هم د ناهیدې په شان غوښتل طب ولولي؛ خو دا خوب یې اسانه نه دی. نوموړې هیله لري، که کورنۍ یې وویني چې هغه دیندوسته ده؛ نو کېدای شي اجازه ورکړي چې د طب زدهکړې وکړي؛ خو د ملاهبت الله بندیزونه یې پر وړاندې لا هم لوی او جدي خنډ دی.
د فایزې ښوونکې وایي، غوره دا ده چې نجونې یوازې په دیني علومو پورې محدودې پاتې نه شي.
یو لانجمن بندیز
د نجونو پر زدهکړو بندیز ان د طالبانو د دننه کړیو ترمنځ هم یوه لانجمنه او له جنجاله ډکه مساله ده. د روان زېږدیز کال د جنورۍ په میاشت کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سیاسي مرستیال شېر محمد عباس ستانکزی خوست کې یوې لویې غونډې ته د ملي هبت الله دریځ وننګولو. هغه د اسلامي شریعت له مخې؛ د نجونو زدهکړې روا وبللې او روان بندیزونه یې د خپل مشر شخصي طبعیت وباله.
تر هماغو څرګندونو وروسته عباس ستانکزی د خلکو له سترګو پناه شوی، هبت الله یې د نیولو امر کړی و او هماغه مهال یې له کابله متحده عربي اماراتو ته پښې سپکې کړې. د هغه دنده او راتلونکی د طالبانو دننه په یوه نامعلوم حالت کې دی.
د روان تعلیمي کال په پیل کې د یونېسف اجراییه رییسې کترین راسل خبرداری ورکړ: «که دا بندیز تر ۲۰۳۰ پورې دوام وکړي، له څلورو مېلیونو څخه زیاتې نجونې به له ابتدايي ښوونځي پورته زدهکړو ته لاسرسی ونه لري. دا به د نجونو او د افغانستان د راتلونکي لپاره یو ناورین وي».
دیني علوم؛ بنسټ که بدیل؟
اسوشیټېډ پرېس اژانس د خپل راپور په پای کې کاږي، د افغانستان په څېر یوه دودیزه او مذهبي ټولنه کې دیني زدهکړې لا هم ځانګړی ارزښت لري. د کابل په شمال کې د یوې دیني مدرسې مشر ملا محمد جان مختار په خبره: «قران د ټولو علومو بنسټ دی. څوک چې قران زده کړي، نورو علومو ته هم ښه تیاری لري».
نوموړي پنځه کاله وړاندې د ۳۵ زدهکوونکو سره خپله مدرسه پیل کړه او اوس ۱۶۰ زدهکوونکي لري. هلته سربېره پر دیني مضامینو، یو څه درسونه د انګلیسي ژبې او ریاضي هم ورکول کېږي. د همدې مدرسې د نجونو یو څانګه هم شته، چې د شاګردانو شمېر یې ۹۰ ته رسېږي.
هغه نجونو ته د نورو مدرسو په جوړولو ټینګار کوي او وایي: «کله چې ښځې د دیني احکامو سره اشنا شي، د خاوند او کورنۍ حقونه به ښه درک کړي.»
په کاناډا کې د جرمني سفیر د طالبانو په تړاو د خپل هېواد پالیسۍ د دفاع په موخه وویل، چې برلین لا هم د طالبانو واکمني په رسمیت نهده پېژندلې او له دې ډلې سره هر ډول تعامل یوازې د بشري اړتیاوو او تخنیکي چارو لپاره کوي.
متیاس لوتنبرګ دغه څرګندونې د چهارشنبې په ورځ د کاناډا په پلازمېنه اوټاوا کې د «کابل-ناټو خبرې» تر نامه لاندې یوې غونډې ته کړې دي.
هغه وویل، که څه هم جرمني دوه طالب ډېپلوماټان منلي دي؛ خو برلین لا هم طالبان د افغانستان د مشروع حکومت په توګه نه پېژني.
