د بشري حقونو د څار سازمان: طالبانو په کابل کې د ښځو د خپلواکۍ پروړاندې تازه یرغل پیل کړی

یاد مرکز د دوشنبې په ورځ (د زمري ۶مه) په یوې خپره شوې اعلامیه کې د خبریالانو پر ضد د نیونو له نوې څپې ژوره اندېښنه ښودلې او له طالبانو یې غوښتي، چې دغه کسان پرته له قید او شرطه خوشې کړي.

دغه مرکز زیاتوي، چې دا نیونې د بیان ازادۍ، د رسنیو خپلواکۍ او د خبریالانو مصوونیت ته جدي ګواښ دی، چې دا مهال لږ تر لږه ۱۵ تنه خبریالان او رسنیز کارکوونکي د طالبانو په بند کې دي.

د راپور له مخې، د اسد پر ۲مه نېټه یو خبریال او دوه رسنیز فعالان د «نجونو لپاره د روزنیزو ورکشاپونو جوړولو» په تور نیول شوي او د طالبانو استخباراتو ته د څېړنو لپاره لېږل شوي دي. همدا راز، په ورته ورځ د کابل په درېیمه کارته سیمه کې یو بل کس چې له بهرنیو رسنیو سره یې تخنیکي مرسته کوله، د طالبانو له خوا نیول شوی دی.

دغه راز د چنګاښ پر ۱۶مه یو سیمه‌ ییز خبریال د طالبانو له لوري نیول شوی، چې دوه ورځې وروسته د درنو شرطونو منلو او د دوو تضمین ورکوونکو په ضمانت خوشې شوی دی.

همداراز، د چنګاښ پر ۲۴مه، د طالبانو استخباراتو او د امر بالمعروف کارکوونکو د کابل ښار د یوه رسنیز شرکت «پېکسل» دفتر ته ورننوتل، د شرکت مشر او مرستیال یې ونیول او کمرې، کمپیوټرونه او نور تجهیزات یې ضبط کړل.

وروسته د امر بالمعروف ادارې له لوري یوه ویدیو خپره شوه، چې پکې نیول شوي کسان «د بهرنیو سریالونو د دوبلې کولو» له امله جبري اعترافونه کوي.د خبریالانو یاد مرکز دغه اعترافونه جبري بللي او نیونې یې د نړۍوالو اصولو خلاف ګڼلې دي.

د بیان ازادۍ پر وړاندې پراخ ګواښونه

له ۲۰۲۱م کال راهیسې چې طالبان بیا واک ته رسېدلي، د افغانستان رسنیز چاپېریال له پراخو محدودیتونو، سانسور، اقتصادي فشار، وېرې، نیونو او بندیزونو سره مخ شوی دی. ډېری خبریالانو خپلې دندې له لاسه ورکړې، ګڼو رسنیو خپرونې درولې او یو شمېر خبریالانو هېواد پرېښی دی.

د خبریالانو پر وړاندې تاوتریخوالی، تهدید او حتی شکنجه هغه مسایل دي، چې د رسنیو خپلواکي یې له جدي ګواښونو سره مخ کړې ده. ډېری خبریالان وايي، چې نور نه شي کولای بې طرفه او ازاد راپور ورکړي، ځکه له هرې نیوکې سره د بند یا تعقیب وېره شته.

د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو لکه د بې پولې خبریالانو ټولنه «ار اېس اېف» او د بشري حقونو څار سازمان هم پر طالبانو نیوکې کړې دي او ویلي یې دي، چې د بیان ازادۍ ته درناوی نه لري. دا سازمانونه خبرداری ورکوي، چې که چیرې دا وضعیت دوام پیدا کړي، افغانستان به له یوه بشپړ خاموش ژورنالېزم سره مخ شي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز له طالبانو غوښتي، چې د رسنیو خپلواکي ته درناوی وکړي، نیول شوي خبریالان پرته له قید او شرطه خوشې کړي او رسنیزو بنسټونو ته اجازه ورکړي چې له وېرې، سانسور او فزیکي تهدید پرته خپل فعالیتونه جاري وساتي.

دا په داسې حال کې ده، چې د رسنیو فعالیت یوازې د ازاد، روڼ او با ثبات افغانستان لپاره نه، بلکې د نړۍوال باور او مشروعیت لپاره هم حیاتي ګڼل کېږي.

