اسحاق ډار: له افغانستان سره اقتصادي همکاري زموږ د سیمې ثبات تضمینوي

ریچارډ بېنېټ په خواله رسنۍ اېکس کې لیکلي: «د اقلیم او چاپېریال د ساتنې په برخه کې د هېوادونو مکلفیتونو په اړه د نړۍوال عدالت مشورتي نظر هرکلی کوم. دا پرېکړه د نړۍوالو بشري حقونو له قوانینو سره سم د خساراتو جبران هم پکې شاملوي او دا د افغانستان لپاره ډېر مهم دی، چې له سختو اقلیمي بدلونونو او چاپېریالي زوال سره لاس او ګرېوان دی.»

نوموړي زیاته کړې، چې د اقلیم بدلون، وچکالي، سېلابونه او د طبیعي سرچینو له منځه تګ د افغانانو ژوند له سختو ګواښونو سره مخ کړی او اوس باید نړۍوال بنسټونه، شتمن هېوادونه او پخپله افغانان د اقلیمي عدالت لپاره جدي ګامونه پورته کړي.

د نړۍوال عدالت مشورتي نظر چې د ملګرو ملتونو له خوا غوښتل شوی و، دا څرګندوي چې اقلیمي بې‌پروايي نه یوازې طبیعي، بلکې حقوقي پایلې هم لري او هېوادونه باید د خپلو ناسمو اقلیمي پالیسیو له امله مسوول وپېژندل شي.

دا په داسې حال کې ده، چې څه موده مخکې د کډوالۍ نړۍوال سازمان په یوه راپور کې ویلي و، چې د ۲۰۲۵ کال په لومړیو درېیو میاشتو کې شاوخوا ۵ مېلیونه افغانان د وچکالۍ، سېلابونو، درنو بارانونو، واورې ویلې‌کېدو او سختې سړې هوا له امله اغېزمن شوي دي. د اقلیمي بدلون دې څپې د افغانستان ۱۰ سلنه خلک اغېزمن کړي دي.

د یاد سازمان په راپور کې راغلي، د اقلیمي بدلون ستونزو په ډېرو سیمو کې د خوړو ناامني ډېره کړې ده.

د معلوماتو له‌مخې، نږدې نیمایي سیمه‌ییزې ټولنې چې شاوخوا ۴۷ سلنه کېږي؛ د خوړو ناامني تر ټولو لویه ستونزه بولي.
که څه هم افغانستان د اقلیمي بدلونونو له امله ترټولو ډېر اغېزمن هېواد دی؛ خو د نړۍوالې اقلیمي ککړتیا په برخه کې بیا کوم ځانګړی رول نه لري.
اقلیمي بدلون چې تر ډېره د شین کوریزه ګازونو له امله پیدا کېږي، په افغانستان کې نه تولېدېږي.
د اقلیمي بدلونونو له امله په افغانستان کې د وچکالیو، سېلابونو، د خوړو کمښت او د اوبو نشتوالي ستونزې ورځ تر بلې پراخېږي، چې دغه ستونزې د خلکو د بې‌ځایه کېدو، بې وزلۍ او د ټولنیز ټیکاو د کمزورې کېدو لامل شوې دي.

د ریچارډ بېنېټ پیغام، د نړۍوال عدالت له پرېکړې سره یوځای یو مهم نړۍوال غږ بلل کېږي، اقلیم ته پاملرنه یوازې چاپېریالي موضوع نه ده، بلکې یو اخلاقي او حقوقي مسوولیت هم دی. دا مسوولیت باید هغه هېوادونه ادا کړي، چې د اقلیم د خرابېدو ستر لاملونه دي او باید د هغو هېوادونو ملاتړ وکړي، چې له دې بدلونونو سخت اغېزمن شوي دي.

افغانستان ته چې له اقلیمي بحران سره مخ دی، دا مشورتي نظر یو نوی چانس بلل کېږي چې له نړۍوالو د اقلیمي مرستو، جبران او عدالت غوښتنه وکړي.

