د ویزې او پاسپورټ جبري کول؛ د خوست غلام خان بندر د مساپرو او ناروغانو پر مخ وتړل شو

دوی جمعه (د زمري ۱۰مه) زیاته کړې، چې یاد ۱۳ کلن ماشوم د اقتصادي ستونزو له امله ځان وژلی دی. د سرچینو په خبره؛ یاد ماشوم د تېزابو تر څښلو وروسته خپل ژوند پای ته رسولی دی.

د خوست اوسېدونکو د دغه ماشوم د هویت په تړاو څه نه دي ویلي. طالبانو هم تر اوسه په رسمي ډول د دغې پېښې په اړه غبرګون نه دی ښودلی.
د یادونې ده، چې پر افغانستان د طالبانو تر واکمنېدو وروسته د هېواد په ګوټ-ګوټ کې د ځان‌وژنې پېښې ډېرې شوې دي؛ خو د یوه ۱۳ کلن ماشوم پېښه یو څه نادره بلل کېږي.

افغانستان انټرنشنل-پښتو د روان کال په چنګاښ میاشت کې موندلې وه، چې د هغې میاشتې د یوې اوونۍ په ترڅ کې د پلازمېنې کابل په ګډون د هېواد په بېلابېلو سیمو کې د ځوانانو د ځان‌وژنې لږترلږه ۱۰ پېښې شوې وې. اقتصادي ستونزې، بې‌کاري او رواني فشارونه د دغه پېښو لوی لاملونه بلل کېږي.

په خبرپاڼه کې راغلي، د دغه کډوالو ډېره برخه هغه افغانان دي چې په ایران کې زېږېدلي او یا هم لوی شوي دي.

د خبرپاڼې له مخې؛ د کډوالو د حقونو څار سازمان په ایران کې له افغان کډوالو سره خپله خواخوږي ښودلې او ویلي یې دي، ایران افغانان داسې هېواد ته شړي چې هلته یې ژوند له ګواښ سره مخ دی او تر ستنېدو وروسته به دغه کډوال له سختو اقتصادي ستونزو سره لاس او ګرېوان شي.

له ایرانه د سلګونه زره افغان کډوالو د اېستلو پر دوام ایراني چارواکي وايي، چې د دغه هېواد تولیدي کارخونې او د ښار کاري بنسټونه د کارګرانو له سخت کمښت سره مخامخ دي.

د تهران د ښاري شورا غړي ناصر اماني ویلي، چې د افغان کډوالو تر اخراج وروسته د ښار په ښاروالۍ کې کاري ځواک شاوخوا ۸۰ سلنه کم شوی دی.

له بل پلوه د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر «اوچا» په تازه خپور شوي راپور کې ویلي، چې د روان ۲۰۲۵ کال له پیله (د جولای تر ۱۹مې نیټې) له ایران او پاکستانه څه باندې ۱.۵ مېلیونه کډوال افغانستان ته ستانه شوي دي.

په راپور کې راغلي، چې له ایرانه نږدې نیم مېلیون کسان یوازې د جولای له لومړۍ نېټې څخه د همدې میاشتې تر ۱۹مې نېټې پورې افغانستان ته ستانه شوي دي.

ډېپلومات مجلې ویلي، چې دغه پرمختګ ښايي د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د نړۍوالو پانګه‌والو باور ولړزوي.

کاپیک (CAPEIC) شرکت چې د سترې چینایي نفتی کمپنۍ «پتروچاینا» یوه څانګه بلل کېږي، د ۲۰۲۳ کال په جنورۍ کې یې له طالبانو سره د امو سیند د نفتو د استخراج قرارداد لاسلیک کړی و؛ خو طالبانو د کار له پیله تر ۱۸ میاشتو کمه موده کې قرارداد د «ژمنو د سرغړونې» له امله لغوه کړ، پرته له دې چې چینایي شرکت په عامه توګه د دې موضوع په اړه کوم غبرګون وښيي.

د ډېپلوماټ مجلې د مقالې لیکوال وايي، چې دغه اقدام که څه هم په ظاهري بڼه د طالبانو د «اقتصادي ځان‌بساینې» د تګلارې برخه ښکاري؛ خو بهرنیو پانګه‌والو ته د بې‌ثباتۍ، د قراردادونو د څارنې کمزورتیا او د سترو پروژو د مدیریت د لږې تجربې پېغام څرګندوي. مقاله زیاتوي، چې افغانستان د خپلو طبیعي زېربناوو د ښه استخراج لپاره بهرنۍ ټکنالوژۍ، پانګې او تخصص ته اړتیا لري؛ هغه څه چې له نړۍوالې همکاریو پرته ډېر ستونزمن تامینېږي.

مقاله کې راغلي، کاپیک (CAPEIC) په سیمه کې ډېره لږه کاري تجربه لرله او د هغې وروستۍ ثبت شوې پروژه په ۲۰۰۸کال کې وه چې په پایله کې یې کارپوهانو له پیله دې معاملې ته د شک په سترګه کتل.

ډېيلوماټ لیکي، چې له محدود اعتبار لرونکي شرکت سره کار کول د بهرنیو پانګونو د راجلبولو په برخه کې د طالبانو د ناسم فکر او عاجلانه سیاستونو نښه ده.