لوتنبرګ زیاته کړې، چې دغه ډېپلوماټان د کډوالو د اېستلو او تخلیې بهیر د تنظیم لپاره د جرمني له لوري منل شوي؛ څو په دې تړاو له طالبانو سره رسمي اړیکې جوړې کړي.
د بشر حقونو ناقضین او منافقت
په غونډه کې افغان مدني فعال اعجاز ملکزاده له طالبانو سره د جرمني پر تعامل توندې نیوکې وکړې. نوموړي طالبان «ترهګر» وبلل او زیاته یې کړه، دغه ډلې بشري حقونه او ارزښتونه چې جرمني ترې ملاتړ کوي تر پښو لاندې کړي دي.
ملکزاده د جرمني دریځ «منافقانه» وباله او ویې ویل، برلین چې د روسیې د یرغل پر وړاندې د اوکراین ملاتړ کوي؛ باید د افغانستان د خلکو له ازادۍ غوښتونکو سره هم همدومره اصولي چلند وکړي، نه دا چې له یو جابر رژیم سره پټې اړیکې ولري.
د طالبانو دوو استازو ته ویزې ورکړل شوې
په ورته وخت کې افغانستان انټرنشنل ته ډېپلوماټیکو سرچینو ویلي، چې د جرمني حکومت له طالبانو سره تر یوې هوکړې وروسته د دغې ډلې دوه استازي د برلین په افغان سفارت او د بُن ښار په قونسلګرۍ کې د کار لپاره منلي او هغوی ته یې ویزې ورکړې دي.
د جرمني حکومت ویاند اشتفان کورنیلیوس هم دا موضوع تایید کړې ده. د هغه په خبره؛ د طالبانو دغه دوه استازي باید د هغو افغان پناه غوښتونکو د اېستلو چارې پر مخ یوسي، چې جرمني کې جرمي مخینه لري.
سرچینې زیاتوي، چې طالبانو سید مصطفی هاشمي او نبراسالحق یاد هېواد ته د خپلو استازو په توګه ټاکلي دي.
۸۱ افغان پناه غوښتونکي اېستل شوي
یادې هوکړې سره هممهاله جرمني د طالبانو په همغږۍ ۸۱ افغان پناه غوښتونکي چې مجرمان بلل شوي وو؛ بېرته کابل ته استولي دي. دغه بهیر هم له پراخو غبرګونونو سره مخ شوی دی.
په «کابل-ناټو» غونډه کې افغان فعالان، ژورنالیستان، د کاناډا د پارلمان غړي او د لوېدیځو هېوادونو یو شمېر سفیرانو هم ګډون کړی و.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویلي، له ګاونډیو هېوادونو ستنېدونکي افغان ماشومان د زدهکړو سندونه او شواهد نهلري؛ نو له همدې امله له ستونزو سره مخ دي. خبرپاڼه کې راغلي، په دې تړاو د همدې ډلې د پوهنې وزارت سره خبرې شوې دي.
د چهارشنبې په ورځ د (زمري لومړۍ نېټه) د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت د حقوقي ملاتړ رییس غلام نبي ستانکزي د خپلې ډلې د پوهنې وزارت غړو سره د ناستې پر مهال اندېښنه ښوولې، چې له راستنېدونکو ماشومانو سره د تعلیمي اسنادو نشتوالی یوه ننګوونه ده.
هغه وړاندیز کړی، چې د حل لارو اړوند باید اقدامات وشي او زدهکړو ته د جذب پر وړاندې دې شته ستونزې حل شي.
خبرپاڼه کې زیاته شوې: «ستانکزي وړاندیز وکړ، چې پوهنې وزارت دې ولایتي واحدونو ته هدایت ورکړي، ترڅو لا دمخه ترتیب شویو فورمو له مخې د دغو زدهکوونکو ستونزې حل شي».
د طالبانو پوهنې وزارت چارواکو په یاده ناسته کې ویلي، چې تازه ورستانه شوي زدهکوونکي د دوی ولایتي ریاستونو ته د خپلو زدهکړو دوام لپاره عارض کېدلای شي.