دغه سازمان د هیپاټایټس ناروغۍ نړۍوالې ورځې په مناسبت ویلي، چې په افغانستان کې بايد د هیپاټایټس ناروغۍ پر وړاندې د وقایې، تشخیص او درملنې خنډونه له منځه يووړل شي، ځکه ډېری ناروغان یوازې د وخت له ضایع کېدو وروسته تشخیصېږي، چې دا کار د هغوی د ژوند ژغورنې چانس خورا کموي.

په افغانستان کې د روغتیا نړۍوال سازمان مشر ډاکټر اېډوین سنیزا سالواډور وایي: «ډېری افغانان له دې امله خپل ژوند له لاسه نه ورکوي، چې هیپاټایټس ناروغي نه درملېدونکې ده، بلکې له دې امله مړه کېږي چې دا ناروغي ډېره ناوخته تشخیص کېږي».

هغه زياتوي، چې عامه پوهاوی ډېر کم دی، خلک له خپل وضعیت څخه خبر نه وي، روغتيايي امکانات محدود دي او د ناروغۍ پر وړاندې ټولنیز شرم هم د دې لامل کېږي، چې خلک روغتيايي مرکزونو ته مراجعه ونه کړي.

بل‌خوا، د روغتیا نړۍوال سازمان عمومي مشر «تېدروس ادهانوم ګيبرييسوس» په یوه خپاره کړي پیغام کې پر نړۍواله کچه د هیپاټایټس ناروغۍ ګواښ ته اشاره کړې او ليکلي يې دي: «په هرو۳۰ ثانیو کې یو انسان د هیپاټایټس ناروغۍ یا د ځیګر له سرطان څخه مري. که موږ همدا اوس اقدام وکړو، نو کولای شو په راتلونکو پنځو کلونو کې د ۲.۸ میلیونه کسانو ژوند وژغورو.»

دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې لا هم په افغانستان کې د زرګونو ناروغانو برخلیک نامعلوم دی، ځکه هېواد له یوه پراخ روغتيايي بحران سره مخ دی او د تل پاتې ناامنۍ، اقتصادي کړکېچ او د روغتيايي بنسټونو د کمزورۍ او نشتوالي له امله ګڼې مرګونې ناروغۍ له پامه غورځېدلې دي.

د روغتيا نړۍوال سازمان له نړۍوالو، افغان چارواکو او روغتيايي فعالانو غوښتي، چې د هیپاټایټس ناروغۍ پر وړاندې ژر، پراخ او هدفمند اقدامات پيل کړي، څو د زرګونو افغانانو ژوند وژغورل شي او دا ناروغۍ مهار شي.

د ۲۰۲۵ کال د جولای په اوومه پاکستان په بشپړه توګه د افغان کډوالو لپاره د ویزې تمدید بهیر بند کړی، چې له امله‌یې له ۲۰۲۱ کال وروسته دغه هېواد ته تللي افغانان اوس غېرقانوني ګڼل کېږي. پولیس د دوی په کورنیو چاپې اچوي، کورنۍ نیول کېږي او ګڼ خلک "حاجي کمپ" ته د جبري اېستلو لپاره لېږدول کېږي.

پاکستاني پولیسو په اسلام‌اباد کې د B‑17، D‑17، ګلبرګ او نورو هغو ښارګوټو کې چې افغانان پکې مېشت دي، چاپې پیل کړي دي. پولیس د کډوالو دروازې ماتوي او د ښځو، ماشومانو او ناروغانو په ګډون افغانان نیسي او په جبري ډول یې افغانستان ته استوي.

د ویزې وضعیت او فساد

د راپورونو پر بنسټ، د ویزې د تمدید بهیر وروسته له هغه وځنډول شو، چې د حکومت دننه د فساد له امله د کورنیو چارو وزارت د ویزې تمدید مسوولین ونیول شول. دا بهیر دا مهال د ناڅرګندې مودې لپاره بند شوی او څوک د تمدید لپاره رسمي چینلونو ته لاسرسی نه لري.