نوموړې د دوشنبې په ورځ (د زمري ۶مه) په خپل اېکس کې د افغانستان د خبریالانو مرکز د هغه وروستي راپور په تړاو چې په تېرو درېیو اوونیو کې یې د طالبانو له خوا د اوو خبریالانو او د رسنیو د کارکوونکو د نیولو خبر ورکړی، په غبرګون ویلي، هغه حاکمیت چې پر فساد او ځپلو ولاړ وي، له شک پرته چې معلوماتو ته د خلکو د لاسرسي مخه نیسي.
د نوموړې په خبره: «یوازې ظالمان، فاسدان او ځپونکي له ازادو رسنیو او د رسنیو له ازادۍ وېرېږي. هغه واکمني چې پر فساد او زور تکیه لري، طبیعي ده چې غواړي د خلکو لاس له معلوماتو لنډ او غږ یې په ستوني کې چوپ کړي.»
نوموړې دغه څرګندونې په داسې حال کې کړې دي، چې د افغانستان د خبریالانو مرکز اعلان کړی چې په تېرو درېیو اونیو کې د طالبانو د استخباراتو او امر بالمعروف ځواکونو لږ تر لږه اووه خبریالان او د رسنیو فعالین په کابل او یوه بل ولایت کې نیولي دي.
د دې مرکز په وینا، دا مهال شاوخوا ۱۵ خبریالان او د رسنیو کارکوونکي د طالبانو په بند کې دي.
د افغانستان د خبریالانو مرکز د دوشنبې په ورځ په یوه خبرپاڼه کې د نویو نیونو له لړۍ څخه اندېښنه څرګنده کړې او له طالبانو یې غوښتي، چې دغه کسان بې له قید او شرطه خوشې کړي.

دا په داسې حال کې ده، چې د افغانستان د خبریالانو مرکز په خپل کلنی راپور ویلي و، طالبانو په ۲۰۲۴ کال کې هم د رسنیو د ځپلو لړۍ روانه ساتلې وه. دغه مرکز د طالبانو له خوا د رسنیو او خبریالانو له حقونو د سرغړونې ۱۸۱ پېښې ثبت کړې دي، چې ۱۳۰ یې د ګواښ او ۵۱ یې د خبریالانو د نیولو دي.

د دوی د مالوماتو له مخې، د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت چې د رسنيو اصلي مرجع بلل کيږي، بې صلاحیته شوی او پر ځای یې د طالبانو امربالمعروف او استخبارات پر رسنيو سخت بنديزونه لګوي.

د خبریالانو ملاتړې ادارې په دې باور دی، چې په افغانستان کې د طالبانو له خوا د رسنیو او خبریالانو پر وړاندې د سختو بندیزونو لګول، د ښځو لپاره اضافي محدودیتونه او د خبریالانو ګواښل د مطبوعاتي ازادۍ د له منځه تللو ښکارندويي کوي.

د پاکستانۍ ورځپانې اېکسپرېس ټریبون د راپور له مخې، د پاکستان، افغانستان او ازبکستان ترمنځ د یوه درې اړخیز تفاهم له مخې ټاکل شوې ده، چې له ترمز څخه تر کراچۍ پورې د افغانستان له لارې یوه نوې رېلي پروژه جوړه شي. دا پروژه به د افغانستان له مزارشریف، لوګر او ورپسې خېبر پښتونخوا سره وصل شي.

په راپور کې راغلي، موخه دا ده چې د منځنۍ اسیا هېوادونه د پاکستان له بندرونو سره وصل شي او افغانستان ته ټرانزیتي عواید، سوداګري او کارموندنه برابر کړي.

په همدې تړاو پاکستاني چارواکو ویلي، چې له افغانستان سره د امنیت په برخه کې هم همکاري روانه ده او له طالبانو یې ژمنه اخیستې، چې له افغان خاورې څخه به د پاکستان پر ضد د وسله‌والو فعالیتونو اجازه نه ورکوي. دا ژمنه د سیمه‌ییز امنیت د ټينګښت او د اقتصادي پروژو د پلي کېدو لپاره یو مهم پرمختګ ګڼل شوی دی.

د پاکستان، ازبکستان او افغانستان ترمنځ د دې درې اړخیزې رېلي پروژې تخنیکي طرحه په ۲۰۲۵ کال د جولای په ۱۶مه په کابل کې لاسلیک شوه، چې له مخې به یې د فزیکي کار د پیل لپاره اساسي تیاری وشي. دا پروژه به د سوداګریزې راکړې ورکړې سرعت لوړ کړي، سیمه‌ییز اقتصاد ته به وده ورکړي او افغانستان ته به د یوه ټرانزیټي هب (hub) حیثیت ورکړي.

اسحاق‌ ډار ویلي، چې دا پروژه به یوازې یو ټرانسپورټي ابتکار نه وي، بلکې له هغې سره به سیمې ته ثبات، دندې او پانګونه هم راشي. نوموړي له طالب چارواکو سره د دوامداره همغږۍ هیله څرګنده کړې او ټینګار یې کړی، چې دواړه لوري باید د باور فضا رامنځته کړي.