له پاکستان او ایرانه په جبري توګه د اېستل کېدو په روان پړاو کې ډېری برخه یې ماشومان دي، چې په ګاونډیو هېوادونو کې یې له قانوني اسنادو پرته زدهکړې کولې او په هېواد کې یې د زدهکړو دوام پر وړاندې د کاري اسنادو نشتوالی یو لوی سرخوږی دی.
له دې ور هاخوا دغه تازه ستانه شوي افغان ماشومان په یادو هېوادونو کې هم د ښوونځیو او تعلیمي ادارو دننه له دوه ګوني او له توپیره ډک چلند سره مخ وو.
خواله رسنیو کې یو شمېر لاس په لاس کېدونکو وېډیوګانو کې ښکاري، چې د ایران په بېلابېلو ښوونځیو کې افغان زدهکوونکو ته سپکې سپورې ویل کېږي.
د مالوماتو له مخې؛ په ایران او پاکستان کې افغان کډوال ماشومان قصدا نه پرېښودل کېږي، چې لوړې نومرې او درجې ولري.
په تېره یوه میاشت کې له ایرانه نږدې ۸۰۰ زره افغانان په زوره اېستل شوي او هممهاله د اپرېل میاشتې له لومړۍ نېټې شاوخوا ۳۰۰ زره افغانان په جبري توګه خپل هېواد ته ستانه کړي دي.
د طالبانو د امربالمعروف او شکایتونو اورېدو وزارت وایي، روان لمریز کال د چنګاښ میاشتې په لړ کې یې د ښځو د حقونو، مهرم، جبري ودونو، بدو کې ورکړې او د میراث اړوند لسګونه قضیې حل کړې دي.
د یاد وزارت ویاند مولوي سیف الاسلام خېبر په خبره: «۱۶ د میراث، ۱۴ د مهر، ۴۸ د ظلم او تاوتریخوالي، ۳۵ د جبري ودونو او ۷ قضیې مو بدو کې د ورکړې حل کړې دي.»
د هغه په وینا؛ ټول ټال ۱۲۰ قضیې څېړل شوې او ورته حل لارې موندل شوې دي. نوموړی همدا راز د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې د «۱۰۵ قومي شخړو او ۱۷ اوږدمهاله دوښمنیو» ختمېدو خبر هم ورکړی دی.
ښاغلي خېبر زیاته کړې: «تېره میاشت مو ۱۷ کوډګر هم نیولي دي، سوداګرو او هټۍوالو سره مو د بازارونو د اصلاح په موخه مو ۱۴۰ ناستې کړې دي.»
طالبان داسې مهال د ښځو حقونو ته د رسېدو ادعا کوي، چې همدې ډلې په افغانستان کې د مېرمنو ژوند له سختو بندیزونو او محدودیتونو سره مخ کړی دی.
تازه پر کابل دغو واکمنو یو شمېر ښځې هم نیولې دي او دا کار د ملا هبت الله په مستقیم امر شوی دی.
د طالبانو مشر په دې وروستیو کې د امربالمعروف وزارت پر محتسبانو بېباوره شوی او د بې حجابۍ مخنېوي تر نامه لاندې یې کابل ته یو پلاوی لېږلی او د ښځو د نیول کېدو امر یې کړی.
که څه هم طالبان دا نه مني، چې ګوندې د بېحجابۍ په تور یې ځینې ښځې نیولې دي؛ خو د افغانستان انټرنشنل موندنو څرګنده کړې، چې له تېرې یوې اونۍ راهیسې کابل کې دا لړۍ پیل شوې او بېلابېلو سیمو کې یو شمېر ښځې نیول شوې دي.
د ښځو د حقونو نړۍوالو سازمانونو د طالبانو تر چتر لاندې په افغانستان کې د مېرمنو پر ژوند جدي اندېښنې ښوولې دي.
دغه ډلې د ښځو پر کار، زدهکړو او سفرونو سخت محدودیتونه لګولي او له همدې امله د جرمونو نړۍوالې محکمې د دغې ډلې د مشر ملاهبت الله د نیول کېدو حکم هم صادر کړی دی.