یو افغان چې نه غواړي نوم یې یاد شي افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې وویل: «موږ په پاکستان کې د قانوني اوسېدو لپاره ټول هغه کارونه ترسره کوو، چې یو بهرنی یې باید ترسره کړي او دلته د قانوني اوسېدو لامل دا دی چې په وطن کې مو ژوند خوندي نه دی، اوس پاکستان د ویزې تمدید بند کړی او پولیس زموږ د نیولو لپاره په کورونو چاپې اچوي، زه ډاډه یم چې که زه افغانستان ته واستول شم نو ژوندی به پاتې نشم.»

د احمد بلال په نوم یو بل افغان کډوال چې په اسلام‌اباد کې اوسېږي، وایي چې ویزه یې پای ته رسېدلې او د تمدید په تمه دی. نوموړي افغانستان انټرنشنل - پښتو ته په خپلو څرګندونو کې وویل: «زما لپاره دا وضعیت اندېښمنونکی دی. موږ دلته قانوني اوسېدل غواړو، د همدې لپاره مو پیسې لګولي، هېڅ ډول غېرقانوني کړنه نه کوو. خو اوس وینو چې پاکستاني پولیس د هغو افغانانو د نیولو عملیات پیل کړي، چې د پاکستان حکومت یې د ویزې تمدید بند کړی دی.»

نوموړی وایي، د ډېرو افغانانو لپاره افغانستان ته بېرته ستنېدل له ګواښ څخه خالي نه دی او نړۍوال بنسټونه باید پر پاکستاني حکومت فشار راوړي، څو د ویزو د تمدید بهیر بېرته پیل شي او د جبري اېستلو دا لړۍ ودرول شي.

د محمد جان په نوم یو بل افغان چې دا مهال یوه اروپایي هېواد ته د تګ په موخه په اسلام اباد کې مېشت دی، وایي: «د پاکستان حکومت په لوی لاس قانوني افغان کډوال غېرقانوني کړل، د ویزې تمدید یې پرې بند کړ او اوس ورپسې کور په کور پولیس ګرځي، تاسو وګوری هغه ښارګوټو کې د پولیسو عملیات روان دي چې له ۲۰۲۱ کال وروسته ورته افغانان راغلي، دا افغانان اکثریت یې داسې دي چې په افغانستان کې یې ژوند له ګواښ سره مخ دی او جدي مسله ده، که دوی واېستل شي، ښایي ووژل شي.

محمد جان زیاتوي، چې نړۍواله ټولنه باید لاس په کار شي او ددغه چارې مخه ونیسي، ځکه ددې امکان شته چې زیات افغانان چې له طالبانو راتښتېدلي دي، بېرته طالبانو ته په لاس ورشي.

د بښنې نړۍوال سازمان راپور کې راغلي، چې د ویزې د مهلت کمېدو او د تمدید درېدنې له امله افغان کډوال بې‌اسناد ګرځول کېږي، چې له نیونو او زورزیاتي سره مخ دي.

د یوناما راپور هم څرګندوي، چې جبري بېرته لېږدونه افغانان د ظلمونو، شکنجو او ګواښونو سره مخ کوي، په ځانګړي ډول ښځې، نجونې او د بشري حقونو مدافعین ناڅرګند ګواښ ته سترګې په لار دي.

یاده دې وي، چې له دې وضعیت سره په میلیونونه افغان کډوال له یوې خوا د قانوني اوسېدو شرایط له لاسه ورکوي او له بلې خوا د پولیسو سختو عملیاتو له امله رواني، اقتصادي او فزیکي فشارونو سره مخ شوي. ډېری کسان چې په لوېدیځ هېوادونو کې مېشت کېدو ته په تمه دي، اوس د نیولو او جبري ستنولو له ګواښ سره مخ دي .

نړۍوال بنسټونه او د بشري حقونو فعالینو په پاکستان غږ کړی، چې ژر تر ژره د افغان کډوالو د ویزې تمدید بهیر له سره پیل کړي او پولیسو ته امر ورکړي، چې چاپې ودرول شي او د بشري حقونو دغه ناورین ته پام وکړي.