په راپور کې همداراز ویل شوي، چې د عینک مسو کان په ګډون افغانستان کې چینايي نورې پروژې هم له ځوړ سره مخامخ دي. که څه هم کان ته د سړک تېرېدو کار تېر کال پیل شوی؛ خو په سیمه کې یې عملي کار په ټپه ولاړ دی. د برېښنا نشتوالی، د پروژې ټکنۍ چارې او د لازمو زېربناوو نشتوالی د خنډونو اصلي لاملونه بلل کېږي.

شنونکي په دې باور دي، که طالبان غواړي نوي پانګه‌وال راجلب کړي؛ نو دوی باید روڼتیا، د قراردادونو ټیکاو او اغېزمن څار ډاډمن کړي؛ که نه نو د دغه هېواد طبیعي سرچینې به د اقتصادي ودې انجنونو په توګه د بدلېدو پرځای د ناکامو پروژو په توګه پاتې شي.

طالبانو اعلان وکړ، له چینایي شرکت سره د همکارۍ له پای ته رسېدو وروسته دوی پلان لري چې د امو سیند ساحې ته په یو اړخیزه توګه پراختیا ورکړي. د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت په وینا؛ په دې برخه کې ۲۵ نوي څاګانې فعالې شوې او ځینې اړین تجهیزات له چین څخه ترلاسه شوي دي.

د بښنې نړۍوال سازمان د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو ادارې په حواله پر اېکس پاڼه کاږلي، چې په پاکستان کې یې د دغه هېواد له چارواکو سره د هغو افغانانو د اوسېدو مودې غځولو په اړه خبرې کړې چې د (پي او ار) کارتونه لري؛ خو پاکستان نه ده ورسره منلې.

په پاکستان کې د دغه کډوالو د پاتې کېدو موده د روان کال (د جون میاشتې په ۳۰مه نېټه) پای ته رسېدلې ده؛ نو له همدې امله په دغه هېواد کې د ۱.۴ مېلیونه افغان کډوالو ژوند له جدي ګواښ سره مخ دی.

راپورونه ښيي، چې په پاکستان کې افغان کډوال د پاکستان د حکومت له‌خوا ځورول کېږي، په یوه او بل نوم پيسې ترې اخيستل کېږي او یا له پاکستانه په جبري توګه اېستل کېږي.

د بښنې نړۍوال سازمان د پاکستان له حکومته غوښتي، چې د (پي او ار) کارت لرونکو افغان کډوالو موده دې وغځوي او د افغان کډوالو له شړلو دې ډډه وکړي.

په وروستیو میاشتو کې په پاکستان کې هغه کډوال هم نیول کېږي او بېرته افغانستان ته په جبري توګه ستانه کېږي، چې پاسپورټونه او وېزې لري او په قانوني توګه پاکستان ته راغلي دي.

تر یوې میاشتې ډېر وخت کېږي، چې په پاکستان کې مېشتو افغانانو ته د وېزو د تمدید لړۍ هم درول شوې او ورسره د ګڼو افغانانو د ویزو موده هم بشپړه شوې.

له بل پلوه په اسلام‌اباد کې د پاکستاني پولیسو عملیاتو زور اخیستی او هره ورځ ګڼ افغانان نیسي او تر څو ورځو بندي کېدو وروسته یې افغانستان ته ستنوي.

نوموړي بنسټ پنج‌شنبه (د زمري ۹مه) په خپل وروستي راپور کې خبرداری ورکړی، که دغه وضعیت همداسې دوام وکړي؛ نو په افغانستان کې د بشرپاله چارو خدمتونو د بشپړ بندېدو امکان شته.

د راپور له‌مخې؛ د دغه پروژو ۷۳ سلنه فعالیتونه د ښځو پر کار د بندیز، د تفاهم‌لیکونو په لاسلیکولو کې د ځنډ او د اړمنو خلکو په پېژندنه کې د محدودیتونو له امله ځنډول شوي دي. همداراز ۱۹ سلنه پروژې د جنسیتي محدودیتونو له امله درول شوې؛ په هغو کې داسې موارد هم شامل دي، چې ان ښځو ته د محرم له ملتیا سره-سره د کار اجازه نه‌ورکول کېږي.

په راپور کې همداراز راغلي، چې ۵۹ امنیتي پېښې ثبت شوې دي. په دې پېښو کې د ۳۱ ښځو په ګډون د ۱۰۰ کسانو نیول‌کېدل، ګواښونه، د تجهیزاتو ضبطول او د دفترونو تړل شامل دي.

په ځینو ولایتونو کې د پولیو واکسین کمپاین، رواني خدمتونو او د رواني روغتیايي پروګرامونو په ګډون ځینې حیاتي چارې په بشپړه توګه درول شوې دې. په راپور کې د غور او فراه ولایتونو اوسېدونکي هم د مرستو له ناعادلانه وېش او د با‌نفوذه کسانو له لاسوهنې شکایت کړی دی.

دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو په وار، وار دغه راپورونه رد کړي او ویلي یې دي، چې دوی یوازې د مرستو رسونې بهیر څاري؛ خو ملګرو ملتونو تر دې مخکې هم د جنسیتي فشارونو، د مرسته‌رسوونکو بنسټونو په چارو کې د لاسوهنې او د دغې ډلې د مداخلې راپورونه ورکړي دي.