د مزارشریف د روضې اندېښمنوونکی وضعیت؛ ولس وايي د نړېدو له ګواښ سره مخامخ ده

په دې ګډه اعلامیه کې چې د اروپايي ټولنې د کمیسیون مشرې، اورزولا فن در لاین، د اروپايي شورا مشر، انتوني کاستا، او د جاپان لومړي وزیر، شیګرو ایشیبا، د اروپايي ټولنېاو جاپان په ۳۰مه سرمشریزه کې ګډون کړی وو، راغلي دي: « موږ پر طالبانو دا غږ او ټینګار کوو چې د افغانستان د ټولو نړیوالو قانوني تعهداتو، په تېره بیا د بشري حقونو په برخه کې، بشپړ درناوی تضمین کړي. همداراز باید اجازه ورنکړي چې افغانستان د ترهګرو لپاره یو خوندي پټنځای شي.»

دواړو خواوو ټینګار وکړ چې هغوی د ګډو ارزښتونو – لکه د قانون حاکمیت، بنسټیز بشري حقوق، ډموکراسۍ او ازاد تجارت ملاتړي دي، او په دې برخو کې ژور شراکت لري.

په اعلامیه کې دا هم یادونه شوې چې د افغانستان پخوانیو حکومتونو، په ځانګړې توګه د جمهوري نظام پر مهال، له ګڼو نړیوالو معاهداتو او کنوانسیونونو سره یوځای شوې و، خو طالبانو دا ژمنې نه دي منلې او نه عملي کوي.

طالبانو تر دې دمه شاوخوا ۱۰۰ فرمانونه صادر کړي، چې د ښځو پر بنسټیزو حقونو یې پراخ محدودیتونه لګولي، له ښوونې، کار، سفر او ټولنیز حضور څخه یې منع کړي، او د ټولشموله حکومت جوړولو غوښتنه یې هم له پامه غورځولې ده.

اروپايي ټولنه او جاپان د نړیوالې ټولنې له نورو غړو سره یوځای له طالبانو غواړي چې د افغان ولس حقونو ته درناوی وکړي او هېواد د نړیوالو اصولو له مخې اداره کړي.

دغه لیک، چې د کابل یوې زنداني مېرمنې مارشال عبدالرشید دوستم ته لیکلی و او د جنبش ملي ګوند د مشر غبرګون يې را وپاروه.

نوموړي ژمنه کړې، چې «وضعیت په بدلون مومي.»

په دې لیک کې یوې مېرمنې له مارشال دوستم غوښتنه کړې، چې د هغو ښځو غږ شي، چې د طالبانو د واکمنۍ لاندې له ټولنې ایستل شوي، ځپل شوي او خاموشه شوي دي.

په لیک کې ټينګار شوی، چې د ښځو سره د طالبانو د ناوړه چلند په وړاندې او د ازادۍ د ترلاسه کولو لپاره دي مقاومت وشي.

دغه زندانې ښځې مارشال دوستم ته ويلي: «خلک په ټول زړه او روح سره تاسو سره دي. د دې هیواد نجونې د طالبانو په وړاندې د یوه حرکت په تمه دي. که تاسو نن چوپ پاتې شئ، سبا به زموږ د قبرونو خاورې هم واخلي.»

په لیک کې دا هم راغلي: «د دې خاورې نجونې او ښځې د طالبانو تر پښو لاندې شوې دي. زندانونه د هغو نجونو له چیغو ډک دي چې د ازادۍ، د انسان کېدو او د ښځې کېدو د جرم له امله شکنجه کېږي.»

دغه نړیوال نوښت چې د «لب‌لب اې‌ای» او «ریز سمیټ» پلاټفارمونو لخوا تنظیم شوی و، د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه ۶۲۴۶ تنه ګډونوال، چې ۹۰۰ ډلېیې درلودې.

احمد ضیا او احمد ضمیر له درېیو نورو همکارانو سره د «ساین‌بریج» (SignBridge) تر نامه لاندې پروژه وړاندې کړه، چې دا پروژه د مصنوعي ځیرکتیا په مرسته، غږیزې ویناګانې بې‌درنګه ژبنیو اشارو ته اړوي.

یاد سافټویر دا وړتیا لري چې له انټرنټ پرته هم کار وکړي، تر څو د کاروونکو د محرمیت خوندیتوب تضمین شي او هم اسانه لاسرسی ورته ممکن شي. سربېره پر دې، د کیفیت لوړولو لپاره دا ځانګړتیا هم لري چې که اړتیا وي، انټرنټ ته وصل شي.

د ساین‌بریج پروژه کڼو او کم‌ غږ اورېدونکو کسانو ته دا زمینه برابروي چې غږیزه محتوا په لحظه‌ای ډول درک کړي او له ټولنیزو خبرو اترو سره یو ځای شي. دا نوښت د مصنوعي ځیرکتیا پر مټ د ټولنیز شمولیت یوه ژوندۍ بېلګه ده.

په دې نړیواله سیالۍ کې، چې موخه یې د واقعي ټولنیزو ستونزو لپاره د نوښتګرو حللارو موندل و، پروژې د خلاقیت، تخنیکي اجرا، ټولنیز اغېز، بازارموندنې وړتیا او د وړاندې کولو کیفیت پر اساس ارزول شوې.

د ارزونې ډله له نړیوالو متخصصینو جوړه وه، او آن د «ایکس‌اې‌ای» د ایلان ماسک اړوند شرکتاستازي هم په کې ګډونوال وو.