هغه دا هم ویلي، چې د پاکستان له لوري د نورو بنسټیزو پروژو په ترڅ کې، د خېبر پاس اقتصادي دهلیز هم د افغانستان لپاره مهم ارزښت لري او پاکستان چمتو دی، چې د افغانستان له لارې سوداګریز فعالیتونه پراخ کړي.

نوموړي زیاته کړې، چې د افغانستان اقتصادي بیا رغونه او سیمه‌ییز پرمختګ به یوازې د سیمه‌ییزې همکارۍ له لارې امکان ولري او اسلام‌اباد غواړي دا اړیکې نورې هم پراخې کړي.‌

ډار ټینګار وکړ، چې له افغانستان سره اقتصادي همکاري یوازې سوداګریزه پروژه نه ده، بلکې د ټولې سیمې د ثبات، دندو او پانګونې تضمین هم دی.

هغه زیاته کړه: «د سیمې امنیتي ثبات د اقتصادي پرمختګ لپاره ضروري ده. موږ له طالبانو سره همکاري کوو، خو هغوی ته مو روښانه کړې، چې د پاکستاني طالبانو تحریک «ټي ټي پي» پر ضد باید جدي اقدام وشي.»

د پاکستاني چارواکو له نظره، د افغانستان له خاورې د «ټي ټي پي» د فعالیتونو دوام نه یوازې د دوی د امنیت لپاره خطر دی، بلکې دا کولی شي د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي پروژو تطبیق هم له خنډ سره مخ کړي. ډار ویلي، اسلام‌ اباد تمه لري چې طالبان به نه یوازې د امنیتي ژمنو پابندي وکړي، بلکې د «ټي ټي پي» د ځپلو لپاره عملي اقدامات هم وکړي.

د درې‌ اړخیزې رېلي پروژې تخنیکي طرحه د ۲۰۲۵ کال د جولای په ۱۶مه نېټه په کابل کې د پاکستان، افغانستان او ازبکستان ترمنځ لاسلیک شوه، چې له مخې به یې فزیکي کار ته د زمینې برابرولو هڅې پیل شي.

اسحاق ډار دا هم ویلي، چې د خېبر پاس اقتصادي دهلیز چې د چین-پاکستان اقتصادي دهلیز یوه فرعي څانګه بلل کېږي، افغانستان ته ځانګړی ارزښت لري او پاکستان چمتو دی چې دا لارې د طالبانو له ادارې سره په همغږۍ فعاله کړي.

خو نوموړي په ډاګه کړه، چې امنیتي اندېښنې باید په عمل کې وڅېړل شي.

هغه وویل: «موږ د طالبانو له مشرانو سره په تماس کې یو او پر هغوی مو ټینګار کړی، چې له خپلې خاورې د ترهګرو ډلو په ځانګړي ډول «ټي ټي پي» فعالیتونو ته اجازه ورنه کړي. دا زموږ د متقابل اعتماد، سیمه‌ ییز ثبات او اقتصادي پراختیا لپاره اساسي شرط دی.»

د هغه په باور، که له طالبانو سره فعاله همکاري وشي، دا به نه یوازې د افغانستان د اقتصادي بیا رغونې لپاره یو مهم ګام وي، بلکې د ټولې سیمې د نښلولو ستراتیژي به هم پیاوړې شي.

ریچارډ بېنېټ په خواله رسنۍ اېکس کې لیکلي: «د اقلیم او چاپېریال د ساتنې په برخه کې د هېوادونو مکلفیتونو په اړه د نړۍوال عدالت مشورتي نظر هرکلی کوم. دا پرېکړه د نړۍوالو بشري حقونو له قوانینو سره سم د خساراتو جبران هم پکې شاملوي او دا د افغانستان لپاره ډېر مهم دی، چې له سختو اقلیمي بدلونونو او چاپېریالي زوال سره لاس او ګرېوان دی.»

نوموړي زیاته کړې، چې د اقلیم بدلون، وچکالي، سېلابونه او د طبیعي سرچینو له منځه تګ د افغانانو ژوند له سختو ګواښونو سره مخ کړی او اوس باید نړۍوال بنسټونه، شتمن هېوادونه او پخپله افغانان د اقلیمي عدالت لپاره جدي ګامونه پورته کړي.

د نړۍوال عدالت مشورتي نظر چې د ملګرو ملتونو له خوا غوښتل شوی و، دا څرګندوي چې اقلیمي بې‌پروايي نه یوازې طبیعي، بلکې حقوقي پایلې هم لري او هېوادونه باید د خپلو ناسمو اقلیمي پالیسیو له امله مسوول وپېژندل شي.

دا په داسې حال کې ده، چې څه موده مخکې د کډوالۍ نړۍوال سازمان په یوه راپور کې ویلي و، چې د ۲۰۲۵ کال په لومړیو درېیو میاشتو کې شاوخوا ۵ مېلیونه افغانان د وچکالۍ، سېلابونو، درنو بارانونو، واورې ویلې‌کېدو او سختې سړې هوا له امله اغېزمن شوي دي. د اقلیمي بدلون دې څپې د افغانستان ۱۰ سلنه خلک اغېزمن کړي دي.