د طالبانو د امربالمعروف لهخوا د «بېحجابۍ» په تور یوې نیول شوې ځوانې ښځې له افغانستان انټرنشنل-پښتو سره د خپل د نیولکېدو کیسه شریکه کړې ده. هغه وایي، چې پېښه تېره چهارشنبه د کابل یعقوب څلور لارې ته څېرمه مازدیګر مهال رامنځته شوې ده.
اسما (مستعار نوم) وویل: «زه له خپل لالا سره د کور پر لور روانه وم، چې ناڅاپه له شا راباندې ټوپ شو. له لاسونو یې کلکه ونیولم. چیغه مې کړه. کله چې مې شاته وکتل، دوه ښځینه پولیسانې وې او راته یې ویل، چې موټر ته وخېژه. ما او لالا مې ډېر مقاومت وکړ؛ خو لالا مې یې وواهه او زه یې ترې په زوره د امر بالمعروف ریاست ته بوتلم.»
نوموړې زیاته کړې، چې تر نیولکېدو او د امربالمعروف ریاست تر وړلو وروسته یې هلته شاوخوا ۵۰ نورې ښځې هم وې. هغې وویل: «کله یې چې زه بوتلم هلته شاوخوا ۵۰ نورې ښځې هم وې او ټول د همدې تور له امله نیولشوې وې، چې ګواکې بېحجابه دي.»
په داسې حال چې دا ځوانه ښځه وايي، بشپړ او سم اسلامي حجاب یې اغوستی و؛ خو د امربالمعروف غړو ورته ویلي، چې لباس یې «نامناسب او غیرشرعي» دی. هغه وايي: «موږ ته یې ویل، حجاب مو نه دی مراعت کړی او ځکه مو دلته راوستئ چې دا تاسې او نورو ښځو ته یو درس شي.»
د هغې په وینا؛ دا ټولې لسګونه ځوانې ښځې د طالبانو د امربالمعروف په ریاست کې تر څېړنو وروسته د یادې ډلې امنیه قومندانۍ ته یووړل شوې. اسما زیاته کړه: «هلته مو شپه هم تېره کړه. یوې خواوې ته هم نهپرېښودل کېدو، ډېر سخت او وېروونکی حالت و.»
نوموړې وايي، د سبا پر سهار د ډېریو نجونو او ښځو کورنیو ته زنګ وهل شوی، خطونه (تضمینونه) ترې اخیستل شوي او تر یوه جنجالي وضعیت وروسته خوشې شوې دي. اسما د نورو جزییاتو له شریکولو ډډه وکړه.
د دې ټولو سره-سره تېره اوونۍ د چنګاښ پر ۲۷مه د طالبانو د امربالمعروف وزارت هغه راپورونه بېبنسټه ګڼلي وو، چې ګواکې د کابل د شهر نو په ګډون د هېواد د پلازمېنې په ځینو سیمو کې د «بېحجابۍ» په تړاو یو شمېر ښځې نیول شوې وې.
د یادونې ده، چې په کابل ښار کې د طالبانو د ايډیالوژۍ لهمخې د «بېحجابۍ او غیرشرعي لباس» په تور د ښځو او نجونو د نیولکېدو پېښې لومړنۍ نه دي؛ بلکې تر دې مخکې هم افغان نجونې او ښځې په دغه تور نیول شوې وې.
د طالبانو د دغو کړنو له امله ګڼو نړۍوالو بنسټونو اندېښنه ښودلې ده. په کابل کې د ملګرو ملتونو مرستندویه دفتر یا یوناما د طالبانو لهخوا د ځوانو ښځو او نجونو د نیولو په تړاو د اندېښنې شریکولو ترڅنګ زیاته کړې: «دا پېښې د ښځو او نجونو د لا منزويکېدو لامل کېږي، د وېرې فضا رامنځته کوي او د خلکو باور لهمنځه وړي.»
یادښت: دغه راپور د طالبانو د امربالمعروف لهخوا د نیول شوې ښځې د عیني روایت لهمخې لیکل شوی او هڅه شوې، چې په ژورنالیستيکه بڼه د پېښې انساني بُعد او حقایق وړاندې شي.