دغه بریا د هغو زرګونو افغان کډوالو د نوښتونو تسلسل دی، چې له خپلې خاوري لرې، خو د خپل ملت نوم ژوندی ساتي. داسې وخت کې چې افغانستان د طالبانو تر حاکمیت لاندې، د علمي پرمختګ له جدي خنډونو سره مخ دی، دا بریا د هېواد د ځوان نسل ظرفیتونه او استعدادونه نړۍ ته ورپېژني.

په راپور ویل شوي چې ساړه نه یوازې د انسانانو ژوند ته ګواښ پېښوي، بلکې د خلکو معیشت، د څارويو ژوند او د ورځني ژوند اسانتیاوې هم له ګواښ سره مخ کوي، په ځانګړي ډول هغه کسان چې په غرنیو سیمو کې ژوند کوي.

په راپور کې ویل شوي، شاوخوا درې میلیونه او ۴۸۳ زره کسان په داسې سیمو کې ژوند کوي چې د یخنۍ تر ټولو لوړ ګواښ پکې موجود دی. همداراز، ۵۵۵ سیمې د ډېر خطر لرونکو، او ۷۸۲ نورې سیمې د منځني ګواښ لرونکو په توګه درجه‌بندي شوې دي.

دا ډېر خطر لرونکي سیمې زیاتره د افغانستان په شمال‌شرق، مرکز او لویدیځو برخو کې موقعیت لري. بدخشان او غور هغه ولایتونه دي چې زیات شمېر خلک پکې د یخنۍ له ګواښ سره مخامخ دي.

راپور زیاتوي، چې د یخنۍ د خطر تر شا بېلابېل عوامل دي، لکه د خلکو د عاید ډول، د څارويو لپاره د سرپناه نشتوالی، جغرافیایي محدودیتونه، او د سړکونو او ترانسپورتي شبکو ته نه‌لاسرسی. دا ټول عوامل د یخنۍ تر څنګ د سیمو زیان‌منوونکي حالت لا پسې خرابوي.

ریچ ویلي، غور ولایت په جنوري ۲۰۲۳ کې یو له سړو ژمیو څخه تجربه کړ. د هوا تودوخه تر منفي ۳۳ درجې سانتي‌ګراد پورې راټیټه شوې وه، چې له امله یې له اویا زرو زیات څاروي تلف شوي او اویا تنه انسانان مړه شوي وو.

په راپور کې دا هم ویل شوي چې دغه ارزونه د ۲۰۰۰ تر ۲۰۲۴ پورې د شته معلوماتو پر بنسټ شوې ده، خو د اقلیم بدلونونو ته په کتو ممکن داسې ناڅاپي او سختې پېښې هم رامنځته شي چې د تېرو معلوماتو له مخې یې وړاندوینه نشي کېدلی.

دا هم یاد شوي چې راپور کې کارول شوي شمېرې تخمینې دي، ځکه چې په افغانستان کې دقیقه رسمي احصائیه شتون نه لري.

د ورلډ رېلیف په نوم د یو امریکايي خیریه سازمان د پالیسۍ او مدافعې مشر، ماتیو سورینس، وایي چې د امریکا حکومت تر اوسه افغانستان د خپلو وګړو لپاره ناامنه بللی، خو په داسې حال کې چې افغان کډوال له دې هېواد څخه د شړلو له ګواښ سره مخ دي.

سورینس وویل: «طالبان لا هم پر هېواد واک لري. هغوی لا هم مذهبي لږکي او هغه کسان ځوروي چې د امریکا له پوځ سره د همکارۍ شک پرې کېږي.»

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت اعلان کړی چې د جولای له ۲۲مې نېټې راهیسې، هغه ځانګړی قانون پای ته رسېدلی چې له مخې یې لسګونه زره افغانانو ته، چې له امریکايي ځواکونو سره یې همکاري کړې وه، د لنډمهالي خوندیتوب (TPS) اسناد ورکړل شوي وو.

یاد قانون له ۲۰۲۱ کال را وروسته پلی شوی و، هغه مهال چې امریکا خپل ځواکونه له افغانستانه وایستل، او طالبانو د افغانستان واک تر لاسه کړ.

د امریکا حکومت استدلال کوي چې وسله‌والې نښتې په افغانستان کې کمې شوي او اقتصادي وضعیت لږ څه ښه شوی، ځکه دا هېواد نور د موقتي خوندیتوب وړ نه دی. خو ګڼ شمېر کډوال، مدني فعالان، او د بشري حقونو سازمانونه دا پرېکړه تر وخت وړاندې او له واقعیتونو بې‌خبره ګڼي.

د ملګرو ملتونو یو راپور چې تېره اونۍ خپور شوی، ښيي چې طالبان هغه کسان په نښه کوي چې له بهرنیو هېوادونو بېرته ستانه شوي، او ان له ایران او پاکستانه شړل شوي کسان هم له ګواښ سره مخ دي.

سورینس وایي: «که د امریکا حکومت پخپله خپلو وګړو ته خبرداری ورکوي چې افغانستان ته مه ځئ، نو ولې هغه افغانان، چې له جګړې، مرګ، یا ځورونې تښتي، باید بېرته هماغه ځای ته واستول شي؟»

اوس مهال زرګونه افغان کډوال په امریکا کې د پناه غوښتنې دوسیې لري، خو د قضیې فیصله‌یې کلونه وخت نیسي. ځینې یې لا د مخه د ایستل کېدو حکمونه هم ترلاسه کړي دي.

نړیوال بشري سازمانونه له امریکايي چارواکو غواړي چې د افغان کډوالو د خوندیتوب پالیسي بیا وارزوي او هغو کسانو ته، چې له احتمالي ځورونې یا مرګ سره مخ دي، د پناه دوامداره لاره برابره کړي.