د یاد سازمان په راپور کې راغلي، د اقلیمي بدلون ستونزو په ډېرو سیمو کې د خوړو ناامني ډېره کړې ده.

د معلوماتو له‌مخې، نږدې نیمایي سیمه‌ییزې ټولنې چې شاوخوا ۴۷ سلنه کېږي؛ د خوړو ناامني تر ټولو لویه ستونزه بولي.
که څه هم افغانستان د اقلیمي بدلونونو له امله ترټولو ډېر اغېزمن هېواد دی؛ خو د نړۍوالې اقلیمي ککړتیا په برخه کې بیا کوم ځانګړی رول نه لري.
اقلیمي بدلون چې تر ډېره د شین کوریزه ګازونو له امله پیدا کېږي، په افغانستان کې نه تولېدېږي.
د اقلیمي بدلونونو له امله په افغانستان کې د وچکالیو، سېلابونو، د خوړو کمښت او د اوبو نشتوالي ستونزې ورځ تر بلې پراخېږي، چې دغه ستونزې د خلکو د بې‌ځایه کېدو، بې وزلۍ او د ټولنیز ټیکاو د کمزورې کېدو لامل شوې دي.

د ریچارډ بېنېټ پیغام، د نړۍوال عدالت له پرېکړې سره یوځای یو مهم نړۍوال غږ بلل کېږي، اقلیم ته پاملرنه یوازې چاپېریالي موضوع نه ده، بلکې یو اخلاقي او حقوقي مسوولیت هم دی. دا مسوولیت باید هغه هېوادونه ادا کړي، چې د اقلیم د خرابېدو ستر لاملونه دي او باید د هغو هېوادونو ملاتړ وکړي، چې له دې بدلونونو سخت اغېزمن شوي دي.

افغانستان ته چې له اقلیمي بحران سره مخ دی، دا مشورتي نظر یو نوی چانس بلل کېږي چې له نړۍوالو د اقلیمي مرستو، جبران او عدالت غوښتنه وکړي.

دغه سازمان د هیپاټایټس ناروغۍ نړۍوالې ورځې په مناسبت ویلي، چې په افغانستان کې بايد د هیپاټایټس ناروغۍ پر وړاندې د وقایې، تشخیص او درملنې خنډونه له منځه يووړل شي، ځکه ډېری ناروغان یوازې د وخت له ضایع کېدو وروسته تشخیصېږي، چې دا کار د هغوی د ژوند ژغورنې چانس خورا کموي.

په افغانستان کې د روغتیا نړۍوال سازمان مشر ډاکټر اېډوین سنیزا سالواډور وایي: «ډېری افغانان له دې امله خپل ژوند له لاسه نه ورکوي، چې هیپاټایټس ناروغي نه درملېدونکې ده، بلکې له دې امله مړه کېږي چې دا ناروغي ډېره ناوخته تشخیص کېږي».

هغه زياتوي، چې عامه پوهاوی ډېر کم دی، خلک له خپل وضعیت څخه خبر نه وي، روغتيايي امکانات محدود دي او د ناروغۍ پر وړاندې ټولنیز شرم هم د دې لامل کېږي، چې خلک روغتيايي مرکزونو ته مراجعه ونه کړي.

بل‌خوا، د روغتیا نړۍوال سازمان عمومي مشر «تېدروس ادهانوم ګيبرييسوس» په یوه خپاره کړي پیغام کې پر نړۍواله کچه د هیپاټایټس ناروغۍ ګواښ ته اشاره کړې او ليکلي يې دي: «په هرو۳۰ ثانیو کې یو انسان د هیپاټایټس ناروغۍ یا د ځیګر له سرطان څخه مري. که موږ همدا اوس اقدام وکړو، نو کولای شو په راتلونکو پنځو کلونو کې د ۲.۸ میلیونه کسانو ژوند وژغورو.»

دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې لا هم په افغانستان کې د زرګونو ناروغانو برخلیک نامعلوم دی، ځکه هېواد له یوه پراخ روغتيايي بحران سره مخ دی او د تل پاتې ناامنۍ، اقتصادي کړکېچ او د روغتيايي بنسټونو د کمزورۍ او نشتوالي له امله ګڼې مرګونې ناروغۍ له پامه غورځېدلې دي.

د روغتيا نړۍوال سازمان له نړۍوالو، افغان چارواکو او روغتيايي فعالانو غوښتي، چې د هیپاټایټس ناروغۍ پر وړاندې ژر، پراخ او هدفمند اقدامات پيل کړي، څو د زرګونو افغانانو ژوند وژغورل شي او دا ناروغۍ مهار شي.