د ۲۰۲۱ کال په اګست کې پر افغانستان د طالبان له بیا واکمنېدو وروسته زرګونه افغانان له سیاسي، امنیتي او بشري ګواښونو سره مخ شول او د خوندي ژوند په لټه کې ګاونډیو هېوادونو ته کډه شول. پاکستان د لنډمهاله پناه ځای په توګه د ډېرو افغانانو لومړی انتخاب و. که څه هم زیات شمېر دغه کډوال د قانوني ویزو له لارې پاکستان ته داخل شوي، خو په وروستیو کې د ویزو تمدید بندېدو د دوی قانوني وضعیت له خطر سره مخ کړی دی.

د ویزې تمدید موقتي بندېدو، د پولیسو چاپې او د جبري اېستلو پیل په ځانګړي ډول د هغو افغانانو لپاره چې لا هم د نورو هېوادونو ویزو ته منتظر دي، له سختو اندېښنو ډک وضعیت رامنځته کړی. په ورته وخت کې، پاکستاني چارواکو د ویزو د ورکولو په اداره کې پراخ فساد هم تایید کړی، خو د حل لپاره یې لا هم عملي ګام نه دی پورته کړی.

دا ټول هغه فکتورونه دي، چې اوسنی وضعیت یې نه یوازې د زرګونه افغانانو قانوني اوسېدل له ګواښ سره مخ کړي، بلکې د انسانیت، پناه‌غوښتنې او نړۍوالو اصولو پر وړاندې لویې پوښتنې راپورته کړې دي.

په پاکستان کې مېشت زرګونه افغان کډوال دا مهال د افغانستان پر لور د ستنېدو له فشار سره مخ دي. د پاکستان له لوري په جبري ډول د افغان کډوالو د اېستلو روانې پالیسۍ ګڼې کورنۍ دې ته اړ کړي، چې په دغه هېواد کې خپل اوږدمهاله استوګنځي پرېږدي او د یوه نامعلوم برخلیک پر لور د تګ تابیا وکړي، له هغو ځایونو او ملګرو سره خدای پاماني وکړي، چې هلته‌یې کلونه تېر کړي.

په ننګرهار کې سیمه ییز طالب چارواکي وایي، چې هره ورځ د تورخم دروازې له لارې په سلګونه کډوال د پاکستان له پنجاب، کراچۍ او پېښور څخه هېواد ته راستنېږي.

په دغو کورنیو کې د عتیق‌الله په نوم یو کم‌عمره هلک هم شامل دی، چې له خپلې کورنۍ سره د پنجاب ایالت له یوې لرې پرتې سیمې د افغانستان پر لور روان دی.

عتیق‌الله د نهم ټولګي زده‌کوونکی وو او په پاکستان کې زېږېدلی دی، هغه په دغه هېواد کې زده‌کړې کړي، ملګري یې پیدا کړي او ماشومتوب‌ یې تېر کړی دی.

هغه چې په سخته ګرمۍ کې له خپلو درېیو وروڼو سره په کډه بار موټر شاته ولاړ او په څېره کې یې وېره، خوشحالي او د غم ګډ احساسات څرګند دي، د افغانستان انټرنشنل – پښتو خبریال ته یې وویل: «موږ خوشحاله یو چې خپل وطن ته ځو، ځکه پلار به مې تل د افغانستان د غرونو، کروندو او کلي کیسې کولې. خو خپه هم یو، ځکه خپل ټول ملګري، مکتب او هغه ځای چې پکې لوی شوي یو، شاته پرېږدو. زه په اردو زده کړې کوم، خو افغانستان کې باید پښتو زده کړم. دا به زما لپاره نوې تجربه وي.»

هغه زیاتوي، چې دا نه پوهېږي چې هلته به ښوونځی ولري او که نه؟ که ولري، څنګه به وي؟ او که نه وي، نو هغه به څنګه خپلو زده کړو ته دوام ورکړي.

په پېښور کې مېشته افغانه کډواله زینت (مستعار نوم) دا مهال په یوه کرایي کور کې ژوند کوي او له خپل څو کلن تدریسي مسلک سره د مخه ښه په درشل کې ده. زینت هغه افغانه ښوونکې ده چې په ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې، کله چې طالبان بیا پر افغانستان واکمن شول، خپل هېواد پرېښود.

زینت وايي: «زه له طالبانو مخکې په یوه دولتي ښوونځي کې ښوونکې وم. کله چې بندیزونه راغلل او پر نجونو د زده‌کړو او پر ښځو د کار بندیز ولګېد، مجبوره شوم چې افغانستان پرېږدم.»

زینت له راتګ وروسته په پېښور کې په خصوصي ښوونځیو کې تدریس پیل کړ. اوس هم په یوه ښوونځي کې د ښوونکې دنده ترسره کوي او د ماښام له خوا په خپل کور کې کوچنیانو ته درس ورکوي. دا د هغې د کورنۍ یوازنۍ عایداتي سرچینه ده، ترڅو خپله کورنۍ له مالي پلوه تمویل کړي.

خو د پاکستان د حکومت وروستیو پرېکړو چې د افغان کډوالو د جبري ستنولو ګواښ پکې پروت دی، د زینب راتلونکی له ګواښ سره مخ کړی دی.

هغې د افغانستان انټرنشنل – پښتو خبریال ته وویل: «زه د خپلو ماشومانو د زده کړو لپاره هر څه قرباني کولی شم، خو بېرته افغانستان ته تګ د دې معنا لري چې زما د اولادونو زده کړې به ودرېږي او زما د عمر اوږدې هڅې به هم ختمې شي. نه پوهېږم چې هلته به موږ ته کومه لاره خلاصه وي.»

یو بل کډوال، ۳۵ کلن سمیع‌الله چې له خپلې مېرمنې او څلورو ماشومانو سره د کراچۍ له شاه فیصل ټاون څخه راوځي، وايي: «زه د ترکارۍ کاروبار لرم. سخت کار و، خو اولادونه مې ښوونځي ته تلل. اوس هر څه بند شول. نه زه افغانستان کې د کاروبار هیله لرم، نه دا باور لرم چې هلته به مې ماشومان زده‌کړه وکړي. خو دلته پولیس ورځ تر بلې زور زیاتی زیاتوي، دا ژوند نور نه شو زغملای».

سمیع‌الله وایي، که څه هم د وطن سره مینه لري، خو د ژوندانه لپاره یوازې مینه بسنه نه کوي. هغه اندېښمن دی، چې هلته به له صفره پیل کوي او وایي: «په خالي لاسونو وطن ته تګ ډېر سخت وي. موږ یوازې وطن ته نه، بلکې بې‌وسۍ ته ورګرځو».

د کډوالو د قافلې یوه بله غړې ۲۷ کلنه ناهید چې د خېبرپښتونخوا په هري‌پور کې زېږېدلې، وايي: «ما ټول عمر همدلته ژوند کړی، مکتب، پوهنتون او حتی کورنی ژوند مې هم دلته پیل کړ. اوس باید له خاوند، ماشوم او خپل مور و پلار سره افغانستان ته بېرته ورګرځم. زه نه پوهېږم هلته څه دي؟ زه یوازې دومره پوهېږم چې دلته زموږ ځای نه دی پاتې.»

ناهید وايي، چې په پاکستان کې یې یوه نړۍ هیلې جوړ کړي وې، خو اوس ورته داسې ښکاري چې هلته له سره باید خپل شخصیت، ژوند، مسلک او هویت بیا جوړ کړي.

د کډوالو دا ستنېدنه که څه هم د "خپل وطن" بېرته موندلو یو احساس پکې شته، خو په عمل کې له سختو رواني، اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مل ده. ډېر کډوال وايي، چې په افغانستان کې نه د نجونو لپاره تعلیم شته، نه د ښځو لپاره کار، نه روغتیايي چوپړتیاوې او نه هم د راتلونکي کوم تضمین.

د بشري حقونو سازمانونه خبرداری ورکوي، چې د دې کډوالو ناڅاپي ستنیدنه به یوازې انساني ناورین ته زمینه برابره کړي، ځکه افغانستان لا هم له کړکېچونو، بې‌کارۍ، وچکالۍ، ناامنۍ او د ښځو پر وړاندې له پراخو محدودیتونو سره مخ دی.

عتقي‌الله، زینت، سمیع‌الله، ناهید او زرګونه نور افغان کډوال د خپل وطن نوم ته درناوی لري، خو که راتلونکی‌ یې ناڅرګند وي، زده کړې، کار او امنیت پکې نه وي، نو دا ستنېدنه یوازې فزیکي حرکت نه، بلکې یوه نوې کډوالي د هیلو، ارزښتونو او ژوندیو تجربو له سره پیل دی.

د طالبانو د ځمکو د غصب مخنیوي کمیسیون ترلاسه شوی مکتوب یوه اونۍ وړاندې د زمري پر لومړی نېټه صادر شوی دی.

په مکتوب کې، چې د طالبانو د چاپیریال ساتنې ادارې ته لېږل شوی، د ولسې جرګې پخوانی مرستیال مېرزا  کټوازی دداسې کس په توګه یاد شوی، چې په تېر نظام کې زورواکی پاتې شوی.

کمیسیون دا هم ویلي چې د کټوازي پر ضد د جعل او تزویر قضیه هم ثبت شوې او محکمو یې د نیولو غوښتنه کړې، خو نوموړی تر اوسه نه دی نیول شوی او خپلو "ناروا فعالیتونو" ته یې دوام ور کړی.

د مکتوب له مخې، هغه اجاري قراردادونه چې له نوموړي سره د طالبانو د دولتي ادارو له خوا لاسلیک شوي، د عامو خلکو تر منځ د اندېښنې سبب ګرځېدلي او دا پوښتنه یې راپورته کړې چې ایا «طالبان د شفافیت او حساب ورکونې پر اصولو ټینګ ولاړ دي او که نه».

کمیسیون، د طالبانو د مشر د حکم پر بنسټ، چې زورواکو ته یې د دولتي شتمنیو لېږد بند کړی، له مسوولو ادارو غوښتي چې دغه تړونونه لغوه کړي او خلکو ته دا پیغام ورکړي چې طالبان د فساد او زورواکۍ پر وړاندې جدي دریځ لري.

په دې مکتوب کې همدراز غوښتنه شوې، چې نه یوازې له مېرزا کټوازي سره شوي قراردادونه لغوه شي بلکې د هغه له شریکانو سره شوي قراردادونو د لغوه کېدو غوښتنه هم شوې ده.

دا مکتوب د عبدالحکیم شرعي له خوا، چې د غصب شويو ځمکو د استرداد او د ځمکو د غصب د مخنیوي کمیسیون مشر دی، لاسلیک شوی.

مکتوب د چاپیریال ساتنې ادارې ترڅنک د طالبانو د ملاهبت الله دفتر ته هم لېږل شوی دی.

د زمري څلورمه او پنځمه دریو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل چې طالبانو د ځمکو په اسنادو کې د «جعل» په تور د پخوانۍ ولسي جرګې د مرستیال محمد میرزا کټوازي شاوخوا ۲۰ همکاران نیولي دي. سرچینې ویلي و، دغه کسان د عبدالحکیم شرعي په امر نیول شوي او د هغه شخصي زندان ته اچول شوي.

سرچینو همدراز زیاته کړه، چې کټوازی د کابل په بګرامیو، احمدشاه بابا مېنه، درېیم مکروریان او نورو سیمو کې د ځمکو په جعلکارۍ تورن شوی او د نوموړي د ځمکو او پولي معاملاتو د تصفیې امر ور کړل شوی و.

طالبانو په تېره غویي میاشت کې د پکتیا ولایت د ځاځي اریوب ولسوالۍ د سپینې شګې پارک د میرزا کټوازي ګروپ ته په ۲۰۰میلیونه افغانیو په قرارداد ورکړ. په قرارداد کې د کټوازي شرکت مکلف ګڼل شوی، چې د ٦ کالونو په بهیر کې به پر پارک د ٢٠٠ میلیونه افغانیو پانګونه کوي او هر کال به طالبانو ته دوه میلیونه افغانۍ ورکوي.